മൈത്രായണീയോപനിഷദ്

സാമവേദത്തിലെ പൊതുവായ ഉപനിഷത്തായ മൈത്രായണി ഉപനിഷദ്ദിന്റെ കഥ ഇങ്ങനെ ആരംഭിക്കുന്നു: ബ്രഹ്മത്തിന്റെ ഏക സത്യത്തിൽ ഉണർന്ന, വൈരാഗ്യത്തിൽ നിന്ന് ഉദിച്ച ഭക്തിയോടെ, ഋഷിമാർ അത്യുന്നതമായ അവസ്ഥയിലേക്കാണ് എത്തുന്നത്—അത് ത്രിമൂർത്തി പ്രകാശംപോലെയാണ്. ഓം. എന്റെ അവയവങ്ങൾ, വാക്ക്, ശ്വാസം, കണ്ണുകൾ, ചെവികൾ, ബലം, എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും സംവൃദ്ധിയുണ്ടാകട്ടെ. ഉപനിഷത്തുകളിൽ വെളിപ്പെടുത്തപ്പെട്ട ബ്രഹ്മം എന്നിൽ സ്ഥിരമായി വസിക്കട്ടെ. ഞാൻ ബ്രഹ്മത്തെ ഒരിക്കലും നിരസിക്കരുത്; ബ്രഹ്മവും എന്നെ നിരസിക്കരുത്. ഒരിക്കലും നിരസിക്കൽ ഉണ്ടാകരുത്. ഉപനിഷത്തുകളിൽ പറയുന്ന എല്ലാ ഗുണങ്ങളും എന്നിൽ സ്ഥിരമായി നിലനില്ക്കട്ടെ. ഓം, സമാധാനം, സമാധാനം, സമാധാനം. മൈത്രായണി, കൗഷീതകി, ബൃഹജ്ജാബാല, താപനി, കാലാഗ്നിരുദ്ര, മൈത്രേയി, സുബാല, ക്ഷുരമന്ത്രിക—ഇവയെല്ലാം ഉപനിഷത്തുകൾ. ഈ കഥയിൽ, ബ്രിഹദ്രഥ എന്നൊരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നു. തന്റെ മൂത്തമകനെ രാജസിംഹാസനത്തിൽ ഇരുത്തിയ ശേഷം, ശരീരം നശ്വരമാണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, വൈരാഗ്യം കൈവരിച്ച്, അദ്ദേഹം കാടിലേക്ക് പോയി. അവിടെ, ഏറ്റവും ഉന്നതമായ തപസ്സിൽ, കൈകൾ ഉയർത്തി, സൂര്യനിലേക്കു നോക്കി, ആയിരം ദിവസങ്ങൾ തപസ്സ് നടത്തി. അതിന്റെ അവസാനം, പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ടുള്ള ഒരു മഹർഷി അവിടെയെത്തി—അവൻ ഭഗവാൻ ശാകായന്യൻ, ആത്മവിദ്യയിൽ നിപുണൻ. "എഴുന്നേൽക്കൂ, എഴുന്നേൽക്കൂ, ഒരു വരം തിരഞ്ഞെടുക്കൂ," എന്ന് ശാകായന്യൻ പറഞ്ഞു. രാജാവു നമസ്കരിച്ചു: "സ്വാമീ, ഞാൻ ആത്മാവിനെ അറിയുന്നവനല്ല, സത്യത്തെ അറിയുന്നവനുമല്ല. ഞങ്ങൾ അതു കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ദയവായി ഞങ്ങളെ ഉപദേശിക്കൂ. മുമ്പ് നിങ്ങൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്തതുപോലെ, അസാധ്യമായ കാര്യങ്ങൾ അല്ലെങ്കിൽ ഇക്ഷ്വാകുവിന്റെ ഭോഗങ്ങൾ കുറിച്ച് ചോദിക്കരുത്; മറ്റെന്തെങ്കിലും വരങ്ങൾ തിരഞ്ഞെടുക്കൂ." ശാകായന്യൻ രാജാവിന്റെ പാദം സ്പർശിച്ചപ്പോൾ, രാജാവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: "സ്വാമീ, ഈ ശരീരം—എല്ലാം അസ്ഥി, ത്വക്ക്, സ്നായു, മജ്ജ, മാംസം, രക്തം, ശുക്ലം, കഫം, കണ്ണീർ, ചോർച്ച, മല, മൂത്രം, വായു, പിത്തം, കഫം—ഇതൊക്കെ അശുദ്ധവും നശ്വരവുമാണ്. ഇത്തരമൊരു ശരീരത്തിൽ ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ എന്താണ് ആനന്ദം?" "ഈ ശരീരം, കാമം, ക്രോധം, ലോഭം, ഭയം, വിഷം, അസൂയ, ഇഷ്ടവസ്തുക്കളിൽ നിന്ന് വേർപാട്, അനിഷ്ടവസ്തുക്കളുമായി ഐക്യം, വിശപ്പ്, ദാഹം, വയസ്സു, മരണം, രോഗം, ദുഃഖം—ഇതെല്ലാം അനുഭവിക്കുന്ന ശരീരത്തിൽ ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ എന്താണ് ആനന്ദം?" "അതുമാത്രമല്ല, ഈ ലോകം മുഴുവനും നശ്വരമാണെന്ന് ഞങ്ങൾ കാണുന്നു; ഈ ചെറുപുഴുക്കളും കൊതുകുകളും പുല്ലുപോലെ നശിച്ചുപോകുന്നു—ജനിച്ച എല്ലാം നശിക്കേണ്ടതുതന്നെയാണ്." "പിന്നെ, മഹാബലശാലികളായ അർച്ചർസ്, സർവ്വഭൗമന്മാർ—സുദ്യുമ്നൻ, ഭൂരിദ്യുമ്നൻ, ഇന്ദ്രദ്യുമ്നൻ, കുവലയാശ്വൻ, യൗവനാശ്വൻ, വദ്ധീയൻ, ശ്വാശ്വപതി, ശശബിന്ദു, ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ, അംബരീഷൻ, നൗക്തൻ, സ്വരാട്, യയാതി, നര, അയുക്ഷ, സെനോത്ത, മാരുത്ത, ഭാരതൻ, തുടങ്ങിയവർ—തങ്ങളുടെ ബന്ധുക്കൾക്ക് മുന്നിൽ വച്ച് വലിയ സമ്പത്തുവിട്ട് ഇഹലോകം വിട്ടുപോയതെന്ത്?" "ഗന്ധർവന്മാർ, അസുരർ, യക്ഷർ, രാക്ഷസർ, ഭൂതഗണങ്ങൾ, പിശാചുകൾ, സർപ്പങ്ങൾ, ഗ്രഹങ്ങൾ—ഇവരുടെ ലയവും ഞങ്ങൾ കാണുന്നില്ലേ?" "മഹാസമുദ്രങ്ങൾ ഉണങ്ങുന്നത്, പർവ്വതങ്ങൾ വീഴുന്നത്, ധ്രുവനക്ഷത്രം സ്ഥലം മാറ്റുന്നത്, വായുവിന്റെ ബന്ധങ്ങൾ തകർന്നുപോകുന്നത്, വൃക്ഷങ്ങൾ പിഴുതെറിയുന്നത്, ഭൂമി മുങ്ങുന്നത്, ദേവന്മാർ സ്ഥലം മാറുന്നത്—ഇങ്ങനെ മാറ്റം നിറഞ്ഞ ഈ ലോകത്തിൽ, ഒരാൾ വീണ്ടും വീണ്ടും 'ഞാനിതാണ്' എന്ന് തിരിച്ചുവരുന്നിടത്ത്, ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ എന്താണ് ആനന്ദം? ഒരാൾ വീണ്ടും വീണ്ടും മുങ്ങുന്ന കാഴ്ചപോലെ, ഞാൻ എന്നെയും അജ്ഞതയുടെ കിണറ്റിൽ വീണിരിക്കുന്ന ആമയെന്ന പോലെ കാണുന്നു. സ്വാമീ, നിങ്ങൾ ഞങ്ങളുടെ ആശ്രയമാണ്, നിങ്ങൾ തന്നെയാണ് ആശ്രയം." ഇങ്ങനെ ആദ്യ പ്രപാഠകം അവസാനിക്കുന്നു. ഇതുകേട്ട് ഭഗവാൻ ശാകായന്യൻ വളരെ സന്തോഷത്തോടെ രാജാവിനോടു പറഞ്ഞു: "മഹാരാജാവായ ബ്രിഹദ്രഥ, ഇക്ഷ്വാകു വംശത്തിന്റെ പതാകയും മുഖ്യനുമാണ് നീ. നീ ലക്ഷ്യം കൈവരിച്ചു. നീ 'മാരുത്' എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തനാണ്. സ്വാമീ, ഏതാണ് വിവരണയോഗ്യമായ ആത്മാവ്?" എന്നുപ്രശ്നിച്ചു. ശാകായന്യൻ പറഞ്ഞു: "പുറത്തുനിന്നുള്ള ആധാരത്തിൽ നിന്ന് ഉയർന്നു വരുന്ന, ചിലപ്പോൾ വ്യാകുലത അനുഭവിക്കുന്നതും, ചിലപ്പോൾ ശാന്തമായതും, അന്ധകാരത്തെ നീക്കുന്നതും ആ ആത്മാവാണ്. ഈ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന് പരമപ്രകാശം പ്രാപിച്ച് സ്വരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നതും അതേ ആത്മാവാണ്. അതാണ് അമൃതം, ഭയം ഇല്ലാത്തത്, ബ്രഹ്മം തന്നെയാണ്." "രാജാവേ, ഈ ബ്രഹ്മവിദ്യയോ ഉപനിഷത്തുകളുടെ സർവവിദ്യയോ ഭഗവാൻ മൈത്രേയനാണ് ഞങ്ങൾക്ക് ഉപദേശിച്ചത്. ഞാൻ അത് നിനക്ക് പറയുന്നു. പാപരഹിതരായ, തേജസ്സുള്ള, വീര്യശക്തി മേലോട്ടേയ്ക്ക് ഉയരുന്നവരെ വാലഖില്യർ എന്നു പറയുന്നു. അവർ പ്രജാപതിയെ സമീപിച്ചു: 'സ്വാമീ, ഈ ശരീരം ഒരു രഥംപോലെയാണ്, ജഡം. ഇതിൽ ചൈതന്യം വരുത്തുന്ന ആ മഹത്വം ആരുടെതാണ്? ഇതിന്റെ പ്രേരകൻ ആരാണ്? ദയവായി പറയൂ.' അപ്പോൾ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: 'വാക്കിനു മീതെയുള്ളത് കേൾക്കപ്പെടുന്നത് അതാണ് ശുദ്ധവും ശാന്തവുമായ പ്രാണൻ, ശ്വാസം. അതിന് യജമാനനില്ല; അതു അനന്തവും അക്ഷയവും സ്ഥിരവുമായതും ജനനമില്ലാത്തതും സ്വതന്ത്രവുമായതും ആത്മമഹത്വത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നതുമാണ്. ഇതുവഴിയാണ് ശരീരം ചൈതന്യമുള്ളതാകുന്നത്, അതാണ് പ്രേരകൻ.' അവർ ചോദിച്ചു: 'സ്വാമീ, ഇങ്ങനെ ആഗ്രഹമില്ലാത്തത് എങ്ങനെ ശരീരത്തെ ചൈതന്യമുള്ളതാക്കുന്നു?' അപ്പോൾ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: 'ഇത് വളരെ സൂക്ഷ്മവും ഗ്രഹിക്കാനാവാത്തതും അപരിച്ഛേദ്യവും അദൃശ്യവുമായ വ്യക്തിയാണ്. ആഗ്രഹത്തോടെ ഇത് ഇവിടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു; അതിന്റെ ഒരു ഭാഗം, ഗഹനനിദ്രയിൽപോലെ, ഉണരുമ്പോൾ ആഗ്രഹത്തോടെ ഉണരുന്നു. അതിന്റെ ആ ഭാഗം, ഓരോ വ്യക്തിയിലും ബോധമായിട്ടുള്ളത്—നിശ്ചയം, സംകൽപം, അഹംഭാവം—ഇവയാൽ അടയാളപ്പെടുന്നത്, അതാണ് പ്രജാപതി സർവദർശി. ഈ ബോധം കൊണ്ടാണ് ശരീരം ചൈതന്യവാനാകുന്നത്, അതാണ് പ്രേരകൻ.' അവർ വീണ്ടും ചോദിച്ചു: 'സ്വാമീ, അങ്ങനെ ഒരു ഭാഗം കൊണ്ടു എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു?' അപ്പോൾ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: 'ആദ്യത്തിൽ പ്രജാപതി മാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നു. അവൻ തൃപ്തനല്ലായിരുന്നു. അവൻ സ്വയം ചിന്തിച്ച് അനേകം ജീവികൾ സൃഷ്ടിച്ചു. അവയെല്ലാം സ്വയം ഉണർത്തിയെങ്കിലും ശ്വാസമില്ലാതെ തൂങ്ങിനിൽക്കുന്ന തൂണുകളിൽപോലെ ആയിരുന്നു. ഇത് കണ്ടു അവൻ തൃപ്തനല്ലായിരുന്നു. അവൻ ചിന്തിച്ചു: ഇവരെ ഉണർത്താൻ ഞാൻ അകത്തേക്ക് പ്രവേശിക്കണം. അങ്ങനെ, സ്വയം വായുപോലെ ആക്കി, അകത്തേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. ഒറ്റയ്ക്ക് പ്രവേശിച്ചില്ല; സ്വയം അഞ്ചായി വിഭജിച്ച്, പ്രാണൻ, അപാനൻ, സമാനൻ, ഉദാനൻ, വ്യാനൻ എന്നിങ്ങനെയാണ്.' 'ഉയർന്ന് വരുന്നത് പ്രാണൻ, താഴേക്ക് പോകുന്നത് അപാനൻ, അപാനത്തിൽ ഭക്ഷ്യത്തെ പിടിച്ചു അവശ്യമായത് ശരീരത്തിന്റെ ഓരോ ഭാഗത്തും സമമായി വിതരണം ചെയ്യുന്നത് സമാനൻ, ഭക്ഷ്യവും പാനീയവും പുറത്താക്കുന്നത് ഉദാനൻ, എല്ലാ നാഡികളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നത് വ്യാനൻ.' 'പ്രാണനും അപാനനും സൂക്ഷ്മമായി അകത്തുള്ളപ്പോൾ, അവ തമ്മിൽ ചൂട് ഉണ്ട്—ഒരു മാസത്തിലെ ചൂടുപോലെ. ആ വ്യക്തി, അതായത് വ്യക്തി തന്നെയാണ്, വൈശ്വാനര അഗ്നിയാണ്. മറ്റിടത്തും പറയപ്പെടുന്ന പോലെ, ഈ വൈശ്വാനര അഗ്നി അകത്തുള്ള വ്യക്തിയാണ്, അതുവഴിയാണ് ഭക്ഷ്യം പാകം ചെയ്യപ്പെടുന്നത്, ദഹനം നടക്കുന്നത്. ചെവികൾ അടച്ചാൽ കേൾക്കുന്ന ശബ്ദം അതാണ്. മരിക്കാൻ പോകുമ്പോൾ ആ ശബ്ദം കേൾക്കില്ല.' 'അങ്ങനെ, സ്വയം അഞ്ചായി വിഭജിച്ച്, മനസ്സിന്റെ ഗുഹയിൽ, ശ്വാസം ശരീരമായിട്ടുള്ള, അനേകം രൂപങ്ങളുള്ള, സത്യസങ്കൽപനായ ആത്മാവ് ആകുന്നു. ഹൃദയത്തിൽ വസിച്ചുകൊണ്ട്, പ്രയോജനമില്ലെന്ന് കണ്ടാൽ, മറ്റേതെങ്കിലും ലക്ഷ്യങ്ങൾ ചിന്തിക്കുന്നു. പിന്നെ, തന്റെ തന്നെ മതിലുകൾ തകർത്ത്, ഉയർന്ന്, അഞ്ച് കിരണങ്ങളിലൂടെ (അവയാണ് ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങൾ) വിഷയങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു. കർമേന്ദ്രിയങ്ങൾ അവന്റെ കുതിരകൾ, ശരീരം രഥം, മനസ്സാണ് രഥിയുടെ സ്ഥാനം. പ്രകൃതിയുടെ കൊക്കയാൽ, ഈ ശരീരം ചക്രംപോലെ ഭ്രമിക്കുന്നു. മരിച്ചാൽ, ഈ ശരീരം ചൈതന്യമുള്ളതല്ല, പ്രേരിതവുമല്ല.' 'ഇതെല്ലാം കർമ്മഫലങ്ങളാൽ (ശുഭ-അശുഭം) നയിക്കപ്പെടുന്ന ആത്മാവാണ്—പ്രത്യക്ഷത്തിൽ ശരീരത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ സൂക്ഷ്മതയും അദൃശ്യതയും അസംഗത്വവും കാരണം, അതു യഥാർത്ഥത്തിൽ സ്ഥാപിതവുമല്ല, കർത്താവുമല്ല, എന്നാൽ അങ്ങനെ തോന്നുന്നു.' 'ഇത് ശുദ്ധവും സ്ഥിരവുമാണ്, അചഞ്ചലവും അശ്ലിഷ്ടവുമാണ്, സംവേദ്യവുമല്ല, ആഗ്രഹരഹിതവും സാക്ഷിയായും സ്വകൃതിയിൽ ആസ്വദിക്കുന്നതുമാണ്. ഗുണങ്ങളുടെ വസ്ത്രം ധരിച്ചതിനാൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.' ഇതോടെ രണ്ടാം പ്രപാഠകം അവസാനിക്കുന്നു. അവർ ചോദിച്ചു: "ആര്യനേ, നിങ്ങൾ ഈ ആത്മാവിന്റെ മഹത്വം വെളിപ്പെടുത്തിയതുകൊണ്ട്, മറ്റാരാണ് ഈ ആത്മാവ്? ഈ കർമ്മഫലങ്ങൾ അനുഭവിച്ച് നല്ലതും ചീത്തതുമായ ജന്മങ്ങൾ പ്രാപിച്ച്, ദ്വന്ദ്വങ്ങളിൽ പെട്ട് താഴെക്കോ മേലേക്കോ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ ആരാണ്?" അപ്പോൾ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: "മറ്റൊരു ഭൗതികാത്മാവുണ്ട്—അവൻ കർമ്മഫലങ്ങൾ അനുഭവിച്ച് നല്ലതും ചീത്തതുമായ ജന്മങ്ങൾ പ്രാപിച്ച്, ദ്വന്ദ്വങ്ങളിൽ പെട്ട് സഞ്ചരിക്കുന്നു. അതിന്റെ വിശദീകരണം ഇങ്ങനെ: അഞ്ച് സൂക്ഷ്മഭൂതങ്ങൾ 'ഭൂതങ്ങൾ' എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്; അഞ്ച് മഹാഭൂതങ്ങൾക്കും അതേ പേരാണ്; അവയുടെ കൂട്ടം 'ശരീരം' എന്നാണ്. അതാണ് ഭൗതികാത്മാവ്, അതിനുള്ളിൽ, താമരയിൽ തുള്ളിപോലെ, ആത്മാവ് വസിക്കുന്നു. ഗുണങ്ങളാൽ അതു കീഴ്പ്പെടുന്നു; അപ്പോൾ അവൻ മോഹിതനാകുന്നു. മോഹിതനല്ലെങ്കിൽ, അവൻ അകത്തുള്ള യജമാനനായ, സൃഷ്ടാവായ, അനുഗ്രഹീതനായ അത്മാവിനെ കാണുന്നില്ല. ഗുണങ്ങളുടെ ആനന്ദത്തിൽ തൃപ്തനായി, അശുദ്ധമായ മനസ്സുമായി, അസ്ഥിരനും അശാന്തനും ലോഭിയുമാവുന്നു. 'ഞാനിതാണ്, ഇതെന്റേതാണ്' എന്ന അഹംഭാവത്തിൽ, പക്ഷി വലയത്തിൽ കുടുങ്ങുന്നതുപോലെ, സ്വയം സ്വയം ബന്ധിച്ചുകൊണ്ട്, ഫലങ്ങൾ അനുഭവിച്ച്, ഫലമില്ലാതെ സഞ്ചരിക്കുന്നു." മറ്റിടത്തും പറയുന്നത്: "കർത്താവ് ഈ ഭൗതികാത്മാവാണ്, ഉപകരണങ്ങളിലൂടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു, അകത്തുള്ള വ്യക്തിയാണ് കർത്താവ്. ഇരുമ്പ് കഷണം അതിനെ ബാധിക്കുന്നവയാൽ ബാധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, manifold ആകുന്നതുപോലെ, ഭൗതികാത്മാവും അകത്തുള്ള വ്യക്തിയാൽ, ഗുണങ്ങൾ കൊണ്ട് ബാധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, manifold ആകുന്നു. മൂന്നു ഗുണങ്ങളാൽ എൺപത്തിനാലക്ഷം യോനികളായി രൂപാന്തരം പ്രാപിക്കുന്നത് ഭൗതികാത്മാവാണ്. ഈ ഗുണങ്ങൾ വ്യക്തിയാൽ പ്രേരിതമായി ചക്രംപോലെ ഭ്രമിക്കുന്നു. ഇരുമ്പ് കഷണം ബാധിക്കുമ്പോഴും അകത്തുള്ള അഗ്നി ബാധിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അങ്ങനെ വ്യക്തിയും ബാധിക്കപ്പെടുന്നില്ല, ഭൗതികാത്മാവാണ് ബാധിക്കപ്പെടുന്നത്." മറ്റിടത്ത് പറയുന്നത്: "ഈ ശരീരം ലൈംഗികസമ്ഭവത്തിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്നു, അതിൽ ചൈതന്യമില്ല, നരകയോഗ്യമാണ്, മൂത്രമാർഗ്ഗത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് വരുന്നു, അസ്ഥികളാൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, മാംസം പൂശിയിരിക്കുന്നു, ത്വക്കിൽ കെട്ടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, മലമൂത്രം, പിത്തം, കഫം, മജ്ജ, കൊഴുപ്പ് മുതലായ അശുദ്ധികളാൽ നിറഞ്ഞു കിടക്കുന്നു." "മറ്റിടത്ത് പറയുന്നത്: മോഹം, ഭയം, നിരാശ, ഉറക്കം, മന്ദത്വം, വേദന, വയസ്സു, ദു:ഖം, വിശപ്പ്, ദാഹം, ദു:ഖം, ക്രോധം, നാസ്തികത, അജ്ഞാനം, അസൂയ, ക്രൂരത, മൂർഖത്വം, ലജ്ജയില്ലായ്മ, കപടത്വം, അഹങ്കാരം, അസമത്വം—ഇവയെല്ലാം തമോഗുണത്തിൽപ്പെട്ടവയാണ്. ദാഹം, സ്നേഹം, കാമം, ലോഭം, ഹിംസ, സുഖം, ദർശനാസക്തി, അസൂയ, ആഗ്രഹം, അസ്ഥിരത, ആലോചന, ധനാഗ്രഹം, സ്നേഹികളുടെ അനുകൂല്യം, സമ്പത്തിൽ ആശ്രയം, ഇഷ്ടവിഷയങ്ങളിൽ ആസക്തി, അനിഷ്ടത്തിൽ ദ്വേഷം—ഇവയെല്ലാം രജോഗുണത്തിൽപ്പെട്ടവയാണ്. ഇതൊക്കെയും നിറഞ്ഞ്, ഭൗതികാത്മാവ് അനേകം രൂപങ്ങൾ പ്രാപിക്കുന്നു." മൂന്നാം പ്രപാഠകം. അതിനുശേഷം, വീര്യശക്തി മേലോട്ടേയ്ക്ക് ഉയരുന്നവരായ ആ മഹർഷികൾ അത്ഭുതത്തോടെ സമീപിച്ചു: "ആര്യനേ, ഞങ്ങൾ നിങ്ങളെ വന്ദിക്കുന്നു. ദയവായി ഞങ്ങളെ ഉപദേശിക്കൂ; നിങ്ങൾ തന്നെയാണ് ഞങ്ങളുടെ ആശ്രയം; ഞങ്ങൾ മറ്റാരെയും അറിയുന്നില്ല. ഭൗതികാത്മാവിന്റെ അതിഥി ആരാണ്? അവനെ വിട്ട് മറ്റൊന്നുമായി ഐക്യം പ്രാപിക്കുന്നതെങ്ങനെ?" അപ്പോൾ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: "മറ്റിടത്ത് പറയുന്നത്: വലിയ നദികളിലെ തിരകൾപോലെ, ചെയ്ത പ്രവൃത്തികളുടെ ഫലങ്ങൾ തിരിച്ചുവരിക അത്യന്തം അനിവാര്യമാണ്; മരണത്തിന്റെ വരവ് സമുദ്രം പോലെയാണ്, അതിനെ തടയാൻ കഴിയില്ല. നല്ലതും ചീത്തതുമായ ഫലങ്ങളുടെ കയറുകളിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട്, ഒരു മൃഗംപോലെ സ്വാതന്ത്ര്യം ഇല്ലാതെ, യമലോകത്തിൽ അനേകം ഭയങ്ങളിൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, മദ്യംപോലെ ആനന്ദത്തിൽ, പാപത്തിൽ പിടിക്കപ്പെട്ട്, വലിയ പാമ്പ് കടിച്ചപ്പോലെ ഭയം കാണുന്നു; കാമം കൊണ്ട് അന്ധനായ്, വലിയ അന്ധകാരത്തിൽ; മായാപ്രപഞ്ചത്തിൽ; സ്വപ്നം പോലെ മിഥ്യാവിഷയങ്ങൾ കാണുന്നു; വാഴയുടെ ഉള്ളുപോലെ അശുദ്ധമായ്; നടൻപോലെ താൽക്കാലിക വേഷം; ചുമർപോലെ കൃത്രിമസൗന്ദര്യത്തിൽ ആനന്ദം. ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങൾ, ശബ്ദം, സ്പർശം മുതലായവ, അർത്ഥവത്തായി തോന്നുന്നുവെങ്കിലും യാഥാർത്ഥത്തിൽ അർത്ഥമില്ല.