മൈത്രായണീയോപനിഷദ്

അങ്ങനെ, മഹാ ധനുര്‍ധരന്മാരും ചക്രവർത്തിമാരും—സുദ്യുമ്നൻ, ഭൂരിദ്യുമ്നൻ, ഇന്ദ്രദ്യുമ്നൻ, കുവലയാശ്വൻ, യൗവനാശ്വൻ, വദ്ധിയൻ, ശ്വാശ്വപതി, ശശബിന്ദു, ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ, അംബരീഷൻ, നൌക്തൻ, സ്വരാട്, യയാതി, നരൻ, അയുക്ഷൻ, സെനോത്തൻ, മരുത്തൻ, ഭാരതൻ തുടങ്ങിയ രാജാക്കന്മാർ പോലും, സ്വന്തം ബന്ധുക്കളുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ വലിയ സമ്പത്ത് ഉപേക്ഷിച്ച് ഈ ലോകം വിട്ട് പോയില്ലേ?

अथ किमेतैर्वान्यानां शोषणं महार्णवानां शिखरिणां (किमेतैर्वार्ण्यानां) प्रपतनं ध्रुवस्य प्रचलनं (व्रश्चनं वातरज्जूनां) (स्थानं वा तरूणां) निमज्जनं पृथिव्याः स्थानादपसरणं सुराणं सोऽहमित्येतद्विधेऽस्मिन्संसारे किं कामोपभोगैर्यैरेवाश्रितस्यासकृदिहावर्तनं दृश्यत इत्युद्धर्तुमर्हसीत्यन्धोदपानस्थो भेक इवाहमस्मिन्संसारे भगवंस्त्वं नो गतिस्त्वं नो गतिः

അതുപോലെ, മഹാസമുദ്രങ്ങൾ ഉണങ്ങിപ്പോകുന്നത്, പർവതങ്ങൾ തകർന്നുവീഴുന്നത്, ധ്രുവനക്ഷത്രം സ്ഥാനം മാറ്റുന്നത്, കാറ്റിന്റെ ബന്ധങ്ങൾ തകർന്നുപോകുന്നത്, മരങ്ങൾ വേരോടെ പറിച്ചു പോകുന്നത്, ഭൂമി മുങ്ങിപ്പോകുന്നത്, ദേവന്മാർ സ്ഥലം മാറുന്നത്—ഇങ്ങനെ എല്ലാം മാറുന്ന ഈ ലോകത്തിൽ, 'ഞാൻ ഇതാണ്' എന്ന് പറഞ്ഞ് വീണ്ടും വീണ്ടും ജനനം മരണം അനുഭവിക്കുന്ന ഈ സഞ്ചാരത്തിൽ, ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ എന്താണ് ആനന്ദം? എനിക്ക് ഈ ലോകം കുഴിയിലിരിക്കുന്ന തവളപോലെയാണ് തോന്നുന്നത്. പ്രഭോ, നീയാണു ഞങ്ങളുടെ അഭയം, നീയാണു ഞങ്ങളുടെ അഭയം.

ബാഹ്യമായ ആശ്രയത്തോടെ മുകളിലേക്ക് ഉയരുന്ന, ചിലപ്പോൾ ദു:ഖം അനുഭവിക്കുന്ന, ചിലപ്പോൾ ദു:ഖമില്ലാത്തതും, അന്ധകാരം നീക്കുന്നതുമായത്—ഇതാണ് ആത്മാവ് എന്ന് ഭഗവാൻ പറയുന്നു. ശരീരത്തിൽ നിന്ന് ശാന്തതയോടെ പുറത്ത് വരുകയും, പരമജ്യോതിസിൽ ലയിച്ച് സ്വരൂപത്തിൽ തെളിയുന്നതും ഇതാണ് ആത്മാവ്. ഇതാണ് അമൃതവും ഭയരഹിതവും ബ്രഹ്മവും.

अथ खल्वियं ब्रह्मविद्या सर्वोपनिषद्विद्या वा राजन्नस्माकं भगवता मैत्रेयेण व्याख्याताहं ते कथयिष्यामीत्यथापहतपाप्मानस्तिग्मतेजस ऊर्ध्वरेतसो वालखिल्या इति श्रुयन्तेऽथैते प्रजापतिमब्रुवन्भगवञ्शकटमिवाचेतनमिदं शरीरं कस्यैष खल्वीदृशो महिमातीन्द्रियभूतस्य येनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयितास्य को भगवन्नेतदस्माकं ब्रूहीति तान्होवाच

രാജാവേ, ഈ ബ്രഹ്മവിദ്യയോ ഉപനിഷത്തുകളിലെ എല്ലാ വിജ്ഞാനവും ഞങ്ങൾക്ക് ഭഗവാൻ മൈത്രേയൻ വിശദീകരിച്ചു. ഞാൻ അതു നിന്നോട് പറയും. പാപരഹിതരും ഉജ്ജ്വലമായ തേജസ്സുള്ളവരും, ശുക്ലം മേലോട്ട് കൊണ്ടുപോകുന്നവരുമായ വാലഖില്യന്മാർ എന്നിങ്ങനെ പറയപ്പെടുന്നു. അവർ പ്രജാപതിയെ സമീപിച്ച് ചോദിച്ചു: 'പ്രഭോ, ഈ ശരീരം ഒരു കാറുപോലെയാണ്, ജഡമാണ്. ഇതിനെ ഇങ്ങനെ ചൈതന്യമുള്ളതാക്കുന്ന അതിശയശക്തി ആരുടേതാണ്? അതിന്റെ പ്രേരകൻ ആരാണ്? ദയവായി ഞങ്ങൾക്ക് ഇതു പറയൂ.' അപ്പോൾ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു:

यो ह खलु वाचोपरिस्थः श्रूयते स एव वा एष शुद्धः पूतः शून्यः शान्तो प्राणोऽनीशत्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठत्यनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्कथमनेनेदृशेनानिच्छेनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति कथमिति तान्होवाच

വാക്കിനു മുകളിൽ കേൾക്കപ്പെടുന്ന അതാണ് ശുദ്ധവും വിശുദ്ധവും ശൂന്യവും ശാന്തവുമായ പ്രാണൻ. അതിന് യാതൊരു അധികാരിയും ഇല്ല; അതു അനന്തവും ക്ഷയമില്ലാത്തതും സ്ഥിരവുമായതും ശാശ്വതവുമായതും ജനനമില്ലാത്തതും സ്വതന്ത്രവുമായതും സ്വമഹത്വത്തിൽ നിലനില്ക്കുന്നതുമാണ്. ഇതിലൂടെ ശരീരം ചൈതന്യമുള്ളതായി നിലനിൽക്കുന്നു; ഇതാണ് അതിന്റെ പ്രേരകൻ. അവർ ചോദിച്ചു: 'പ്രഭോ, ഇങ്ങനെ ആഗ്രഹമില്ലാത്തതായിട്ടും ശരീരത്തെ ചൈതന്യമുള്ളതാക്കുകയും പ്രേരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് എങ്ങനെ?' അപ്പോൾ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു:

स वा एष सूक्ष्मोऽग्राह्योऽदृश्यः पुरुषसंज्ञको बुद्धिपूर्वमिहैवावर्ततेंऽशेन सुषुप्तस्यैव बुद्धिपूर्वं निबोधयत्यथ योह खलु वावाइतस्यांशोऽयं यश्चेतनमात्रः प्रतिपूरुषं क्षेत्रज्ञः सङ्कल्पाध्यवसायाभिमानलिङ्गः प्रजापतिर्विश्वक्षस्तेन चेतनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्नीदृशस्य कथमंशेन वर्तनमिति तान्होवाच

ഇത് വളരെ സൂക്ഷ്മവും പിടികൂടാനാവാത്തതും കാണാനാവാത്തതുമായ പുരുഷനാണ്. ബുദ്ധിയോടെ ഇവിടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു; സ്വപ്നരഹിതനായി ഉറങ്ങുമ്പോഴും ബുദ്ധിയോടെ ഉണരുന്നു. അതിന്റെ ഒരു ഭാഗം, ഓരോ വ്യക്തിയിലും ചൈതന്യമായും, ക്ഷേത്രജ്ഞനായി, സംകല്പം, നിശ്ചയം, അഹങ്കാരം എന്നിവയാൽ അടയാളപ്പെടുത്തിയ പ്രജാപതിയായി നിലകൊള്ളുന്നു. ഈ ചൈതന്യത്തിലൂടെയാണ് ശരീരം ചൈതന്യമുള്ളതായി നിലനിൽക്കുന്നത്; ഇതാണ് അതിന്റെ പ്രേരകൻ. അവർ ചോദിച്ചു: 'പ്രഭോ, ഇങ്ങനെ ഒരാളുടെ ഭാഗം എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു?' അപ്പോൾ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു:

प्रजापतिर्वा एषोऽग्रेऽतिष्ठत्स नारमतैकः स आत्मनमभिध्यायद्बव्हीः प्रजा असृजत्त अस्यैवात्मप्रबुद्धा अप्राणा स्थाणुरिव तिष्ठमाना अपश्यत्स नारमत सोऽमन्यतैतासं प्रतिबोधनायाभ्यन्तरं प्राविशानीत्यथ स वायुमिवात्मानं कृत्वाभ्यन्तरं प्राविशत्स एको नाविशत्स पञ्चधात्मानं प्रविभज्योच्यते यः प्राणोऽपानः समान उदानो व्यान इति

ആദിയിൽ പ്രജാപതി മാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നു. അവൻ തൃപ്തനല്ലായിരുന്നു. സ്വയം ധ്യാനിച്ച് അനേകം സൃഷ്ടികളെ സൃഷ്ടിച്ചു. അവൻറെ തന്നെ ഭാഗമായിട്ടു ഉണർന്നിട്ടും, അവയ്ക്ക് പ്രാണൻ ഇല്ലാതെ, തൂണുപോലെ നില്ക്കുകയായിരുന്നു. ഇത് കണ്ടപ്പോൾ അവൻ തൃപ്തനല്ലായിരുന്നു. അവൻ ചിന്തിച്ചു: 'ഇവയെ ഉണർത്താൻ ഞാൻ അകത്തേക്ക് പ്രവേശിക്കണം.' അങ്ങനെ, സ്വയം കാറ്റുപോലാക്കി അകത്തേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. അവൻ ഒറ്റയ്ക്ക് പ്രവേശിച്ചില്ല; സ്വയം അഞ്ചായി വിഭജിച്ച്, പ്രാണൻ, അപാനൻ, സമാനൻ, ഉദാനൻ, വ്യാനൻ എന്നിങ്ങനെ വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

अथोपांशुरन्तर्याम्यमिभवत्यन्तर्याममुपांशुमेतयोरन्तराले चौष्ण्यं मासवदौष्ण्यं स पुरुषोऽथ यः पुरुषः सोऽग्निर्वैश्वानरोऽप्यन्यत्राप्युक्तमयमग्निर्वैश्वानरो योऽयमनन्तः पुरुषो येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते तस्यैष घोषो भवति यदेतत्कर्णावपिधाय शृणोति स यदोत्क्रमिष्यन्भवति नैनं घोषं शृणोति

പ്രാണനും അപാനനും സൂക്ഷ്മമായും അകത്തും നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, അവയുടെ ഇടയിൽ ഒരു മാസത്തെ ചൂടുപോലെയുള്ള ഊഷ്മാവ് ഉണ്ടാകും. ആ പുരുഷൻ—പുരുഷനാണ് അഗ്നി വൈശ്വാനരൻ. മറ്റിടത്തും പറയുന്നത് പോലെ, ഈ അഗ്നി വൈശ്വാനരൻ അകത്തുള്ള പുരുഷനാണ്; ഇതിലൂടെയാണ് അന്നം പാകം ചെയ്യപ്പെടുകയും ദഹിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നത്. ചെവികൾ മൂടി കേൾക്കുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന ശബ്ദം ഇതാണ്. മരിക്കാനിരിക്കുമ്പോൾ ഈ ശബ്ദം കേൾക്കില്ല.

स वा एष पञ्चधात्मानं प्रविभज्य निहितो गुहायां मनोमयः प्राणशरीरो बहुरूपः सत्यसं कल्प आत्मेति स वा एषोऽस्य हृदन्तरे तिष्ठन्नकृतार्थोऽमन्यतार्थानसानि तत्स्वानीमानि भित्त्वोदितः पञ्चभी रश्मिभिर्विषयानत्तीति बुद्धीन्द्रियाणि यानीमान्येतान्यस्य रश्मयः कर्मेन्द्रियाण्यस्य हया रथः शरीरं मनो नियन्ता प्रकृतिमयोस्य प्रतोदनेन खल्वीरितं परिभ्रमतीदं शरीरं चक्रमिव मृते च नेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति

അങ്ങനെ, സ്വയം അഞ്ചായി വിഭജിച്ച്, ഗുഹയിൽ സ്ഥാപിതനാണ്; മനസ്സിൽ നിന്നുള്ളതും, പ്രാണശരീരമായതും, അനേകം രൂപങ്ങളുള്ളതും, സത്യസങ്കൽപ്പമായതും ആത്മാവാണ്. ഹൃദയത്തിനുള്ളിൽ നില്ക്കുന്നവൻ, ലക്ഷ്യം കണ്ടില്ലെങ്കിൽ മറ്റുള്ള ലക്ഷ്യങ്ങൾ ചിന്തിക്കുന്നു. പിന്നെ, സ്വന്തം മതിലുകൾ തകർത്ത്, അഞ്ചു കിരണങ്ങളിലൂടെ വിഷയങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു—അവയാണ് ബുദ്ധീന്ദ്രിയങ്ങൾ; കർമേന്ദ്രിയങ്ങൾ അവന്റെ കുതിരകൾ; ശരീരം രഥം; മനസ്സാണ് നിയന്ത്രകൻ. പ്രകൃതിയുടെ ചവിട്ടുകൊണ്ട് ഈ ശരീരം ചക്രംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. മരിച്ചാൽ, ഈ ശരീരം ചൈതന്യമുള്ളതായി നിലനിൽക്കുകയില്ല; പ്രേരകനും ഇല്ല.

इति द्वितीयः प्रपाठकः ॥ ते होचुर्भगवन्यद्येवमस्यात्मनो महिमानं सूचयसीत्यन्यो वा परः कोऽयमात्मा सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसद्योनिमापद्यत इत्यवाचीं वोर्ध्वां वा गतं द्वन्द्वैरभिभूयमानः परिभ्रमतीति कतम एष इति तान्होवाच

ഇതോടെ രണ്ടാം ഭാഗം അവസാനിക്കുന്നു. അവർ ചോദിച്ചു: "ഭഗവനെ, ഈ ആത്മാവിന്റെ മഹത്വം നീ വെളിപ്പെടുത്തുമ്പോൾ, ഇതിൽ മറ്റാരാണ് ഈ ആത്മാവ്? കർമ്മഫലങ്ങൾകൊണ്ട്, നല്ലതും കെട്ടതുമായ ജന്മങ്ങൾ പ്രാപിച്ച്, ഇരുണ്ടും വെളുപ്പും നിറമുള്ള ഫലങ്ങളിൽ അടിമപ്പെട്ട്, ദ്വന്ദ്വങ്ങളിൽ പെട്ട്, താഴേക്കോ മുകളിലേക്കോ ആലോലമായി സഞ്ചരിക്കുന്ന ഈ ആത്മാവ് ആരാണ്?" അപ്പോൾ അദ്ദേഹം അവരോട് പറഞ്ഞു:

अस्ति खल्वन्योऽपरो भूतात्मा योऽयं सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसदयोनिमापद्यत इत्यवाचीं वोर्ध्वां गतिं द्वन्द्वैरभिभूयमानः परिभ्रमतीत्यस्योपव्याख्यानं पञ्च तन्मात्राणि भूतशब्देनोच्यन्ते पञ्च महाभूतानि भूतशब्देनोच्यन्तेऽथ तेषां यः समुदायः शरीरमित्युक्तमथ यो ह खलु वाव शरीरमित्युक्तं स भूतात्मेत्युक्तमथास्ति तस्यात्मा बिन्दुरिव पुष्कर इति स वा एषोऽभिभूतः प्राकृत्यैर्गुणैरित्यतोऽभिभूतत्वात्संमूढत्वं प्रयात्यसंमूढस्त्वादात्मस्थं प्रभुं भगवन्तं कारयितारं नापश्यद्गुणौघैस्तृप्यमानः कलुषीकृतास्थिरश्चञ्चलो लोलुप्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानत्वं प्रयात इत्यहं सो ममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मानं जालेनैव खचरः कृतस्यानुफलैरभिभूयमानः परिभ्रमतीति

ഉണ്ടു, മറ്റൊരു ഭൗതികാത്മാവുണ്ട്. അവൻ കർമ്മഫലങ്ങളിൽ അടിമപ്പെട്ട്, നല്ലതും കെട്ടതുമായ ജന്മങ്ങൾ പ്രാപിച്ച്, ദ്വന്ദ്വങ്ങളിൽ പെട്ട്, താഴേക്കോ മുകളിലേക്കോ ആലോലമായി സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ വിശദീകരണം ഇതാണ്: അഞ്ചു സൂക്ഷ്മഭൂതങ്ങൾ 'ഭൂതങ്ങൾ' എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു; അഞ്ചു മഹാഭൂതങ്ങളും 'ഭൂതങ്ങൾ' എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്; ഇവയുടെ കൂട്ടം 'ശരീരം' എന്നാണ് പറയുന്നത്. 'ശരീരം' എന്ന് പറയുന്നത് തന്നെയാണ് 'ഭൂതാത്മാവ്'. അതിന് ഒരു ആത്മാവുണ്ട്, കമലത്തിൽ ഒരു തുള്ളി പോലെ. ഈ ആത്മാവ് പ്രകൃതിയുടെ ഗുണങ്ങളിൽ അടിമപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവൻ ഭ്രമിച്ചുപോകുന്നു. ഭ്രമിക്കാതെ ഇരിക്കുമ്പോൾ, ആത്മാവിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്ന പരമേശ്വരനെ, ഭഗവാനെയും, സ്രഷ്ടാവിനെയും കാണുന്നില്ല. ഗുണങ്ങളുടെ ആസ്വാദനത്തിൽ തൃപ്തനായി, മലിനമായും അസ്ഥിരമായും ചഞ്ചലമായും, അത്യാഗ്രഹത്തോടെയും ആഗ്രഹത്തോടെയും, വ്യഗ്രതയോടെയും, അഭിമാനത്തോടെയും, "ഞാനാണ് ഇത്, ഇതെല്ലാം എനിക്ക് സ്വന്തമാണ്" എന്ന ഭാവത്തിൽ, ആത്മാവിനെ തന്നെ സ്വയം ബന്ധിച്ചു, ഒരു പക്ഷി പോലെ വലയിൽ കുടുങ്ങി, കർമ്മഫലങ്ങളിൽ അടിമപ്പെട്ട്, ഫലമില്ലാതെ ആലോലമായി സഞ്ചരിക്കുന്നു.

अथान्यत्राप्युक्तं यः कर्ता सोऽयं वै भूतात्मा करणैः कारयितान्तःपुरुषोऽथ यथाग्निनायःपिण्डो वाभिभूतः कर्तृभिर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्येवं वाव खल्वसौ भूतात्मान्तःपुरुषेणाभिभूतो गुणैर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्यथ यत्त्रिगुणं चतुरशीतिलक्षयोनिपरिणतं भूतत्रिगुणमेतद्वै नानात्वस्य रूपं तानि ह वा इमानि गुणानि पुरुषेणेरितानि चक्रमिव चक्रिणेत्यथ यथायःपिण्डे हन्यमाने नाग्निरभिभूयत्येवं नाभिभूयत्यसौ पुरुषोऽभिभूयत्ययं भूतात्मोपसंश्लिष्टत्वादिति

മറ്റൊരിടത്തും പറയുന്നത്: ചെയ്യുന്നവൻ ഈ ഭൗതികാത്മാവാണ്, അവൻ ഉപകരണങ്ങളിലൂടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു, അകത്തുള്ള പുരുഷൻ ആണ് നിർദേശകൻ. ഇരുമ്പ് ഒരു കൂട്ടം ആളുകൾ അടിക്കുന്നപോലെ, അതിൽ മാറ്റം വരുന്നതുപോലെ, ഭൗതികാത്മാവും അകത്തുള്ള പുരുഷനാൽ, ഗുണങ്ങൾകൊണ്ട് ബാധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, പലവിധങ്ങളായി മാറുന്നു. മൂന്നു ഗുണങ്ങളാൽ, എൺപത്തിയാറ് ലക്ഷം ജീവരൂപങ്ങളായി ഭൗതികാത്മാവ് മാറുന്നു; ഇതാണ് വൈവിധ്യത്തിന്റെ രൂപം. ഈ ഗുണങ്ങൾ പുരുഷന്റെ പ്രേരണയാൽ ചക്രം പോലെ ചുറ്റുന്നു. ഇരുമ്പ് അടിക്കുമ്പോൾ അകത്തുള്ള അഗ്‌നി ബാധിക്കപ്പെടുന്നില്ലാത്തതുപോലെ, പുരുഷൻ ബാധിക്കപ്പെടുന്നില്ല; ഭൗതികാത്മാവാണ് ബന്ധത്തിലൂടെ ബാധിക്കപ്പെടുന്നത്.

മറ്റൊരിടത്തും പറയുന്നത്: ഈ ശരീരം ലൈംഗികസംയോജനത്തിലൂടെ ഉരുത്തിരിഞ്ഞതാണ്, ബോധം ഇല്ലാത്തത്, നരകത്തിലേക്കാണ് പോകുന്നത്, മൂത്രവാതിലിലൂടെ പുറത്തുവരുന്നു, അസ്ഥികളാൽ പൊതിഞ്ഞ്, മാംസത്തിൽ മൂടി, ചർമ്മത്തിൽ കെട്ടി, മലവും മൂത്രവും പിത്തം കഫം മജ്ജ യെമേദസ്സും മറ്റ് അനേകം മലങ്ങളും നിറഞ്ഞു കിടക്കുന്ന ഒരു ചാക്കുപോലെയാണ്.

अथान्यत्राप्युक्तं संमोहो भयं विषादो निद्रा तन्द्री व्रणो जरा शोकः क्षुत्पिपासा कार्पण्यं क्रोधो नास्तिक्यमज्ञानं मात्सर्यं वैकारुण्यं मूढत्वं निर्व्रीडत्वं निकृतत्वमुद्धातत्वमसमत्वमिति तामसान्वितस्तृष्णा स्नेहो रागो लोभो हिंसा रतिर्दृष्टिव्यापृतत्वमीर्ष्या काममवस्थितत्वं चञ्चलत्वं जिहीर्षार्थोपार्जनं मित्रानुग्रहणं परिग्रहावलम्बोऽनिष्टेष्विन्द्रियार्थेषु द्विष्टिरिष्टेश्वभिषङ्ग इति राजसान्वितैः परिपूर्ण एतैरभिभूत इत्ययं भूतात्मा तस्मान्नानारूपाण्याप्नोतीत्याप्नोतीति

മറ്റൊരിടത്തും പറയുന്നത്: ഭ്രമം, ഭയം, നിരാശ, ഉറക്കം, മന്ദത, മുറിവ്, വയസ്സായിരിക്കുക, ദുഃഖം, വിശപ്പും ദാഹവും, ദാരിദ്ര്യം, കോപം, നാസ്തികത, അജ്ഞാനം, അസൂയ, ക്രൂരത, മണ്ടത്തനം, ലജ്ജയില്ലായ്മ, വഞ്ചന, അഹങ്കാരം, അസമത്വം—ഇവയെല്ലാം അന്ധകാരത്തോടൊപ്പം വരുന്നു. താക്കോൽ, സ്‌നേഹം, ആസക്തി, ലാഭം, ഹിംസ, ആസ്വാദനം, തെറ്റായ ദൃഷ്ടിയിൽ പറ്റിപ്പിടിക്കൽ, അസൂയ, കാമം, അസ്ഥിരത, ആഗ്രഹം, സമ്പാദ്യത്തിനുള്ള ശ്രമം, സുഹൃത്തുക്കളെ അനുകൂലിക്കുക, സമ്പത്തിനെ ആശ്രയിക്കുക, ഇഷ്ടമല്ലാത്ത ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ ദ്വേഷം, ഇഷ്ടവസ്തുക്കളിൽ ആസക്തി—ഇവയെല്ലാം രജോഗുണത്തോടൊപ്പം വരുന്നു. ഇവയാൽ നിറഞ്ഞ്, അടിമപ്പെട്ട്, ഭൗതികാത്മാവ് പലവിധ രൂപങ്ങൾ പ്രാപിക്കുന്നു.

अथान्यत्राप्युक्तं महानदीषूर्मय इव निवर्तकमस्य यत्पुराकृतं समुद्रवेलेव दुर्निवार्यमस्य मृत्योरागमनं सदसत्फलमयैर्हि पाशैः पशुरिव बद्धं बन्धनस्थस्येवास्वातन्त्र्यं यमविषयस्थस्यैव बहुभयावस्थं मदिरोन्मत्त इवामोदममदिरोन्मत्तं पाप्मना गृहीत इव भ्राम्यमाणं महोरगदष्ट इव विपदृष्टं महान्धकार इव रागान्धमिन्द्रजालमिव मायामयं स्वप्नमिव मिथ्यादर्शनं कदलीगर्भ इवासारं नट इव क्षणवेषं चित्रभित्तिरिव मिथ्यामनोरममित्यथोक्तम् ॥ शब्दस्पर्शादयो येऽर्था अनर्था इव ते स्थिताः । येष्वासक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच्च परं पदम्

മറ്റൊരിടത്തും പറയുന്നത്: വലിയ നദികളിലെ തിരകളെപ്പോലെ, മുമ്പ് ചെയ്ത കാര്യങ്ങളുടെ ഫലങ്ങൾ തിരിച്ചുവരുന്നത് അനിവാര്യമാണ്; മരണം സമുദ്രം പോലെ തടയാൻ കഴിയാത്തതാണ്. നല്ലതും കെട്ടതുമായ ഫലങ്ങളുടെ കയറുകളിൽ കെട്ടിയിരിക്കുന്ന ഒരു മൃഗംപോലെ, സ്വാതന്ത്ര്യമില്ലാതെ, ബന്ധിതനായി, യമലോകത്തിൽ അനേകം ഭയങ്ങളിൽ പെട്ട്, മദ്യം കുടിച്ചവനെപ്പോലെ മദത്തിൽ ആസ്വദിച്ച്, പാപത്തിൽ പിടികൂടപ്പെട്ട്, വലിയ പാമ്പ് കടിച്ചവനെപ്പോലെ ഭയത്തിൽ, രാഗംകൊണ്ട് കാഴ്ച മങ്ങിയവനെപ്പോലെ ഇരുണ്ടതിൽ, മായാജാലംപോലെ, സ്വപ്നംപോലെ വ്യാജദർശനം, വാഴക്കയുടെ കുരു പോലെയുള്ള അസാരം, നടൻപോലെ ക്ഷണിക വേഷം, ചിതറച്ച മതിൽപോലെ വ്യാജസൗന്ദര്യം—ഇവയൊക്കെയാണ്. അതിനാൽ പറയപ്പെടുന്നു: ശബ്ദം, സ്പർശം മുതലായ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങൾ അർത്ഥമില്ലാത്തവയാണ്. അവയിൽ ആസക്തനായാൽ ഭൗതികാത്മാവ് പരമപദം ഓർക്കുന്നില്ല.

अयं वा व खल्वस्य प्रतिविधिर्भूतात्मनो यद्येव विद्याधिगमस्य धर्मस्यानुचरणं स्वाश्रमेष्वानुक्रमणं स्वधर्म एव सर्वं धत्ते स्तम्भशाखेवेतराण्यनेनोर्ध्वभाग्भवत्यन्यथधः पतत्येष स्वधर्माभिभूतो यो वेदेषु न स्वधर्मातिक्रमेणाश्रमी भवत्याश्रमेष्वेवावस्थितस्तपस्वी चेत्युच्यत एतदप्युक्तं नातपस्कस्यात्मध्यानेऽधिगमः कर्मशुद्धिर्वेत्येवं ह्याह ॥ तपसा प्राप्यते सत्त्वं सत्त्वात्सम्प्राप्यते मनः । मनसा प्राप्यते त्वात्मा ह्यात्मापत्त्या निवर्तत इति

ഭൗതികാത്മാവിന് ഈ പ്രതിവിധിയാണ്: ജ്ഞാനം നേടുക, ധർമ്മം ആചരിക്കുക, സ്വന്തം ആശ്രമത്തിൽ നിലകൊള്ളുക, സ്വധർമ്മം അനുസരിക്കുക. തണ്ടിനും ശാഖകൾക്കും പോലെ, എല്ലാം ഇതിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇല്ലെങ്കിൽ താഴേക്ക് വീഴും. സ്വധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചവനും, വേദങ്ങളിൽ സ്വധർമ്മം ലംഘിക്കാത്തവനും, ആശ്രമങ്ങളിൽ സ്ഥിരമായി tapas ചെയ്യുന്നതും, 'തപസ്വി' എന്നാണ് പറയുന്നത്. കൂടാതെ പറയപ്പെടുന്നു: 'തപസ്സില്ലാതെ ആത്മധ്യാനത്തിൽ പ്രവേശനം ഇല്ല; കർമ്മശുദ്ധി വേണം.' അതിനാൽ പറയപ്പെടുന്നു: 'തപസ്സിലൂടെ ശുദ്ധി ലഭിക്കും; ശുദ്ധിയിൽ നിന്ന് മനസ്സ്; മനസ്സിലൂടെ ആത്മാവ്; ആത്മാവിൽ എത്തുമ്പോൾ തിരിച്ചുവരുന്നു.'