ಮೈತ್ರಾಯಣೀಯೋಪನಿಷದ್

ವಿಶ್ವೇ ದೇವಾ ಅನುಷ್ಟುಬೇಕವಿಂಶೋ ವೈರಾಜಃ ಶರತ್ಸಮಾನೋ ವರುಣಃ ಸಾಧ್ಯಾ ಉತ್ತರತ ಉದ್ಯನ್ತಿ ತಪನ್ತಿ ವರ್ಷನ್ತಿ ಸ್ತುವನ್ತಿ ಪುನರ್ವಿಶನ್ತಿ ಅನ್ತರ್ವಿವರೇಣೇಕ್ಷನ್ತಿ ಅನ್ತಃಶುದ್ಧಃ ಪೂತಃ ಶೂನ್ಯಃ ಶಾನ್ತೋಽಪ್ರಾಣೋ ನಿರಾತ್ಮಾನನ್ತಃ

ವಿಶ್ವದೇವರು ಒಂಬತ್ತನೇ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ವೈರಾಜ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾರೆ; ಶರದೃತುವು ವರ್ಷವಾಗಿದ್ದು, ವರుణ ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯರು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸುತ್ತಾರೆ, ತಾಪವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ, ಮಳೆಯನ್ನೂ ಸುರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತೆ ಒಳಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಆಂತರಿಕ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರು ಒಳಗಿನಿಂದ ಶುದ್ಧವಾದ, ಪವಿತ್ರವಾದ, ಖಾಲಿ, ಶಾಂತ, ಉಸಿರಿಲ್ಲದ, ಆತ್ಮವಿಲ್ಲದ, ಅನಂತವಾದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ.

ಮಿತ್ರಾವರುಣೌ ಪಙ್ಕ್ತಿಸ್ತ್ರಿಣವತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶೋ ಶಾಕ್ವರರೈವತೇ ಹೇಮನ್ತ ಶಿಶಿರಾ ಉದಾನೋಽಙ್ಗಿರಸಶ್ಚನ್ದ್ರಮಾ ಊರ್ಧ್ವಾ ಉದ್ಯನ್ತಿ ತಪನ್ತಿ ವರ್ಷನ್ತಿ ಸ್ತುವನ್ತಿ ಪುನರ್ವಿಶನ್ತಿ ಅನ್ತರ್ವಿವರೇಣೇಕ್ಷನ್ತಿ ಪ್ರಣವಾಖ್ಯಂ ಪ್ರಣೇತಾರಮ್ ಭಾರೂಪಮ್ ವಿಗತನಿದ್ರಮ್ ವಿಜರಮ್ ವಿಮೃತ್ಯುಮ್ ವಿಶೋಕಮ್

ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ವರుణರು ಪಂಕ್ತಿ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಮೂರನೇ ತ್ರಿಂಶತ್ ಶಾಕ್ವರ, ರೈವತರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ; ಹೇಮಂತ ಮತ್ತು ಶಿಶಿರ ಋತುಗಳು ಉದಾನ ವಾಯುವು; ಅಂಗಿರಸನು ಚಂದ್ರನಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಉದಯಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಾಪವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಮಳೆಯನ್ನೂ ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಒಳಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಆಂತರಿಕ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರಣವ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ, ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ, ನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲದ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯವಿಲ್ಲದ, ಮರಣವಿಲ್ಲದ, ದುಃಖವಿಲ್ಲದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ.

ಶನಿ, ರಾಹು, ಕೆತು, ಹಾವುಗಳು, ಯಕ್ಷರು, ಮಾನವರು, ಹಕ್ಕಿಗಳು, ಜಿಂಕೆಗಳು, ಆನೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರರು ಕೆಳಗಿನಿಂದ ಉದಯಿಸುತ್ತಾರೆ, ತಾಪವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ, ಮಳೆಯನ್ನೂ ಸುರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತೆ ಒಳಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಆಂತರಿಕ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವರು ಜ್ಞಾನಿಯನ್ನು, ಧಾರಕನನ್ನು, ಎಲ್ಲರೊಳಗಿನ ಆತ್ಮನನ್ನು, ಕ್ಷಯವಿಲ್ಲದ, ಶುದ್ಧ, ಪವಿತ್ರ, ಒಳಗೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ, ಕ್ಷಮಾಶೀಲ, ಶಾಂತನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ.

ಏಷ ಹಿ ಖಲ್ವಾತ್ಮನ್ತರ್ಹೃದಯೇಽಣೀಯಾನಿದ್ಧೋಽಗ್ನಿರಿವ ವಿಶ್ವರೂಪೋಽಸ್ಯೈವಾನ್ನಮಿದಂ ಸರ್ವಮಸ್ಮಿನ್ನೋತಾ ಇಮಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ಏಷ ಆತ್ಮಾಪಹತಪಾಪ್ಮಾ ವಿಜರೋ ವಿಮೃತ್ಯುರ್ವಿಶೋಕೋಽವಿಚಿಕಿತ್ಸೋಽವಿಪಾಶಃ ಸತ್ಯಸಙ್ಕಲ್ಪಃ ಸತ್ಯಕಾಮಃ ಏಷ ಪರಮೇಶ್ವರಃ ಏಷ ಭೂತಾಧಿಪತಿಃ ಏಷ ಭೂತಪಾಲಃ ಏಷ ಸೇತುಃ ವಿಧರಣಃ ಏಷ ಹಿ ಖಲ್ವಾತ್ಮೇಶಾನಃ ಶಮ್ಭುರ್ಭವಓರುದ್ರಃ ಪ್ರಜಾಪತಿರ್ ವಿಶ್ವಸೃಖಿರಣ್ಯಗರ್ಭಃ ಸತ್ಯಂ ಪ್ರಾಣೋ ಹಂಸಃ ಶಸ್ತಾಚ್ಯುತೋ ವಿಷ್ಣುರ್ನಾರಾಯಣಃ ಯಶ್ಚೈಷೋಽಗ್ನೌ ಯಶ್ಚಾಯಂ ಹೃದಯೇವಯಶ್ಚಾಸಾವಾದಿತ್ಯೇ ಸ ಏಷ ಏಕಃ ತಸ್ಮೈ ತೇ ವಿಶ್ವರೂಪಾಯ ಸತ್ಯೇ ನಭಸಿ ಹಿತಾಯ ನಮಃ

ಈ ಆತ್ಮನು ಹೃದಯದೊಳಗೆ ತುಂಬಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ, ಗುಪ್ತವಾದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳನ್ನೂ ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ; ಈ ಎಲ್ಲಾ ಆಹಾರವೂ ಅವನದು, ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳು ಅವನಲ್ಲಿ ನಾಟಿಕೊಂಡಿವೆ; ಈ ಆತ್ಮನು ಪಾಪವಿಲ್ಲದ, ವಯಸ್ಸಿಲ್ಲದ, ಮರಣವಿಲ್ಲದ, ದುಃಖವಿಲ್ಲದ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲದ, ಬಂಧನವಿಲ್ಲದ, ಸತ್ಯಸಂಕಲ್ಪ, ಸತ್ಯಕಾಮ, ಪರಮೇಶ್ವರ, ಭೂತಾಧಿಪತಿ, ಭೂತಪಾಲಕ, ಸೇತು, ಧಾರಕ; ಆತ್ಮನೇ ಈಶಾನ, ಶಂಭು, ಭವ, ರುದ್ರ, ಪ್ರಜಾಪತಿ, ವಿಶ್ವಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ, ಸತ್ಯ, ಪ್ರಾಣ, ಹಂಸ, ಶುಭಕರ, ಅಚ್ಯುತ, ವಿಷ್ಣು, ನಾರಾಯಣ; ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವವನು, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇರುವವನು, ಆದಿತ್ಯನಲ್ಲಿ ಇರುವವನು — ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ. ಆ ಎಲ್ಲರೂಪ, ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.

ಅಥೇದಾನೀಂ ಜ್ಞಾನೋಪಸರ್ಗಾ ರಾಜನ್ಮೋಹಜಾಲಸ್ಯೈಷ ವೈ ಯೋನಿಃ ಯದಸ್ವರ್ಗೈಃ ಸಹ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಯೈಷ ವಾಟ್ಯೇ ಪುರಸ್ತಾದುಕ್ತೇಽಪ್ಯಧಃ ಸ್ತಮ್ಬೇನಾಶ್ಲಿಷ್ಯನ್ತಿ ಅಥ ಯೇ ಚಾನ್ಯೇ ಹ ನಿತ್ಯಪ್ರಮುದಿತಾ ನಿತ್ಯಪ್ರವಸಿತಾ ನಿತ್ಯಯಾಚನಕಾ ನಿತ್ಯಂ ಶಿಲ್ಪೋಪಜೀವಿನೋಽಥ ಯೇ ಚಾನ್ಯೇ ಹ ಪುರಯಾಚಕಾ ಅಯಾಜ್ಯಯಾಚಕಾಃ ಶುದ್ರಶಿಷ್ಯಾಃ ಶೂದ್ರಶ್ಚ ಶಾಸ್ತ್ರವಿದ್ವಾಂಸೋಽಥ ಯೇ ಚಾನ್ಯೇ ಹ ಚಾಟಜಟನಟಭಟಪ್ರವ್ರಜಿತರಙ್ಗಾವತಾರಿಣೋ ರಾಜಕರ್ಮಣಿ ಪತಿತಾದಯೋಽಥಯೇ ಚಾನ್ಯೇ ಹ ಯಕ್ಷರಾಕ್ಷಸಭೂತಗಣಪಿಶಾಚೋರಗಗ್ರಹಾದೀನಾಮರ್ಥಂ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ ಶಮಯಾಮ ಇತ್ಯೇವಂ ಬ್ರುವಾಣಾ ಅಥ ಯೇ ಚಾನ್ಯೇ ಹ ವೃಥಾ ಕಷಾಯಕುಣ್ಡಲಿನಃ ಕಾಪಾಲಿನೋಽಥ ಯೇ ಚಾನ್ಯೇ ಹ ವೃಥಾ ತರ್ಕದೃಷ್ಟಾನ್ತಕುಹಕೇನ್ದ್ರಜಾಲೈರ್ವೈದಿಕೇಷು ಪರಿಸ್ಥಾತುಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ತೈಃ ಸಹ ನ ಸಂವಸ್ತ್ ಪ್ರಕಾಶ್ಯಭೂತಾ ವೈ ತೇ ತಸ್ಕರಾ ಅಸ್ವರ್ಗ್ಯಾ ಇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ನೈರಾತ್ಮ್ಯವಾದಕುಹಕೈರ್ಮಿಥ್ಯಾದೃಷ್ಟಾನ್ತಹೇತುಭಿಃ । ಭ್ರಾಮ್ಯನ್ಲೋಕೋ ನ ಜಾನಾತಿ ವೇದವಿದ್ಯಾನ್ತರನ್ತು ಯತ್

ರಾಜನೇ, ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ ಅಡ್ಡಿಗಳು, ಮೋಹದ ಜಾಲದ ಮೂಲವೇ ಇದು: ಸ್ವರ್ಗವಲ್ಲದವರೊಡನೆ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿಸಿ, ಹಿಂದಿನಂತೆ ಆವರಣದಲ್ಲಿ, ಕೆಳಗೆ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡು, ಸ್ಥಂಭದಿಂದ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿರುವುದು; ಯಾವವರು ಸದಾ ಸಂತೋಷದಿಂದ, ಸದಾ ಸಂಚರಿಸುವವರು, ಸದಾ ಭಿಕ್ಷೆ ಮಾಡುವವರು, ಸದಾ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಿಂದ ಬದುಕುವವರು, ನಗರದಲ್ಲಿ ಭಿಕ್ಷೆ ಮಾಡುವವರು, ಅರ್ಹರಲ್ಲದ ಭಿಕ್ಷುಕರು, ಶೂದ್ರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು, ಪಾಂಡಿತ್ಯವಂತ ಶೂದ್ರರು; ಮತ್ತೂ ಇತರರು — ಗಾಯಕರು, ಜಟಾಧಾರಿ, ನೃತ್ಯಗಾರರು, ಯೋಧರು, ಸಂಚಾರಿ, ರಾಜಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದವರು; ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸ, ಭೂತ, ಪಿಶಾಚ, ಹಾವು, ಗ್ರಹಗಳಿಗಾಗಿ 'ನಾವು ಶಮನ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ' ಎಂದು ಹೇಳುವವರು; ಮತ್ತೂ ಕೆಲವರು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಕಷಾಯ, ಕುಂಡಲ, ಕಪಾಲ ಧರಿಸುವವರು; ಮತ್ತೂ ಕೆಲವರು ವ್ಯರ್ಥವಾದ ತರ್ಕ, ಉದಾಹರಣೆ, ಮಾಯಾಜಾಲದಿಂದ ವೇದದವರೊಡನೆ ಇರಲು ಬಯಸುವವರು — ಇಂತಹವರೊಡನೆ ಸೇರಬಾರದು. ಅವರು ಕಳ್ಳರು, ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕಿಲ್ಲದವರು, ಏಕೆಂದರೆ: 'ನೈರಾತ್ಮ್ಯವಾದ, ತಪ್ಪು ತರ್ಕ, ತಪ್ಪು ಉದಾಹರಣೆಗಳಿಂದ ಲೋಕವು ತಿರುಗಾಡುತ್ತದೆ, ವೇದಜ್ಞಾನಾಂತ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯದೆ.' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಬೃಹಸ್ಪತಿರ್ವೈ ಶುಕ್ರೋ ಭೂತ್ವೇನ್ದ್ರಸ್ಯಾಭಯಾಯಾಸುರೇಭ್ಯಃ ಕ್ಷಯಾಯೇಮಾಮವಿದ್ಯಾಮಸೃಜತ್ ತಯಾ ಶಿವಮಶಿವಮಿತ್ಯುದ್ದಿಶನ್ತ್ಯಶಿವಂ ಶಿವಮಿತಿ ವೇದಾದಿಶಾಸ್ತ್ರಹಿಂಸಕಧರ್ಮಾಭಿಧ್ಯಾನಮಸ್ತ್ವಿತಿ ವದನ್ತಿ ಅತೋ ನೈನಾಮಭಿಧೀಯೇತಾನ್ಯಥೈಷಾ ಬನ್ಧ್ಯೇವೈಷಾ ರತಿಮಾತ್ರಂ ಫಲಮಸ್ಯಾ ವೃತ್ತಚ್ಯುತಸ್ಯೇವ ನಾರಮ್ಭಣೀಯೇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ದೂರಮೇತೇ ವಿಪರೀತೇ ವಿಷೂಚೀ ಅವಿದ್ಯಾ ಯಾ ಚ ವಿದ್ಯೇತಿ ಜ್ಞಾತಾ । ವಿದ್ಯಾಭೀಪ್ಸಿತುಂ ನಚಿಕೇತಸಂ ಮನ್ಯೇ ನ ತ್ವಾ ಕಾಮಾ ಬಹವೋ ಲೋಲುಪನ್ತೇ ॥ ವಿದ್ಯಾಂ ಚಾವಿದ್ಯಾಂ ಚ ಯಸ್ತದ್ವೇದೋಭಯಂ ಸಹ । ಅವಿದ್ಯಯಾ ಮೃತ್ಯುಂ ತೀರ್ತ್ವಾ ವಿದ್ಯಯಾ ಅಮೃತಮಶ್ನುತೇ ॥ ಅವಿದ್ಯಾಯಾಮನ್ತರೇ ವೇಷ್ಟ್ಯಮಾನಾಃ ಸ್ವಯಂ ಧೀರಾಃ ಪಣ್ಡಿತಂ ಮನ್ಯಮಾನಾಃ । ದನ್ದ್ರಮ್ಯಮಾನಾಃ ಪರಿಯನ್ತಿ ಮೂಢಾ ಅನ್ಧೇನೈವ ನೀಯಮಾನಾ ಯಥಾನ್ಧಾಃ

ಬೃಹಸ್ಪತಿ, ಶುಕ್ರನಾಗಿ, ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಭಯವಿಲ್ಲದಂತೆ, ಅಸುರರ ನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಅವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು; ಇದರ ಮೂಲಕ ಶುಭವನ್ನು ಅಶುಭವೆಂದು, ಅಶುಭವನ್ನು ಶುಭವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ವೇದಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಹಾನಿಯನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬಾರದು, ಇದು ಫಲವಿಲ್ಲದದು, ಇದರ ಫಲ ಕೇವಲ ರತಿಮಾತ್ರ, ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಶಾಖೆಯಂತೆ ಇದನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಬಾರದು. ಹಾಗೆಂದರೆ: 'ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನ ಎರಡು ದೂರವಿರುವ, ವಿರುದ್ಧವಾದವುಗಳು; ನಚಿಕೇತನು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಅನೇಕ ಕಾಮನೆಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತವೆ. ಯಾರು ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನ ಎರಡನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಅವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಮರಣವನ್ನು ದಾಟಿ, ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಅಮೃತತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವವರು, ತಾವು ಧೀರರು, ಪಂಡಿತರು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಮೂರ್ಖರಾಗಿ, ಕುರುಡರನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಕುರುಡರಂತೆ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಾರೆ.'

ದೇವಾಸುರಾ ಹ ವೈ ಯ ಆತ್ಮಕಾಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽನ್ತಿಕಂ ಪ್ರಯಾತಾಃ ತಸ್ಮೈ ನಮಸ್ಕೃತ್ವೋಚುಃ ಭಗವನ್ ವಯಮಾತ್ಮಕಾಮಾಃ ಸ ತ್ವಂ ನೋ ಬ್ರೂಹೀತಿ ಅತಶ್ಚಿರಂ ಧ್ಯಾತ್ವಾಽಮನ್ಯತಾನ್ಯತಾಮಾನೋ ವೈ ತೇಽಸುರಾ ಅತೋಽನ್ಯತಮಮೇತೇಷಾಮುಕ್ತಮ್ ತದಿಮೇ ಮೂಢಾ ಉಪಜೀವನ್ತ್ಯಭಿಷ್ವಙ್ಗಿಣಸ್ತರ್ಯಾಭಿಘಾತಿನೋಽನೃತಾಭಿಶಂಸಿನಃ ಸತ್ಯಮಿವಾನೃತಂ ಪಶ್ಯನ್ತೀನ್ದ್ರಜಾಲವದಿತ್ಯತೋ ಯದ್ವೇದೇಷ್ವಾಭಿಹಿತಂ ತತ್ಸತ್ಯಂ ಯದ್ವೇದೇಷೂಕ್ತಂ ತದ್ವಿದ್ವಾಂಸ ಉಪಜೀವನ್ತಿ ತಸ್ಮಾದ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ನಾವೈದಿಕಮಧೀಯೀತಾಯಮರ್ಥಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ

ದೇವರು ಮತ್ತು ಅಸುರರು ಆತ್ಮವನ್ನು ಬಯಸಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು; ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, 'ಸ್ವಾಮಿ, ನಾವು ಆತ್ಮವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ, ನಮಗೆ ಹೇಳಿ' ಎಂದರು. ಬ್ರಹ್ಮನು ಚಿರಕಾಲ ಧ್ಯಾನಿಸಿ, 'ಈ ಅಸುರರು ಬೇರೆ ಸ್ವಭಾವದವರು' ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಅವರಿಗೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶಿಸಿದನು. ಆ ಮೂರ್ಖರು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ, ಕ್ರೂರವಾಗಿ, ಹಾನಿಕಾರಕರಾಗಿ, ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುತ್ತಾ, ಸುಳ್ಳನ್ನು ಸತ್ಯವೆಂದು, ಮಾಯೆಯಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವುದೇ ಸತ್ಯ, ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳದಿದ್ದನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅನುಸರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಅವೈದಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಬಾರದು — ಇದರ ಅರ್ಥ ಇದು.

ಏತದ್ವಾ ವ ತತ್ಸ್ವರೂಪಂ ನಭಸಃ ಖೇಽನ್ತರ್ಭೂತಸ್ಯ ಯತ್ಪರಂ ತೇಜಸ್ತತ್ತ್ರೇಧಾಭಿಹಿತಮಗ್ನಾ ಆದಿತ್ಯೇ ಪ್ರಾಣ ಏತದ್ವಾ ವ ತತ್ಸ್ವರೂಪಂ ನಭಸಃ ಖೇಽನ್ತರ್ಭೂತಸ್ಯ ಯದೋಮಿತ್ಯೇತದಕ್ಷರಮನೇನೈವ ತದುದ್ಬುಧ್ನ್ಯತಿ ಉದಯತಿ ಉಚ್ಛ್ವಸತಿ ಅಜಸ್ರಂ ಬ್ರಹ್ಮಧೀಯಾಲಮ್ಬಂ ವಾತ್ರೈವೈತತ್ಸಮೀರಣೇ ನಭಸಿ ಪ್ರಸಾಖಯೈವೋತ್ಕ್ರಮ್ಯ ಸ್ಕಧಾತ್ಸ್ಕನ್ಧಮನುಸರ್ತ್ಯಪ್ಸು ಪ್ರಕ್ಷೇಪಕೋ ಲವಣಸ್ಯೇವ ಘೃತಸ್ಯ ಚೌಷ್ಣ್ಯಮಿವಾಭಿಧ್ಯಾತುರ್ವಿಸ್ತೃತಿರಿವೈತದಿತ್ಯಾತ್ರೋದಾಹರನ್ತಿ \: ಅಥ ಕಸ್ಮಾದುಚ್ಯತೇ ವೈದ್ಯುತೋ ಯಸ್ಮಾದುಚ್ಚಾರಿತಮಾತ್ರ ಏವ ಸರ್ವಂ ಶರೀರಂ ವಿದ್ಯೋತಯತಿ ತಸ್ಮಾದೋಮಿತ್ಯನೇನೈತದುಪಾಸೀತಾಪರಿಮಿತಂ ತೇಜಃ । ೧ ಪುರುಷಶ್ಚಕ್ಷುಷೋ ಯೋಽಯಂ ದಕ್ಷಿಣೋಽಕ್ಷಿಣ್ಯವಸ್ಥಿತಃ । ಇನ್ದ್ರೋಽಯಮಸ್ಯ ಜಾಯೇಯಂ ಸವ್ಯೇ ಚಾಕ್ಷಿಣ್ಯವಸ್ಥಿತಾ ॥ ೨ ಸಮಾಗಮಸ್ತಯೋರೇವ ಹೃದಯಾನ್ತರ್ಗತೇ ಸುಷೌ । ತೇಜಸ್ತಲ್ಲೋಹಿತಸ್ಯಾತ್ರ ಪಿಣ್ಡ ಏವೋಭಯೋಸ್ತಯೋಃ ॥ ೩ ಹೃದಯಾದಾಯಾತಿ ತಾವಚ್ಚಕ್ಷುಷ್ಯಸ್ಮಿನ್ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ । ಸಾರಣೀ ಸಾ ತಯೋರ್ನಾಡೀ ದ್ವಯೋರೇಕಾ ದ್ವಿಧಾ ಸತೀ ॥ ೪ ಮನಃ ಕಾಯಾಗ್ನಿಮಾಹನ್ತಿ ಸ ಪ್ರೇರಯತಿ ಮಾರುತಮ್ । ಮಾರುತಸ್ತೂರಸಿ ಚರನ್ಮನ್ದ್ರಂ ಜನಯತಿ ಸ್ವರಮ್ ॥ ೫ ಖಜಾಗ್ನಿಯೋಗಾದ್ ಹೃದಿ ಸಮ್ಪ್ರಯುಕ್ತಮಣೋರ್ಹ್ಯಣುರ್ದ್ವಿರಣುಃ ಕಣ್ಠದೇಶೇ । ಜಿಹ್ವಾಗ್ರದೇಶೇ ತ್ರ್ಯಣುಕಂ ಚ ವಿದ್ಧಿ ವಿನಿರ್ಗತಂ ಮಾತೃಕಮೇವಮಾಹುಃ ॥ ೬ ನ ಪಶ್ಯನ್ಮೃತ್ಯುಮ್ಂ ಪಶ್ಯತಿ ನ ರೋಗಂ ನೋತ ದುಃಖತಾಮ್ । ಸರ್ವಂ ಹಿ ಪಶ್ಯನ್ಪಶ್ಯತಿ ಸರ್ವಮಾಪ್ನೋತಿ ಸರ್ವಶಃ ॥ ೭ ಚಾಕ್ಷುಷಃ ಸ್ವಪ್ನಚಾರೀ ಚ ಸುಪ್ತಃ ಸುಪ್ತಾತ್ಪರಶ್ಚ ಯಃ । ಭೇದಾಶ್ಚೈತೇಽಸ್ಯ ಚತ್ವಾರಸ್ತೇಭ್ಯಸ್ತುರ್ಯಂ ಮಹತ್ತರಮ್ ॥ ೮ ತ್ರಿಷ್ವೇಕಪಾಚ್ಚರೇದ್ಬ್ರಹ್ಮ ತ್ರಿಪಾಚ್ಚರತಿ ಚೋತ್ತರೇ । ಸತ್ಯಾನೃತೋಪಭೋಗಾರ್ಥಾಃ ದ್ವೈತೀಭಾವೋ ಮಹಾತ್ಮನ ಇತಿ ದ್ವೈತೀಭಾವೋ ಮಹಾತ್ಮನ ಇತಿ

ಇದು ಆ ಆಕಾಶದೊಳಗಿನ ಪರಮತೇಜಸ್ಸಿನ ನಿಜವಾದ ರೂಪ, ಅದು ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ: ಅಗ್ನಿಯಾಗಿ, ಸೂರ್ಯನಾಗಿ, ಪ್ರಾಣವಾಗಿ. ಇದು ಆ ಆಕಾಶದೊಳಗಿನ ನಿಜವಾದ ರೂಪ, ಅದು 'ಓಂ' ಎಂಬ ಅಕ್ಷರವಾಗಿ, ಇದರಿಂದಲೇ ಜಾಗೃತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ, ಉಸಿರಾಡುತ್ತದೆ, ಸದಾ ಬ್ರಹ್ಮಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಆಧಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಅದು ಕೊಂಬೆಗಳಂತೆ ಹರಡುತ್ತದೆ, ತೊಡೆಯಿಂದ ಮೇಲೆ ಏರಿ, ಭುಜದ ಮೂಲಕ ಸಾಗುತ್ತದೆ, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತದೆ, ಉಪ್ಪಿನಲ್ಲಿರುವ ಉಪ್ಪಿನ ರುಚಿಯಂತೆ, ತುಪ್ಪದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಉರಿಯಂತೆ, ಚಿಂತನೆಯ ವಿಸ್ತಾರದಂತೆ. ಇದನ್ನು 'ವಿದ್ಯುತ್' ಎಂದು ಯಾಕೆ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದರೆ, ಉಚ್ಚಾರಿಸಿದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ದೇಹವನ್ನೆಲ್ಲ ಬೆಳಗಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಅನಂತ ತೇಜಸ್ಸು ಎಂದು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. ೧. ಬಲಗಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪುರುಷನು ಇಂದ್ರನು; ಎಡಗಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಅವನ ಪತ್ನಿ. ೨. ಅವರಿಬ್ಬರ ಸಂಗಮ ಹೃದಯದೊಳಗಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ನಾಡಿಯಲ್ಲಿ; ಆ ತೇಜಸ್ಸು ಅವರಿಬ್ಬರ ಕೆಂಪು ಗುಡ್ಡೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ. ೩. ಹೃದಯದಿಂದ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಅಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಅವರಿಬ್ಬರ ನಾಡಿ ಒಂದೇ, ಎರಡು ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ೪. ಮನಸ್ಸು ದೇಹದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಹೊಡೆದು, ಅದು ವಾಯುವನ್ನು ಚಲಿಸುತ್ತದೆ; ವಾಯು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ, ಮೃದುವಾದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ೫. ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯ ಸಂಯೋಗದಿಂದ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ, ಅಣು, ದ್ವಯಾಣು, ಗಂಟಲಿನಲ್ಲಿ, ನಾಲಿಗೆಯ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ತ್ರ್ಯಾಣು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಇದನ್ನು ಮಾತೃಕಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ೬. ಅವನು ಮರಣವನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ರೋಗವನ್ನೂ ನೋವನ್ನೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ೭. ಕನಸು ಕಾಣುವವನು, ನಿದ್ರಿಸುವವನು, ನಿದ್ರೆಗೆ ಮೀರಿದವನು — ಅವನ ನಾಲ್ಕು ಸ್ಥಿತಿಗಳು; ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಇತರಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು. ೮. ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಾಲು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ನಾಲ್ಕನೇಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಾಲುಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ; ಸತ್ಯ-ಅಸತ್ಯ ಅನುಭವಕ್ಕಾಗಿ, ಮಹಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ದ್ವೈತಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆಯೇ ದ್ವೈತಭಾವ ಮಹಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.