ಮೈತ್ರಾಯಣೀಯೋಪನಿಷದ್

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಉಕ್ತಮ್ ಸರ್ವಾಣಿ ಹ ವಾ ಇಮಾನಿ ಭೂತಾನ್ಯಹರಹಃ ಪ್ರಪತನ್ತ್ಯನ್ನಮಭಿಜಿಘೃಕ್ಷಮಾಣಾನಿ ಸೂರ್ಯೋ ರಶ್ಮಿಭಿರಾದದಾತ್ಯನ್ನಂ ತೇನಾಸೌ ತಪತ್ಯನ್ನೇನಾಭಿಷಿಕ್ತಾಃ ಪಚನ್ತೀಮೇ ಪ್ರಾಣಾ ಅಗ್ನಿರ್ವಾ ಅನ್ನೇನೋಜ್ಜ್ವಲತ್ಯನ್ನಕಾಮೇನೇದಂ ಪ್ರಕಲ್ಪಿತಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಅತೋಽನ್ನಮಾತ್ಮೇತ್ಯುಪಾಸೀತೇತ್ವೇಯಂ ಹ್ಯಾಹ । ಅನಾದ್ಭೂತಾನಿ ಜಾಯನ್ತೇ ಜಾತಾನ್ಯನ್ನೇನ ವರ್ಧನ್ತೇ ಅದ್ಯತೇಽತ್ತಿ ಚ ಭೂತಾನಿ ತಸ್ಮಾದನ್ನಂ ತದುಚ್ಯತೇ

ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಆಹಾರವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಹಾತೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಆಹಾರವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನು ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆಹಾರದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕಗೊಂಡು ಈ ಪ್ರಾಣಗಳು ಬೇಯಿಸುತ್ತವೆ. ಅಗ್ನಿಯೂ ಆಹಾರದಿಂದ ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಈ ಲೋಕವು ಆಹಾರದ ಆಸೆಯಿಂದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದೆ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಹಾರವೇ ಆತ್ಮ ಎಂದು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: 'ನೀರಿನಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ; ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆ ಆಹಾರದಿಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ; ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಆಹಾರವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ತಿನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಆಹಾರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.'

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಉಕ್ತಮ್ \: ವಿಶ್ವಭೃದ್ವೈ ನಾಮೈಷಾ ತನುರ್ಭಗವತೋ ವಿಷ್ಣೋರ್ಯದಿದಮನ್ನಂ ಪ್ರಾಣೋ ವಾ ಅನ್ನಸ್ಯ ರಸೋ ಮನಃ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಮನಸ ಆನನ್ದಂ ವಿಜ್ಞಾನಸ್ಯೇತಿ ಅನ್ನವಾನ್ ಪ್ರಾಣವಾನ್ ಮನಶ್ವಾನ್ ವಿಜ್ಞಾನವಾನ್ ಆನನ್ದವಾನ್ ಚ ಭವತಿ ಯೋ ಹೈವಂ ವೇದ ಯಾವಾನ್ತೀಹ ವೈ ಭೂತಾನ್ಯನ್ನಮದನ್ತಿ ತಾವತ್ಸ್ವನ್ತಸ್ಥೋಽನ್ನಮತ್ತಿ ಯೋ ಹೈವಂವೇದ । ಅನ್ನಮೇವ ವಿಜರನ್ನಮನ್ನಂ ಸಂವನನಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಅನ್ನಂ ಪಶೂನಾಂ ಪ್ರಾಣೋಽನ್ನಂ ಜ್ಯೇಷ್ಠಮನ್ನಂ ಭಿಷಕ್ ಸ್ಮೃತಮ್

ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ವಿಶ್ವವನ್ನು ಧಾರಣೆಮಾಡುವ ಭಗವಂತನ ರೂಪವೇ ಅನ್ನ. ಅನ್ನದ ಸಾರವೇ ಉಸಿರು, ಉಸಿರಿನ ಸಾರವೇ ಮನಸ್ಸು, ಮನಸ್ಸಿನ ಸಾರವೇ ಜ್ಞಾನ, ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವದು ಆನಂದ. ಇದನ್ನು ಅರಿತವನು ಅನ್ನವನ್ನೂ, ಉಸಿರನ್ನೂ, ಮನಸ್ಸನ್ನೂ, ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ, ಆನಂದವನ್ನೂ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಜೀವಿಗಳು ಅನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತವೆಯೋ, ಅಷ್ಟೇ ಅನ್ನವನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೇ ಅನುಭವಿಸುವನು, ಇದನ್ನು ತಿಳಿದವನು. ನಾಶವಾಗದ ಅನ್ನವೇ ನಿಜವಾದ ಅನ್ನ, ಅನ್ನವೇ ಎಲ್ಲರ ಒಗ್ಗಟ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪಶುಗಳ ಜೀವವೂ ಅನ್ನವೇ, ಅನ್ನವೇ ಹಿರಿಯದು, ಅನ್ನವೇ ವೈದ್ಯನೆಂದು ಕೂಡ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅಥಾನ್ಯಾತ್ರಪ್ಯುಕ್ತಮ್ \: ಅನ್ನಂ ವಾ ಅಸ್ಯ ಸರ್ವಸ್ಯ ಯೋನಿಃ ಕಾಲಶ್ಚಾನ್ನಸ್ಯ ಸೂರ್ಯೋ ಯೋನಿಃ ಕಾಲಸ್ಯ ತಸ್ಯೈತದ್ರೂಪಂ ಯನ್ ನಿಮೇಷಾದಿಕಾಲಾತ್ಸಮ್ಭೃತಂ ದ್ವಾದಶಾತ್ಮಕಂ ವತ್ಸರಮೇತಸ್ಯಾಗ್ನೇಯಮರ್ಧಮರ್ಧಂ ವಾರುಣಂ ಮಘಾದ್ಯಂ ಶ್ರವಿಷ್ಠಾರ್ಧಮಾಗ್ನೇಯಂ ಕ್ರಮೇಣೋತ್ಕ್ರಮೇಣ ಸಾರ್ಪಾದ್ಯಂ ಶ್ರವಿಷ್ಠಾರ್ಧಾನ್ತಂ ಸೌಮ್ಯಮ್ ತತ್ರೈಕೈಕಮಾತ್ಮನೋ ನವಾಂಶಕಂ ಸಚಾರಕವಿಧಮ್ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯತ್ವಾದೇತತ್ಪ್ರಮಾಣಮನೇನೈವ ಪ್ರಮೀಯತೇ ಹಿ ಕಾಲಃ ನ ವಿನಾ ಪ್ರಮಾಣೇನ ಪ್ರಮೇಯಸ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿಃ ಪ್ರಮೇಯೋಽಪಿ ಪ್ರಮಾಣತಾಂ ಪೃಥಕ್ತ್ವಾದುಪೈತ್ಯಾತ್ಮಸಮ್ಬೋಧನಾರ್ಥಮಿತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ । ಯಾವತ್ಯೋ ವೈ ಕಾಲಸ್ಯ ಕಲಾಸ್ತಾವತೀಷು ಚರತ್ಯಸೌ ಯಃ ಕಾಲಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯುಪಾಸೀತ ಕಾಲಸ್ತಸ್ಯಾತಿದೂರಮಪಸರತೀತಿ ಏವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ಕಾಲಾತ್ಸ್ರವನ್ತಿ ಭೂತಾನಿ ಕಾಲಾದ್ವೃದ್ಧಿಂ ಪ್ರಯಾನ್ತಿ ಚ । ಕಾಲೇ ಚಾಸ್ತಂ ನಿಯಚ್ಛನ್ತಿ ಕಾಲೋ ಮೂರ್ತಿರಮೂರ್ತಿಮಾನ್

ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಈ ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಮೂಲವನ್ನಾದದ್ದು ಅನ್ನ. ಕಾಲವೇ ಅನ್ನದ ಮೂಲ, ಸೂರ್ಯನೇ ಕಾಲದ ಮೂಲ. ಕಾಲದ ರೂಪವೆಂದರೆ ಕ್ಷಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹನ್ನೆರಡು ಭಾಗಗಳ ವರ್ಷ. ಈ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧ ಭಾಗ ಅಗ್ನಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದು, ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಧ ಭಾಗ ವಾರುಣನಿಗೆ ಸೇರಿದೆ. ಮಾಘದಿಂದ ಶ್ರವಿಷ್ಠಾ ಮಧ್ಯದವರೆಗೆ ಅಗ್ನಿಯ ಭಾಗ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಶ್ರವಿಷ್ಠಾ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೆ ಸೋಮ ಭಾಗ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಗವೂ ಒಂಬತ್ತು ಭಾಗಗಳಾಗಿ, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಚಕ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ. ಕಾಲ ಸಣ್ಣದಾದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಇದು ಪ್ರಮಾಣ. ಪ್ರಮಾಣವಿಲ್ಲದೆ ಅಳೆಯಬೇಕಾದುದನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾಗದು. ಅಳೆಯಬೇಕಾದುದು ಬೇರೆ ಇದ್ದರೆ ಅದು ಪ್ರಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಆತ್ಮವನ್ನು ಅರಿಯಲು ಹೀಗೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಕಾಲದ ಎಷ್ಟು ಭಾಗಗಳಿದೆಯೋ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಾರು ಕಾಲವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರಿಗೋಸ್ಕರ ಕಾಲ ದೂರ ಸರಿಯುತ್ತದೆ. ಕಾಲದಿಂದಲೇ ಜೀವಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ, ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾಲವು ರೂಪವನ್ನೂ ರೂಪವಿಲ್ಲದದನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ.

ದ್ವೇ ವಾವ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ರುಪೇ ಕಾಲಶ್ಚಾಕಾಲಶ್ಚಾಥ ಯಃ ಪ್ರಾಗಾದಿತ್ಯಾತ್ಸೋಽಕಾಲೋಽಕಾಲೋಽಥ ಯ ಆದಿತ್ಯದ್ಯಃ ಸ ಕಾಲಃ ಸಕಲಃ ಸಕಲಸ್ಯ ವಾ ಏತದ್ರೂಪಂ ಯತ್ಸಂವತ್ಸರಃ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಖಲ್ವೇವೇಮಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ಪ್ರಜಾಯನ್ತೇ ಸಂವತ್ಸರೇಣೇಹ ವೈ ಜಾತಾ ವಿವರ್ಧನ್ತೇ ಸಂವತ್ಸರೇ ಪ್ರತ್ಯಸ್ತಂ ಯನ್ತಿ ತಸ್ಮಾತ್ಸಂವತ್ಸರೋ ವೈ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ಕಾಲೋಽನ್ನಂ ಬ್ರಹ್ಮನೀಡಮಾತ್ಮಾ ಚೇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ ಕಾಲಃ ಪಚತಿ ಭೂತಾನಿ ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವ ಮಹಾತ್ಮನಿ । ಯಸ್ಮಿನ್ ತು ಪಚ್ಯತೇ ಕಾಲೋ ಯಸ್ತಂ ವೇದ ಸ ವೇದವಿತ್

ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಎರಡು ರೂಪಗಳಿವೆ: ಕಾಲ ಮತ್ತು ಅಕಾಲ. ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಮುಂಚೆ ಇರುವದು ಅಕಾಲ, ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವದು ಕಾಲ. ಕಾಲದ ರೂಪವೆಂದರೆ ವರ್ಷ. ವರ್ಷದಿಂದಲೇ ಈ ಪ್ರಪಂಚದ ಜೀವಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ವರ್ಷದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದವರು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ, ವರ್ಷದಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವರ್ಷನೇ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ. ಕಾಲವೇ ಅನ್ನ, ಬ್ರಹ್ಮನ ನೆಲೆ, ಆತ್ಮವೂ ಹೌದು. ಕಾಲವೇ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಮಹಾತ್ಮನೊಳಗೆ ಬೇಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾರೊಳಗೆ ಕಾಲವೇ ಬೇಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ತಿಳಿದವನೇ ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನಿಯನ್ನು.

ವಿಗ್ರಹವಾನೇಷ ಕಾಲಃ ಸಿನ್ಧುರಾಜಃ ಪ್ರಜಾನಾಮ್ ಏಷ ತತ್ಸ್ಥಃ ಸವಿತಾಖ್ಯೋ ಯಸ್ಮಾದೇವೇಮೇ ಚನ್ದ್ರರ್ಕ್ಷಗ್ರಹ ಸಂವತ್ಸರಾದಯಃ ಸೂಯನ್ತೇ ಅಥೈಭ್ಯಃ ಸರ್ವಮಿದಮತ್ರ ವಾ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿತ್ಶುಭಾಶುಭಂ ದೃಶ್ಯನ್ತೇಹ ಲೋಕೇ ತದೇತೇಭ್ಯಸ್ತಸ್ಮಾದಾದಿತ್ಯಾತ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಾಥ ಕಾಲಸಂಜ್ಞಮಾದಿತ್ಯಮುಪಾಸೀತಾದಿತ್ಯೋ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯೇಕೇಽಥ ಏವಂ ಹ್ಯಾಹ । ಹೋತಾ ಭೋಕ್ತಾ ಹವಿರ್ಮನ್ತ್ರೋ ಯಜ್ಞೋ ವಿಷ್ಣುಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ । ಸರ್ವಃ ಕಶ್ಚಿತ್ಪ್ರಭುಃ ಸಾಕ್ಷೀ ಯೋಽಮುಷ್ಮಿನ್ಭಾತಿ ಮಣ್ಡಲೇ

ಈ ಕಾಲವು ರೂಪವಂತಾಗಿದೆ, ನದಿಗಳಿಗೂ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ರಾಜನು. ಅವನು ಅಲ್ಲೆ ನಿಂತಿರುವ ಸವಿತಾ ಎಂಬ ಸೂರ್ಯ. ಅವನಿಂದಲೇ ಚಂದ್ರ, ನಕ್ಷತ್ರ, ಗ್ರಹ, ವರ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಎಲ್ಲಾ ಶುಭ-ಅಶುಭಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪ ಕಾಲವೆಂದು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. ಕೆಲವರು ಸೂರ್ಯನೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಹೋಮ ಮಾಡುವವನು, ಅನುಭವಿಸುವವನು, ಹೋಮದ ದ್ರವ್ಯ, ಮಂತ್ರ, ಯಜ್ಞ, ವಿಷ್ಣು, ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ—ಇವೆಲ್ಲವೂ, ಯಾರು ಆ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಪ್ರಭುವಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಅವರೇ.

ಬ್ರಹ್ಮ ಹ ವಾ ಇದಮಗ್ರ ಆಸೀತ್ ಏಕೋಽನನ್ತಃ ಪ್ರಾಗನನ್ತೋ ದಕ್ಷಿಣೋಽನನ್ತಃ ಪ್ರತೀಚ್ಯನನ್ತ ಉದೀಚ್ಯನನ್ತ ಊರ್ಧ್ವಾನ್ ಚಾಽವಾನ್ ಚ ಸರ್ವತೋಽನನ್ತಃ ನ ಹ್ಯಾಸ್ಯ ಪ್ರಾಚ್ಯಾದಿ ದಿಶಃ ಕಲ್ಪನ್ತೇಽಥ ತಿರ್ಯಗ್ವಾನ್ ಚೋರ್ಧ್ವಂ ವಾ ಅನೂಹ್ಯ ಏಷ ಪರಮಾತ್ಮಾಽಪರಿಮಿತೋಽತರ್ಕ್ಯೋಽಚಿನ್ತ್ಯ ಏಷ ಆಕಾಶಾತ್ಮಾ ಏವೈಷ ಕೃತ್ಸ್ನಕ್ಷಯ ಏಕೋ ಜಾಗರ್ತೀತಿ ಏತಸ್ಮಾದಾಕಾಶಾದೇಷ ಖಲ್ವಿದಂ ಚೇತಾಮಾತ್ರಂ ಬೋಧಯತಿ ಅನೇನೈವ ಚೇದಮ್ ಧ್ಯಾಯತೇ ಅಸ್ಮಿನ್ ಚ ಪ್ರತ್ಯಸ್ತಂ ಯಾತಿ ಅಸ್ಯೈತದ್ಭಾಸ್ವರಂ ರೂಪಂ ಯದಮುಷ್ಮಿನ್ನಾದಿತ್ಯೇ ತಪತಿ ಅಗ್ನೌ ಚಾಧುಮಕೇ ಯಜ್ಜ್ಯೋತಿಶ್ಚಿತ್ರತರಮುದರಸ್ತೋಽಥ ವಾ ಯಃ ಪಚತ್ಯನ್ನಮ್ ಇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ ಯಶ್ಚೈಷೋಽಗ್ನೌ ಯಶ್ಚಾಯಂ ಹೃದಯೇ ಯಶ್ಚಾಸಾವಾದಿತ್ಯೇ ಸ ಏಷ ಏಕಾ ಇತ್ಯೇಕಸ್ಯ ಹೈಕತ್ವಮೇತಿ ಯ ಏವಂ ವೇದ

ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅನಂತವಾಗಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಒಂದೇ ಇದ್ದನು. ಪೂರ್ವ, ದಕ್ಷಿಣ, ಪಶ್ಚಿಮ, ಉತ್ತರ, ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅನಂತ. ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಇಲ್ಲ; ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ, ಬದಿಯೂ ಯಾವುದೂ ಅವನಿಗೆ ಸೀಮಿತವಲ್ಲ. ಈ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು, ಯಾರು ಊಹಿಸಲಾಗದು, ಯಾರು ಯೋಚಿಸಲಾಗದು. ಈ ಆತ್ಮನೇ ಆಕಾಶದ ಸ್ವರೂಪ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡು, ಯಾವಾಗಲೂ ಜಾಗೃತನಾಗಿ ಇರುವವನು. ಈ ಆಕಾಶದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಉಣಿಸುವವನು. ಇದರಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲರೂ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೆ; ಎಲ್ಲವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ರೂಪವೇ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವುದು, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತಿರುವುದು, ಹೊಟ್ಟೆಯೊಳಗಿನ ಪ್ರಕಾಶವೂ ಆಗಿದೆ, ಅನ್ನವನ್ನು ಬೇಯಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯೂ ಅದೇ. 'ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವದು, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇರುವದು, ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಇರುವದು—ಇವು ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಯಾರು ಅರಿತಾನೋ ಅವನು ಏಕತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ತಥಾ ತತ್ಪ್ರಯೋಗಕಲ್ಪಃ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಃ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರೋ ಧ್ಯಾನಂ ಧಾರಣಾ ತರ್ಕಃ ಸಮಾಧಿಃ ಷಡಙ್ಗಾ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಯೋಗಃ ಅನೇನ ಯದಾ ಪಶ್ಯನ್ಪಶ್ಯತಿ ರುಕ್ಮವರ್ಣಂ ಕರ್ತಾರಮೀಶಂ ಪುರುಷಂ ಬ್ರಹ್ಮಯೋನಿಮ್ ತದಾ ವಿದ್ವಾನ್ಪುಣ್ಯಪಾಪೇ ವಿಹಾಯ ಪರೇಽವ್ಯಯೇ ಸರ್ವಮೇಕೀಕರೋತಿ ಏವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ಯಥಾ ಪರ್ವತಮಾದೀಪ್ತಂ ನಾಶ್ರಯನ್ತಿ ಮೃಗದ್ವಿಜಾಃ । ತದ್ವದ್ಬ್ರಹ್ಮವಿದೋ ದೋಷಾ ನಾಶ್ರಯನ್ತಿ ಕದಾಚನ

ಯೋಗದ ಕ್ರಮವನ್ನು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ: ಉಸಿರಿನ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಧ್ಯಾನ, ಏಕಾಗ್ರತೆ, ವಿಚಾರ, ಸಮಾಧಿ—ಈ ಆರು ಯೋಗದ ಅಂಗಗಳು. ಇದರಿಂದ ಯಾರು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಹೊಳೆಯುವ ಬಣ್ಣದ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನನ್ನು, ಈಶ್ವರನನ್ನು, ಪುರುಷನನ್ನು, ಬ್ರಹ್ಮನ ಮೂಲವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಜ್ಞಾನಿ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಶಾಶ್ವತವಾದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. 'ಹಾಗೆ, ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಹೊತ್ತಿರುವ ಪರ್ವತದ ಬಳಿಗೆ ಮೃಗಗಳು ಅಥವಾ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಹತ್ತಿರ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಅರಿತವರ ಬಳಿಗೆ ದೋಷಗಳು ಯಾವತ್ತೂ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್ \: ಯದಾ ವೈ ಬಹಿರ್ವಿದ್ವಾನ್ಮನೋ ನಿಯಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ ಚ ಪ್ರಾಣೋ ನಿವೇಶಯಿತ್ವಾ ನಿಃಸಙ್ಕಲ್ಪಸ್ತತಸ್ತಿಷ್ಠೇತ್ ಅಪ್ರಾಣಾದಿಹ ಯಸ್ಮಾತ್ಸಮ್ಭೂತಃ ಪ್ರಾಣಸಂಜ್ಞಕೋ ಜೀವಸ್ತಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಾಣೋ ವೈ ತುರ್ಯಾಖ್ಯೇ ಧಾರಯೇತ್ಪ್ರಾಣಮ್ ಇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ಅಚಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತಮಧ್ಯಸ್ತಮಚಿನ್ತ್ಯಂ ಗುಹ್ಯಮುತ್ತಮಮ್ । ತತ್ರ ಚಿತ್ತಂ ನಿಧಾಯೇತ ತಚ್ಚ ಲಿಙ್ಗಂ ನಿರಾಶ್ರಯಮ್

ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಜ್ಞಾನಿಯು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹೊರಗಿನ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಹಿಂತೆಗೆದು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ, ಉಸಿರನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಯಾವುದೇ ಸಂಕಲ್ಪವಿಲ್ಲದೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ಎಂಬ ಜೀವಶಕ್ತಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಆ ಪ್ರಾಣವನ್ನು 'ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ' ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು. 'ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸು, ಚಿತ್ತದ ಮಧ್ಯಭಾಗ, ಊಹಿಸಲಾಗದ, ಅತ್ಯಂತ ಗುಪ್ತವಾದ ಸ್ಥಾನ—ಅಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಡಸಬೇಕು; ಅದು ಆಧಾರವಿಲ್ಲದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಲಕ್ಷಣ' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್ \: ಅತಃ ಪರಾಸ್ಯ ಧಾರಣಾ ತಾಲುರಸನಾಗ್ರನಿಪೀಡನಾ\- ದ್ವಾಙ್ಮನಃಪ್ರಾಣನಿರೋಧನಾದ್ಬ್ರಹ್ಮ ತರ್ಕೇಣ ಪಶ್ಯತಿ ಯದಾತ್ಮನಾಽಽತ್ಮಾನ\- ಮಣೋರಣೀಯಾಂಸಂ ದ್ಯೋತಮಾನಂ ಮನಃಕ್ಷಯಾತ್ಪಶ್ಯತಿ ತದಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಿರಾತ್ಮಾ ಭವತಿ ನಿರಾತ್ಮಕತ್ವಾದಸಙ್ಖ್ಯೋಽಯೋನಿಶ್ಚಿನ್ತ್ಯೋ ಮೋಕ್ಷಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯೇತತ್ಪರಂ ರಹಸ್ಯಮ್ ಇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಹಿ ಪ್ರಸಾದೇನ ಹನ್ತಿ ಕರ್ಮ ಶುಭಾಶುಭಮ್ । ಪ್ರಸನ್ನಾತ್ಮಾತ್ಮನಿ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಸುಖಮವ್ಯಯಮಶ್ನುತಾ ಇತಿ

ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿನ ಧಾರಣೆಯು, ನಾಲಿಗೆಯ ತುದಿಯನ್ನು ಮೇಲಿನ ಹಲ್ಲುಗಳಿಗೆ ಒತ್ತುವುದು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಉಸಿರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು, ವಿಚಾರದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಕಾಣುವುದು. ಮನಸ್ಸು ಶಾಂತವಾದಾಗ, ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಆತ್ಮನನ್ನು ಆತ್ಮದಿಂದಲೇ ಕಾಣಬಹುದು. ಆಗ ಆತ್ಮವನ್ನು ಕಂಡು, ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ನಿರಾತ್ಮನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಿರಾತ್ಮತ್ವದಿಂದ ಅವನು ಎಣಿಸಲಾಗದ, ಜನನರಹಿತ, ಊಹಿಸಲಾಗದ, ಮೋಕ್ಷಸ್ವರೂಪನಾಗುತ್ತಾನೆ—ಇದು ಪರಮ ರಹಸ್ಯ. 'ಮನಸ್ಸು ಶುದ್ಧವಾದಾಗ, ಒಳ್ಳೆಯದು-ಕೆಟ್ಟದು ಎಂಬ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಶಾಂತವಾದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದಾಗ, ಅವನು ಶಾಶ್ವತವಾದ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್ \: ಊರ್ಧ್ವಗಾ ನಾಡೀ ಸುಷುಮ್ನಾಖ್ಯಾ ಪ್ರಾಣಸಞ್ಚಾರಿಣೀ ತಾಲ್ವನ್ತರ್ವಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ತಯಾ ಪ್ರಾಣೋಙ್ಕಾರಮನೋಯುಕ್ತಯೋರ್ಧ್ವಮುತ್ಕ್ರಮೇತ್ ತಾಲ್ವಧ್ಯಾಗ್ರಂ ಪರಿವರ್ತ್ಯ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯಸಂಯೋಜ್ಯ ಮಹಿಮಾ ಮಹಿಮಾನಂ ನಿರೀಕ್ಷೇತಾ ತತೋ ನಿರಾತ್ವಕಮೇತಿ ನಿರಾತ್ಮಕತ್ವಾನ್ನ ಸುಖದುಃಖಭಾಗ್ಭವತಿ ಕೇವಲತ್ವಂ ಲಭತಾ ಇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ಪರಃ ಪೂರ್ವಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪ್ಯ ನಿಗೃಹೀತಾನಿಲಂ ತತಃ । ತೀರ್ತ್ವಾ ಪಾರಮಪಾರೇಣ ಪಶ್ಚಾದ್ಯುಞ್ಜೀತ ಮೂರ್ಧ್ವನಿ

ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ನಾಡಿಯನ್ನು ಸುಷುಮ್ನೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ತಾಲುವಿನೊಳಗೆ ಕಡಿತಗೊಂಡಿದೆ. ಆ ನಾಡಿಯ ಮೂಲಕ, ಪ್ರಾಣವು ಓಂ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತದೆ. ತಾಲುವಿನ ಕೆಳಭಾಗವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದು, ಮಹಿಮೆಯ ಮಹಿಮೆ ಯನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಆಗ ಆತ್ಮವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ; ಆತ್ಮವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಅವನು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಏಕತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಂದರೆ, ಮೊದಲಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಉಸಿರನ್ನು ತಡೆದು, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಪಾರವಾಗಿ, ನಂತರ ಅದನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್ \: ದ್ವೇ ವಾ ವ ಬ್ರಹ್ಮಣೀ ಅಭಿಧ್ಯೇಯೇ ಶಬ್ದಶ್ಚಾಶಬ್ದಶ್ಚ ಅಥ ಶಬ್ದೇನೈವಾಶಬ್ದಮಾವಿಷ್ಕ್ರಿಯತೇ ಅಥ ತತ್ರ ಓಮಿತಿ ಶಬ್ದೋಽನೇನೋರ್ಧ್ವಮುತ್ಕ್ರಾನ್ತೋಽಶಬ್ದೇ ನಿಧನಮೇತಿ ಅಥಾಹೈಷಾ ಗತಿರೇತದಮೃತಮ್ ಅತತ್ಸಾಯುಜ್ಯತ್ವಮ್ ನಿರ್ವೃತತ್ವಮ್ ತಥಾ ಚೇತಿ ಅಥ ಯಥೋರ್ಣನಾಭಿಸ್ತನ್ತುನೋರ್ಧ್ವಮುತ್ಕ್ರಾನ್ತೋಽವಕಾಶಂ ಲಭತೀತ್ಯೇವಂ ವಾ ವ ಖಲ್ವಾಸಾವಭಿಧ್ಯಾತಾ ಓಮಿತ್ಯನೇನೋರ್ಧ್ವಮುತ್ಕ್ರಾನ್ತಃ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಂ ಲಭತೇ ಅನ್ಯಥಾ ಪರೇ ಶಬ್ದವಾದಿನಃ \: ಶ್ರವಣಾಙ್ಗುಷ್ಠಯೋಗೇನಾನ್ತರ್ಹೃದಯಾಕಾಶಶಬ್ದಮಾಕರ್ಣಯನ್ತಿ ಸಪ್ತವಿಧೇಯಂ ತಸ್ಯೋಪಮಾ ಯಥಾ ನದ್ಯಃ ಕಿಙ್ಕಿಣೀ ಕಾಂಸ್ಯಚಕ್ರಕಭೇಕ ವಿಃಕೃನ್ದಿಕಾ ವೃಷ್ಟಿರ್ನಿವಾತೇ ವದತೀತಿ ತಂ ಪೃಥಗ್ಲಕ್ಷಣಮತೀತ್ಯ ಪರೇಽಶಬ್ದೇಽವ್ಯಕ್ತೇ ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಸ್ತಂ ಗತಾಃ ತತ್ರ ತೇಽಪೃಥಗ್ಧರ್ಮಿಣೋಽಪೃಥಗ್ವಿವೇಕ್ಯಾ ಯಥಾ ಸಮ್ಪನ್ನಾ ಮಧುತ್ವಂ ನಾನಾರಸಾ ಇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ದ್ವೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ವೇದಿತವ್ಯೇ ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮ ಪರಾಂ ಚ ಯತ್ । ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮಣಿ ನಿಷ್ಣಾತಃ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಧಿಗಚ್ಛತಿ

ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುವಾಗ ಎರಡು ರೂಪಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು—ಒಂದು ಶಬ್ದರೂಪ, ಇನ್ನೊಂದು ನಿಶಬ್ದರೂಪ. ಶಬ್ದದಿಂದಲೇ ನಿಶಬ್ದವನ್ನು ಅರಿಯಬಹುದು. ಇಲ್ಲಿ ಓಂ ಎಂಬ ಶಬ್ದವೇ ಮುಖ್ಯ; ಅದನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರಿ, ನಿಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಮಾರ್ಗ, ಇದೇ ಅಮೃತತ್ವ, ಇದೇ ಐಕ್ಯ, ಇದೇ ಮುಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ: ಜೇಡನು ತನ್ನ ತಂತಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆ, ಧ್ಯಾನಿಸುವವನು ಓಂನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಶಬ್ದವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುವವರು, ಕಿವಿಗೆ ಬೆರಳು ಹಾಕಿ ಹೃದಯದೊಳಗಿನ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ—ಅದು ಏಳು ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದು ನದಿಗಳು, ಘಂಟೆಗಳು, ಕಂಚಿನ ತಟ್ಟೆಗಳು, ಕೆಂಪು ಹಕ್ಕಿಗಳು, ಜಿಗಣುವ ಹುಳುಗಳು, ಮಳೆ, ಗಾಳಿ ಇವುಗಳಂತೆ ಶಬ್ದಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಮೀರಿ, ಇತರರು ನಿಶಬ್ದ, ಅವ್ಯಕ್ತ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದಾಗಿ, ವಿಭಿನ್ನತೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಜೇನುಹಣಿನಂತೆ ಒಂದಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಎರಡು ಬ್ರಹ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು—ಒಂದು ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮ, ಮತ್ತೊಂದು ಪರಬ್ರಹ್ಮ; ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತನಾದವನು ಪರಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್ \: ಯಃ ಶಬ್ದಸ್ತದೋಮಿತ್ಯೇತದಕ್ಷರಮ್ ಯದಸ್ಯಾಗ್ರಂ ತಚ್ಛಾನ್ತಮಶಬ್ದಮಭಯಮಶೋಕಮಾನನ್ದಂ ತೃಪ್ತಂ ಸ್ಥಿರಮಚಲಮಮೃತಮಚ್ಯುತಂ ಧ್ರುವಂ ವಿಷ್ಣುಸಂಜ್ಞಿತಂ ಸರ್ವಾಪರತ್ವಾಯ ತದೇತಾ ಉಪಸೀತೇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ಯೋಽಸೌ ಪರಾಪರೋ ದೇವಾ ಓಂಕಾರೋ ನಾಮ ನಾಮತಃ । ನಿಃಶಬ್ದಃ ಶೂನ್ಯಭೂತಸ್ತು ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಸ್ಥಾನೇ ತತೋಽಭ್ಯಸೇತ್

ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಶಬ್ದವೇ ಓಂ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರ. ಇದರ ಆರಂಭವು ಶಾಂತ, ನಿಶಬ್ದ, ಭಯವಿಲ್ಲದ, ದುಃಖವಿಲ್ಲದ, ಆನಂದಮಯ, ತೃಪ್ತ, ಸ್ಥಿರ, ಅಚಲ, ಅಮೃತ, ಅಚ್ಯುತ, ಶಾಶ್ವತ, ವಿಷ್ಣು ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪರಮ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಆರಾಧಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಪರ ಮತ್ತು ಅಪರ ಎರಡೂ ರೂಪಗಳ ದೇವರು ಓಂ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಅದು ನಿಶಬ್ದವಾಗಿ ಶೂನ್ಯವಾಗುವಾಗ, ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಅದನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್ \: ಧನುಃ ಶರೀರಮ್ ಓಮಿತ್ಯೇತಚ್ಛರಃ ಶಿಖಾಸ್ಯ ಮನಃ ತಮೋಲಕ್ಷಣಂ ಭಿತ್ವಾ ತಮೋಽತಮಾವಿಷ್ಟಮಾಗಚ್ಛತಿ ಅಥಾವಿಷ್ಟಂ ಭಿತ್ವಾಽಲಾತಚಕ್ರಮಿವ ಸ್ಫುರನ್ತಮಾದಿತ್ಯವರ್ಣಮೂರ್ಜಸ್ವನ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮ ತಮಸಃ ಪರ್ಯಮಪಶ್ಯದ್ಯದಮುಷ್ಮಿನ್ನಾದಿತ್ಯೇಽಥ ಸೋಮೇಽಗ್ನೌ ವಿದ್ಯುತಿ ವಿಭಾತಿ ಅಥ ಖಲ್ವೇನಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾಽಮೃತತ್ವಂ ಗಚ್ಛತೀತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ಧ್ಯಾನಮನ್ತಃಪರೇ ತತ್ತ್ವೇ ಲಕ್ಷ್ಯೇಷು ಚ ನಿಧೀಯತೇ । ಅತೋಽವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಂ ವಿಶೇಷಮುಪಗಚ್ಛತಿ ॥ ಮಾನಸೇ ಚ ವಿಲೀನೇ ತು ಯತ್ಸುಖಂ ಚಾತ್ಮಸಾಕ್ಷಿಕಮ್ । ತದ್ಬ್ರಹ್ಮ ಚಾಮೃತಂ ಶುಕ್ರಂ ಸಾ ಗತಿರ್ಲೋಕ ಏವ ಸಃ

ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ದೇಹವೇ ಧನುಸ್ಸು, ಓಂ ಎಂಬುದು ಬಾಣ, ಮನಸ್ಸು ಅದರ ಅಗ್ರಭಾಗ. ತಮಸ್ಸಿನ ಗುರಿಯನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ತಮಸ್ಸನ್ನು ಮೀರಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ತಮಸ್ಸನ್ನೂ ಭೇದಿಸಿ, ಬೆಂಕಿಯ ಚಕ್ರದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ, ಶಕ್ತಿಯುತ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಅದು ತಮಸ್ಸನ್ನು ಮೀರಿ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ, ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ, ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ, ಮಿಂಚಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಕಂಡ ಮೇಲೆ ಅಮೃತತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಪರಮ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲೂ, ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು; ಅವಿಭಕ್ತ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ವಿಭಕ್ತತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಮನಸ್ಸು ಲೀನವಾದಾಗ ಆತ್ಮಾನುಭವದಿಂದ ಅನುಭವಿಸುವ ಆನಂದವೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ಅದೇ ಅಮೃತ, ಶುದ್ಧ; ಅದೇ ಮಾರ್ಗ, ಅದೇ ಲೋಕ.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್ \: ನಿದ್ರೇವಾನ್ತರ್ಹಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ ಶುದ್ಧಿತಮಯಾ ಧಿಯಾ ಸ್ವಪ್ನ ಇವ ಯಃ ಪಶ್ಯತೀನ್ದ್ರಿಯಬಿಲೇಽವಿವಶಃ ಪ್ರಣವಾಖ್ಯಂ ಪ್ರಣೇತಾರಂ ಭಾರೂಪಂ ವಿಗತನಿದ್ರಂ ವಿಜರಂ ವಿಮೃತ್ಯುಂ ವಿಶೋಕಂ ಚ ಸೋಽಪಿ ಪ್ರಣವಾಖ್ಯಃ ಪ್ರಣೇತಾ ಭಾರೂಪಃ ವಿಗತ ನಿದ್ರಃ ವಿಜರಃ ವಿಮೃತ್ಯುರ್ವಿಶೋಕೋ ಭವತೀತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ಏವಂ ಪ್ರಾಣಮಥೋಙ್ಕಾರಂ ಯಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಮನೇಕಧಾ । ಯುನಕ್ತಿ ಯುಞ್ಜತೇ ವಾಪಿ ಯಸ್ಮಾದ್ಯೋಗ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ ॥ ಏಕತ್ವಂ ಪ್ರಾಣಮನಸೋರಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ತಥೈವ ಚ । ಸರ್ವಭಾವಪರಿತ್ಯಾಗೋ ಯೋಗ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ

ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿರುವವನಂತೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಒಳಗೆ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಕನಸಿನಂತೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಒಳಗಿನ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ, ಅಸಹಾಯವಾಗಿ, 'ಪ್ರಣವ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ, ಎಲ್ಲವನ್ನು ಚಲಿಸುವ, ಭಾರರೂಪ, ನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲದ, ವೃದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದ, ಮರಣವಿಲ್ಲದ, ದುಃಖವಿಲ್ಲದ ಆತನನ್ನು ನೋಡುವವನು ಕೂಡ ಆ ಪ್ರಣವನೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಓಂಕಾರದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ವಿಭಿನ್ನ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಸೇರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಯೋಗ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಾಣ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಏಕತ್ವ, ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡುವುದು — ಇದನ್ನೇ ಯೋಗ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್ \: ಯಥಾ ವಾಪ್ಸು ಚಾರಿಣಃ ಶಾಕುನಿಕಃ ಸೂತ್ರಯನ್ತ್ರೇಣೋದ್ಧೃತ್ಯೋದರೇಽಗ್ನೌ ಜುಹೋತ್ಯೇವಂ ವಾ ವ ಖಲ್ವಿಮಾನ್ಪ್ರಾಣಾನೋಮಿತ್ಯನೇನೋದ್ಧೃತ್ಯಾನಾಮಯೇಽಗ್ನೌ ಜುಹೋತಿ ಅತಸ್ತಪ್ತೋರ್ವಿವಸೋಽಥ ಯಥಾ ತಪ್ತೋರ್ವಿ ಸಾರ್ಪಿಸ್ತೃಣಕಾಷ್ಠಸಂಸ್ಪರ್ಶೇ\- ನೋಜ್ಜ್ವಲತೀತ್ಯೇವಂ ವಾ ವ ಖಲ್ವಸಾವಪ್ರಾಣಾಖ್ಯಃ ಪ್ರಾಣಸಂಸ್ಪರ್ಶೇನೋಜ್ಜ್ವಲತಿ ಅಥ ಯದುಜ್ಜ್ವಲತ್ಯೇತದ್ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ರೂಪಂ ಚೈತದ್ವಿಷ್ಣೋಃ ಪರಮಂ ಪದಮ್ ಚೈತದ್ರುದ್ರಸ್ಯ ರುದ್ರತ್ವಮೇತತ್ತದಪರಿಮಿತಧಾ ಚಾತ್ಮಾನಂ ವಿಭಜ್ಯ ಪೂರಯತೀಮಾಂ ಲೋಕಾನಿತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ವಹ್ನೇಶ್ಚ ಯದ್ವತ್ಖಲು ವಿಸ್ಫುಲಿಙ್ಗಾಃ ಸೂರ್ಯಾನ್ಮಯೂಖಾಶ್ಚ ತಥೈವ ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಾದಯೋ ವೈ ಪುನರೇವ ತಸ್ಮಾದ್ ಅಭ್ಯುಚ್ಚರನ್ತೀಹ ಯಥಾಕ್ರಮೇಣ

ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಹೇಗೆ ಪಕ್ಷಿಹಂತಕನು ಹಗ್ಗದ ಉಪಕರಣದಿಂದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ತನ್ನ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಅಗ್ನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವನೋ, ಹೀಗೆಯೇ ಓಂ ಎಂಬುದರಿಂದ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ದೇಹದ ಅಗ್ನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ಬೆಚ್ಚಗಿನ ಚಿನ್ನವನ್ನು ಹುಲ್ಲು ಅಥವಾ ಮರದ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಹೊಳಪಾಗುವಂತೆ, ಪ್ರಾಣ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಣದ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಹೊಳಪಾಗುತ್ತದೆ. ಏನು ಹೊಳಪಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಬ್ರಹ್ಮನ ರೂಪ, ಅದು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಮ ಸ್ಥಾನ, ಅದು ರುದ್ರನ ರುದ್ರತ್ವ. ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿ ಈ ಲೋಕಗಳನ್ನು ತುಂಬುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಂದರೆ, ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಸ್ಪುಟಗಳು ಹೊರಡುವಂತೆ, ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಕಿರಣಗಳು ಹೊರಡುವಂತೆ, ಅವನಿಂದ ಪ್ರಾಣಾದಿಗಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತವೆ.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್ \: ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ವಾ ವೈತತ್ತೇಜಃ ಪರಸ್ಯಾಮೃತಸ್ಯಾಶರೀರಸ್ಯ ಯಚ್ಛರೀರಸ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಮಸ್ಯೈತದ್ಘೃತಮಥಾವಿಃ ಸನ್ ನಭಸಿ ನಿಹಿತಂ ವೈತದೇಕಾಗ್ರೇಣೈವಮನ್ತರ್ಹೃದಯಾಕಾಶಂ ವಿನುದನ್ತಿ ಯತ್ತಸ್ಯ ಜ್ಯೋತಿರಿವ ಸಮ್ಪದ್ಯತೀತಿ ಅತಸ್ತದ್ಭಾವಮ್ ಅಚಿರೇಣೈತಿ ಭೂಮಾವಯಸ್ಪಿಣ್ಡಂ ನಿಹಿತಂ ಯಥಾಽಚಿರೇಣೈತಿ ಭೂಮಿತ್ವಮ್ ಮೃದ್ವತ್ಸಂಸ್ಥಮಯಸ್ಪಿಣ್ಡಂ ಯಥಾಗ್ನ್ಯಯಸ್ಕಾರಾದಯೋ ನಾಭಿಭವನ್ತಿ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ಚಿತ್ತಂ ತಥಾಶ್ರಯೇಣ ಸಹೈವಮಿತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ಹೃದ್ಯಾಕಾಶಮಯಂ ಕೋಶಮಾನನ್ದಂ ಪರಮಾಲಯಮ್ । ಸ್ವಂ ಯೋಗಶ್ಚ ತತೋಽಸ್ಮಾಕಂ ತೇಜಶ್ಚೈವಾಗ್ನಿಸೂರ್ಯಯೋಃ

ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಬ್ರಹ್ಮನ ತೇಜಸ್ಸು, ಪರಮ ಅಮೃತಸ್ವರೂಪಿ, ದೇಹವಿಲ್ಲದವನದು — ದೇಹವಿರುವವನ ಉಷ್ಣತೆ ಅದರ ಘೃತ. ಅದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿರುವಾಗ, ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಹೃದಯದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ಅದರ ಬೆಳಕಿನಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಶೀಘ್ರವೇ ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿರುವ ಮಣ್ಣಿನ ಗುಡ್ಡು ಬೇಗನೆ ಭೂಮಿಯಾಗುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿರುವ ಮಣ್ಣಿನ ಗುಡ್ಡನ್ನು ಬೆಂಕಿ ಅಥವಾ ಕುಂಭಕಾರರು ನಾಶಮಾಡಲಾಗದು, ಅದು ತನ್ನ ಆಧಾರದೊಡನೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಮನಸ್ಸು ಕೂಡ. ಹಾಗೆಂದರೆ, ಹೃದಯದ ಆಕಾಶದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಆನಂದಮಯ ಕೋಶವೇ ಪರಮ ಆಶ್ರಯ, ನಮ್ಮ ಯೋಗವೂ ಅದೇ, ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯರ ತೇಜಸ್ಸೂ ಅದೇ.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್ \: ಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನತಿಕ್ರಮ್ಯ ತತಃ ಪ್ರವ್ರಜ್ಯಾಜ್ಯಂ ಧೃತಿದಣ್ಡಂ ಧನುರ್ಗೃಹೀತ್ವಾಽನಭಿಮಾನಮಯೇನ ಚೈವೇಷುಣಾ ತಂ ಬ್ರಹ್ಮ ದ್ವಾರಪಾರಂ ನಿಹತ್ಯಾದ್ಯಂ ಸಂಮೋಹಮೌಲೀ ತೃಷ್ಣೇರ್ಷ್ಯಾಕುಣ್ಡಲೀ ತನ್ದ್ರೀರಾಘವೇತ್ರ್ಯಭಿಮಾನಾಧ್ಯಕ್ಷಃ ಕ್ರೋಧಜ್ಯಂ ಪ್ರಲೋಭದಣ್ಡಂ ಧನುರ್ಗೃಹೀತ್ವೇಚ್ಛಾಮಯೇನ ಚೈವೇಷುಣೇಮಾನಿ ಖಲು ಭೂತಾನಿ ಹನ್ತಿ ತಂ ಹತ್ವೋಂಕಾರಪ್ಲವೇನಾನ್ತರ್ಹೃದಯಾಕಾಶಸ್ಯ ಪಾರಂ ತೀರ್ತ್ವಾವಿರ್ಭೂತೇ ಅನ್ತರಾಕಾಶೇ ಶನಕೈರವಟೈವಾವಟಕೃದ್ಧಾತುಕಾಮಃ ಸಂವಿಶತ್ಯೇವಂ ಬ್ರಹ್ಮಶಾಲಾಂ ವಿಶೇತ್ ತತಶ್ಚತುರ್ಜಾಲಂ ಬ್ರಹ್ಮಕೋಶಂ ಪ್ರಣುದೇತ್ ಗುರ್ವಾಗಮೇನೇತಿ \: ಅತಃ ಶುದ್ಧಃ ಪೂತಃ ಶೂನ್ಯಃ ಶಾನ್ತೋಽಪ್ರಾಣೋ ನಿರಾತ್ಮಾಽನನ್ತೋಽಕ್ಷಯ್ಯಃ ಸ್ಥಿರಃ ಶಾಶ್ವತೋಽಜಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರಃ ಸ್ವೇ ಮಹಿಮ್ನಿ ತಿಷ್ಠತಿ ಅತಃ ಸ್ವೇ ಮಹಿಮ್ನಿ ತಿಷ್ಠಮಾನಮ್ ದೃಷ್ಟ್ವಾಽವೃತ್ತಚಕ್ರಮಿವ ಸಞ್ಚಾರಚಕ್ರಮಾಲೋಕಯತಿ ಇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ಷಡ್ಭಿರ್ಮಾಸೈಸ್ತು ಯುಕ್ತಸ್ಯ ನಿತ್ಯಮುಕ್ತಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ ಅನನ್ತಃ ಪರಮೋ ಗುಹ್ಯಃ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ॥ ರಜಸ್ತಮೋಭ್ಯಾಂ ವಿದ್ಧಸ್ಯ ಸುಸಮಿದ್ಧಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ ಪುತ್ರದಾರಕುಟುಮ್ಬೇಷು ಸಕ್ತಸ್ಯ ನ ಕದಾಚನ

ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಭೂತ, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಮೀರಿ, ಧೈರ್ಯ ಎಂಬ ದಂಡ, ತ್ಯಾಗ ಎಂಬ ಧನುಸ್ಸು ಹಿಡಿದು, ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದ ಬಾಣದಿಂದ, ಬ್ರಹ್ಮನ ದ್ವಾರಪಾಲನಾದ ಮೂಲಮೋಹ, ತೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಈರ್ಷೆಯ ಕಿರೀಟ, ಆಲಸ್ಯದ ಕುಂಡಲ, ಕ್ರೋಧದ ಚುಚ್ಚುಮದ್ದು, ಲೋಭದ ದಂಡ, ಅಹಂಕಾರದ ಧನುಸ್ಸು, ಇಚ್ಛೆಯ ಬಾಣ ಇವುಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದು, ಓಂಕಾರದ ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೃದಯದ ಆಕಾಶದ ಪಾರ ಹೋಗಿ, ಆ ಆಂತರಿಕ ಆಕಾಶ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದಾಗ, ಹಕ್ಕಿಯು ತನ್ನ ಗೂಡಿಗೆ ಹೋದಂತೆ, ಧಾತುಗಳನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಂದಿರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ನಾಲ್ಕು ಜಾಲಗಳಾದ ಬ್ರಹ್ಮಕೋಶವನ್ನು ಗುರುನ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಭೇದಿಸಿ, ಶುದ್ಧ, ಪವಿತ್ರ, ಖಾಲಿ, ಶಾಂತ, ಪ್ರಾಣವಿಲ್ಲದ, ಆತ್ಮವಿಲ್ಲದ, ಅನಂತ, ಕ್ಷಯವಿಲ್ಲದ, ಸ್ಥಿರ, ಶಾಶ್ವತ, ಜನನವಿಲ್ಲದ, ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿ ತನ್ನ ಮಹಿಮೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತನ್ನ ಮಹಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದವನು, ಚಕ್ರವು ನಿಂತಿರುವಂತೆ ಸಂಸಾರದ ಚಕ್ರವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಂದರೆ: ಆರು ತಿಂಗಳು ಸದಾ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದ, ಸದಾ ಮುಕ್ತನಾದ ದೇಹಿಗೆ, ಅನಂತ, ಪರಮ, ಗುಪ್ತ, ಸತ್ಯ ಯೋಗವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣಗಳಿಂದ ಆವರಿತನಾಗಿ, ಮಕ್ಕಳ, ಹೆಂಡತಿಯ, ಮನೆಯ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದವನಿಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಆಗದು.

ಏವಮುಕ್ತ್ವಾಽನ್ತರ್ಹೃದಯಃ ಶಕಾಯನ್ಯಸ್ತಸ್ಮೈ ನಮಸ್ಕೃತ್ವಾಽನಯಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಯಾ ರಾಜನ್ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪನ್ಥಾನಮಾರೂಢಾಃ ಪುತ್ರಾಃ ಪ್ರಜಾಪತೇರಿತಿ ಸನ್ತೋಷಂ ದ್ವನ್ದ್ವತಿತಿಕ್ಷಾಂ ಶಾನ್ತತ್ವಂ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸಾದವಾಪ್ನೋತೀತಿ ಏತದ್ಗುಹ್ಯತಮಂ ನಾಪುತ್ರಾಯ ನಾಶಿಷ್ಯಾಯ ನಾಶಾನ್ತಾಯ ಕೀರ್ತಯೇದಿತಿ ಅನನ್ಯಭಕ್ತಾಯ ಸರ್ವಗುಣಸಮ್ಪನ್ನಾಯ ದದ್ಯಾತ್

ಈ ರೀತಿ ಹೇಳಿ, ಶಾಕಾಯನನು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಳಗೆ ತಿರುಗಿಸಿ ಆ ರಾಜನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೇಳಿದನು: 'ಈ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನದಿಂದ, ರಾಜನೇ, ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಪುತ್ರರು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಏರಿ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ. ತೃಪ್ತಿ, ಉಷ್ಣ-ಶೀತಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುವ ಶಕ್ತಿ, ಮನಶ್ಶಾಂತಿ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸದಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಗುಪ್ತವಾದ ಉಪದೇಶ; ಇದನ್ನು ಪುತ್ರನಲ್ಲದವನಿಗೆ, ಶಿಷ್ಯನಲ್ಲದವನಿಗೆ, ಮನಸ್ಸು ಶಾಂತವಿಲ್ಲದವನಿಗೆ ಹೇಳಬಾರದು. ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನಿಗೆ, ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವವನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಈ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀಡಬೇಕು.'

ಓಂ ಶುಚೌ ದೇಶೇ ಶುಚಿಃ ಸತ್ತ್ವಸ್ಥಃ ಸದಧೀಯಾನಃ ಸದ್ವಾದೀ ಸದ್ಧ್ಯಾಯೀ ಸದ್ಯಾಜೀ ಸ್ಯಾದಿತಿ । ಅತಃ ಸದ್ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಸತ್ಯಭಿಲಾಷಿಣಿ ನಿರ್ವೃತ್ತ್ಯೋಽನಸ್ತತ್ಫಲಚ್ಛಿನ್ನಪಾಶೋ ನಿರಾಶಃ ಪರೇಷ್ವಾತ್ಮವದ್ವಿಗತಭಯೋ ನಿಷ್ಕಾಮೋಽಕ್ಷಯ್ಯಮಪರಿಮಿತಂ ಸುಖಮಾಕ್ರಮ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ । ಪರಮಂ ವೈ ಶೇವಧೇರಿವ ಪರಸ್ಯೋದ್ಧರಣಂ ಯನ್ನಿಷ್ಕಾಮತ್ವಮ್ । ಸ ಹಿ ಸರ್ವಕಾಮಮಯಃ ಪುರುಷೋಽಧ್ಯವಸಾಯಸಙ್ಕಲ್ಪಾಭಿಮಾನಲಿಙ್ಗೋ ಬದ್ದಃ । ಅತಸ್ತದ್ವಿಪರೀತೋ ಮುಕ್ತಃ । ಅತ್ರೈಕ ಆಹುರ್ಗುಣಃ ಪ್ರಕೃತಿಭೇದವಶಾಸಧ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಬನ್ಧಮುಪಾಗತೋ। ಅಧ್ಯವಸಾಯಸ್ಯ ದೋಷಕ್ಷಯಾದ್ಧಿ ಮೋಕ್ಷಃ ಮನಸಾ ಹ್ಯೇವ ಪಶ್ಯತಿ ಮನಸಾ ಶೃಣೋತಿ ಕಾಮಃ ಸಙ್ಕಲ್ಪೋ ವಿಚಿಕಿತ್ಸಾ ಶ್ರದ್ಧಾಽಶ್ರದ್ಧಾ ಧೃತಿರಧೃತಿರ್ಹ್ರೀರ್ಧೀರ್ಭೀರಿತ್ಯೇತತ್ಸರ್ವಂ ಮನ ಏವ ಗುಣೌಘೈರುಹ್ಯಮಾನಃ ಕಲುಷೀಕೃತಶ್ಚಾಸ್ಥಿರಶ್ಚಲೋ ಲುಪ್ಯಮಾನಃ ಸಸ್ಪೃಹೋ ವ್ಯಗ್ರಶ್ಚಾಭಿಮಾನಿತ್ವಂ ಪ್ರಯಾತ ಇತಿ ಅಹಂ ಸೋ ಮಮೇದಮಿತ್ಯೇವಂ ಮನ್ಯಮಾನೋ ನಿಬಧ್ನಾತ್ಯಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನ್ಂ ಜಾಲೇನೇವ ಖೇಚರಃ । ಅತಃ ಪುರುಷೋಽಧ್ಯಾವಸಾಯಸಙ್ಕಲ್ಪಾಬಿಮಾನಲಿಙ್ಗೋ ಬದ್ದಃ ಅತಸ್ತದ್ವಿಪರೀತೋ ಮುಕ್ತಃ ತಸ್ಮಾನ್ನಿರಧ್ಯವಸಾಯೋ ನಿಃಸಙ್ಕಲ್ಪೋ ನಿರಭಿಮಾನಸ್ತಿಷ್ಠೇತ್ ಏತನ್ಮೋಕ್ಷಲಕ್ಷಣಮ್ ಏಷಾತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮಪದವೀ ಏಷೋಽತ್ರ ದ್ವಾರವಿವರೋಽನೇನಾಸ್ಯ ತಮಸಃ ಪಾರಂ ಗಮಿಷ್ಯತಿ । ಅತ್ರ ಹಿ ಸರ್ವೇ ಕಾಮಾಃ ಸಮಾಹಿತಾ ಇತ್ಯತ್ರೋದಾಹರನ್ತಿ \: ಯದಾ ಪಞ್ಚಾವತಿಷ್ಠನ್ತೇ ಜ್ಞಾನಾನಿ ಮನಸಾ ಸಹ । ಬುದ್ಧಿಶ ನ ವಿಚೇಷ್ಟತೇ ತಾಮಾಹುಃ ಪರಮಾಂ ಗತಿಮ್ ॥ ಏತದುಕ್ತ್ವಾನ್ತರ್ಹೃದಯಃ ಶಾಕಾಯನ್ಯಸ್ತಸ್ಮೈ ನಮಸ್ಕೃತ್ವಾ ಯಥಾವದುಪಚಾರೀ ಕೃತಕೃತ್ಯೋ ಮರುದುತ್ತರಾಯಣಂ ಗತೋ ನ ಹ್ಯತ್ರೋದ್ವರ್ತ್ಮನಾ ಗತಿಃ ಏಷೋಽತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮಪಥಃ ಸೌರಂ ಸ್ದ್ವಾರಂ ಭಿತ್ತ್ವೋರ್ದ್ಧ್ವೇನ ವಿನಿರ್ಗತಾ ಇತ್ಯತ್ರೋದಾಹರನ್ತಿ ಅನನ್ತಾ ರಶ್ಮಯಸ್ತಸ್ಯ ದೀಪವದ್ಯಃ ಸ್ಥಿತೋ ಹೃದಿ । ಸಿತಾಸಿತಾಃ ಕದ್ರುನೀಲಾಃ ಕಪಿಲಾ ಮೃದುಲೋಹಿತಾಃ ॥ ಊರ್ಧ್ವಮೇಕಃ ಸ್ಥಿತಸ್ತೇಷಾಂ ಯೋ ಭಿಭಿತ್ವಾ ಸೂರ್ಯಮಣ್ಡಲಮ್ । ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಮತಿಕ್ರಮ್ಯ ತೇನ ಯಾನ್ತಿ ಪರಾಂ ಗತಿಮ್ ॥ ಯದಸ್ಯಾನ್ಯದ್ರಶ್ಮಿಶತಮೂರ್ಧ್ವಮೇವ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್ । ತೇನ ದೇವನಿಕಾಯಾನಾಂ ಸ್ವಧಾಮಾನಿ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ ॥ ಯೇ ನೈಕರೂಪಾಶ್ಚಾಧಸ್ತಾದ್ರಶ್ಮಯೋಽಸ್ಯ ಮೃದುಪ್ರಭಾಃ । ಇಹ ಕರ್ಮೋಪಭೋಗಾಯ ತೈಃ ಸಂಸರತಿ ಸೋಽವಷಃ । ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ಗಸ್ವರ್ಗಾಪವರ್ಗಹೇತುರ್ಭಗವಾನಸಾವಾದಿತ್ಯ ಇತಿ

ಓಂ. ಶುದ್ಧವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಸ್ವತಃ ಶುದ್ಧನಾಗಿ, ಸತ್ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ, ಸದಾ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವವನಾಗಿ, ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಮಾತನಾಡುವವನಾಗಿ, ಪಠಣ ಮಾಡುವವನಾಗಿ, ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವವನಾಗಿ ಇರಬೇಕು. ಹೀಗಿರುವವನಿಗೆ, ಸತ್ಯವಾದ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಬಯಸುವವನಿಗೆ, ಎಲ್ಲ ಬಂಧನಗಳು ಕಡಿದು ಹೋದವನಿಗೆ, ನಿರಾಶೆಯಿಲ್ಲದವನಿಗೆ, ಎಲ್ಲರನ್ನು ತನ್ನಂತೆಯೇ ನೋಡುವವನಿಗೆ, ಭಯವಿಲ್ಲದವನಿಗೆ, ಆಸೆಗಳಿಲ್ಲದವನಿಗೆ, ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಅಪಾರವಾದ ಸುಖ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಪರಮವಾದುದು ನಿರಾಸಕ್ತಿ; ಅದರಿಂದಲೇ ಉನ್ನತಿಗೆ ಏರಬಹುದು. ಯಾಕೆಂದರೆ, ಎಲ್ಲ ಆಸೆಗಳ ರೂಪವಾದ ವ್ಯಕ್ತಿ ಸಂಕಲ್ಪ, ನಿರ್ಧಾರ, ಅಹಂಕಾರ ಇವುಗಳಿಂದ ಬಂಧನಕ್ಕೊಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು ಮುಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಕೆಲವರು ಗುಣಗಳು ಸ್ವಭಾವದ ಭೇದದಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಸಂಕಲ್ಪವೇ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಂಕಲ್ಪದ ದೋಷಗಳು ನಾಶವಾದಾಗಲೇ ಮುಕ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ನಾವು ನೋಡುತ್ತೇವೆ, ಕೇಳುತ್ತೇವೆ; ಕಾಮ, ಸಂಕಲ್ಪ, ಸಂಶಯ, ನಂಬಿಕೆ, ನಂಬಿಕೆಯಾಗದಿಕೆ, ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಸ್ಥೈರ್ಯವಿಲ್ಲದಿಕೆ, ಲಜ್ಜೆ, ಬುದ್ಧಿ, ಭಯ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಗುಣಗಳಿಂದ ಆ ಮನಸ್ಸು ಅಶುದ್ಧ, ಅಸ್ಥಿರ, ಚಂಚಲ, ಕಳೆಯಲ್ಪಡುವ, ಆಸೆಪಡುವ, ವ್ಯಗ್ರವಾಗುವ, ಅಹಂಕಾರ ಉಂಟಾಗುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. 'ನಾನು ಇದು, ಇದು ನನ್ನದು' ಎಂದು ಭಾವಿಸುವವನಿಗೆ, ಹಕ್ಕಿ ಬಲೆಗೆ ಸಿಲುಕುವಂತೆ ಆತ್ಮನು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಬಂಧಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಕಲ್ಪ, ನಿರ್ಧಾರ, ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಬಂಧಿತನು ಬಂಧನದಲ್ಲಿರುತ್ತಾನೆ; ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದವನು ಮುಕ್ತನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಕಲ್ಪವಿಲ್ಲದೆ, ನಿರ್ಧಾರವಿಲ್ಲದೆ, ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಇರಬೇಕು. ಇದುವೇ ಮುಕ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣ; ಇದೇ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾರ್ಗ; ಇದೇ ದ್ವಾರದ ಬಾಗಿಲು—ಇದರಿಂದ ಅವನು ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಆಸೆಗಳೂ ಒಂದಾಗಿ ಸೇರುತ್ತವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, 'ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ಶಾಂತವಾಗಿರುವಾಗ, ಬುದ್ಧಿಯೂ ಚಲಿಸದೆ ಇರುವಾಗ, ಅದನ್ನು ಪರಮ ಗತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.' ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಶಾಕಾಯನನು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಳಗೆ ತಿರುಗಿಸಿ ಆತನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಯೋಗ್ಯವಾದ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪೂರೈಸಿ, ಉತ್ತರದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹೋದನು. ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಮೇಲಿನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಚಲನೆ ಇಲ್ಲ; ಇದೇ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾರ್ಗ. ಸೂರ್ಯನ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, 'ಅವನ ಅನೇಕ ಕಿರಣಗಳು ದೀಪಗಳಂತೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ—ಬಿಳಿ, ಕಪ್ಪು, ಹಳದಿ, ನೀಲಿ, ಕಪಿಲ, ಮೃದು ಕೆಂಪು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಒಂದು ನೇರವಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನಿಂತಿದೆ; ಅದು ಸೂರ್ಯಮಂಡಲವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ದಾಟಿ, ಅದರಿಂದ ಪರಮ ಗತಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಅವನ ಇನ್ನೂ ನೂರಾರು ಕಿರಣಗಳು ಮೇಲಕ್ಕೆ ನಿಂತಿವೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಕೆಳಗಿನ ಮೃದು ಪ್ರಕಾಶದ ಕಿರಣಗಳು ಕರ್ಮಫಲ ಅನುಭವಕ್ಕೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ಅವನು ಅಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಭಗವಾನ್ ಸೂರ್ಯನೇ ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ವರ್ಗ, ಮುಕ್ತಿಗೆ ಕಾರಣ.'

ಕಿಮಾತ್ಮಕಾನಿ ವಾ ಏತಾನೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಚರನ್ತ್ಯುದ್ಗನ್ತಾ ಚೈತೇಷಾಮಿಹ ಕೋ ನಿಯನ್ತಾ ವೇತ್ಯಾಹ । ಪ್ರತ್ಯಾಹಾತ್ಮಾತ್ಮಕಾನೀತ್ಯಾತ್ಮಾ ಹ್ಯೇಷಾಮುದ್ಗನ್ತಾ ವಾಪ್ಸರಸೋ ಭಾನವೀಯಾಶ್ಚ ಮರೀಚಯೋ ನಾಮ ಅಥ ಪಞ್ಚಭಿಃ ರಶ್ಮಿಭಿರ್ವಿಷಯಾನತ್ತಿ ಕತಮ ಆತ್ಮೇತಿ ಯೋಽಯಂ ಶುದ್ಧಃ ಪೂತಃ ಶೂನ್ಯಃ ಶಾನ್ತಾದಿಲಕ್ಷಣೋಕ್ತಃ ಸ್ವಕೈರ್ಲಿಙ್ಗೈರುಪಗೃಹ್ಯಃ ತಸ್ಯೈತಲ್ಲಿಙ್ಗಮಲಿಙ್ಗಸ್ಯಾಗ್ನೇರ್ಯದೌಷ್ಣ್ಯಮಾವಿಷ್ಟಂ ಚಾಪಾಂ ಯಃ ಶಿವತಮೋರಸ ಇತ್ಯೇಕೇ । ಅಥ ವಾಕ್ಷ್ರೋತ್ರಂ ಚಕ್ಷುರ್ಮನಃ ಪ್ರಾಣ ಇತ್ಯೇಕೇ, ಅಥ ಬುದ್ಧಿರ್ಧೃತಿಃ ಸ್ಮೃತಿಃ ಪ್ರಜ್ಞಾ ತದಿತ್ಯೇಕೇ ಅಥ ತೇ ಏತಸ್ಯೈವಂ ಯಥೈವೇಹ ಬೀಜಸ್ಯಾಙ್ಕುರಾವಾಥಧೂಮಾರ್ಚಿರ್ವಿಷ್ಫುಲಿಙ್ಗಾ ಇವಾಗ್ನೇಶ್ಚೇತಿ ಅತ್ರೋದಾಹರನ್ತಿ \: ವಹ್ನೇಶ್ಚ ಯದ್ವತ್ಖಲು ವಿಷ್ಫುಲಿಙ್ಗಾಃ ಸೂರ್ಯಾನ್ಮಯೂಖಾಶ್ಚ ತಥೈವ ತಸ್ಯ । ಪ್ರಾಣಾದಯೋ ವೈ ಪುನರೇವ ತಸ್ಮಾ\- ದಭ್ಯುಚ್ಚರನ್ತೀಹ ಯಥಾಕ್ರಮೇಣ

ಈ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸ್ವರೂಪವೇನು? ಇವು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆಯೆ? ಇವುಗಳಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಾರು ನಿಯಂತ್ರಕನು? ಉತ್ತರ: ಇವು ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವುಳ್ಳವು; ಆತ್ಮವೇ ಇವುಗಳ ಮೂಲ. ಅಪ್ಸರಸೂ ಮತ್ತು ಭಾನುಕಿರಣಗಳೆಂಬ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಇವು ಇರುತ್ತವೆ. ಐದು ಕಿರಣಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾವುದು ಆತ್ಮ? ಅದು ಶುದ್ಧ, ಪಾವನ, ಖಾಲಿ, ಶಾಂತಸ್ವಭಾವದ, ತನ್ನ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುವುದು. ಅದರ ಲಕ್ಷಣವು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣತೆ ಇದ್ದಂತೆ, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ರಸ ಇದ್ದಂತೆ, ತಮಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆನಂದ ಇದ್ದಂತೆ ಎಂದು ಕೆಲವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ವಾಕ್ಕು, ಕಿವಿ, ಕಣ್ಣು, ಮನಸ್ಸು, ಪ್ರಾಣ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಬುದ್ಧಿ, ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಸ್ಮೃತಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಬೀಜದಿಂದ ಮೊಗ್ಗು ಹುಟ್ಟುವಂತೆ, ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಧೂಮ, ಜ್ವಾಲೆ, ಕಣಗಳು ಹೊರಡುವಂತೆ, ಆತ್ಮದಿಂದ ಇವುಗಳು ಹೊರಬರುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ: 'ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಕಣಗಳು ಹೊರಡುವಂತೆ, ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಕಿರಣಗಳು ಹೊರಡುವಂತೆ, ಆತ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಾಣಾದಿಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೊರಬರುತ್ತವೆ.'

ತಸ್ಮಾದ್ವಾ ಏತಸ್ಮಾದಾತ್ಮನಿ ಸರ್ವೇ ಪ್ರಾಣಾಃ ಸರ್ವೇ ಲೋಕಾಃ ಸರ್ವೇ ವೇದಾಃ ಸರ್ವೇ ದೇವಾಃ ಸರ್ವಾಣಿ ಚ ಭೂತಾನ್ಯುಚ್ಚರನ್ತಿ ತಸ್ಯೋಪನಿಷತ್ಸತ್ಯಸ್ಯ ಸತ್ಯಮಿತಿ ಅಥ ಯಥಾರ್ದ್ರೈಧಾಗ್ನೇರಭ್ಯಾಹಿತಸ್ಯ ಪೃಥಗ್ಧೂಮಾ ನಿಶ್ಚರನ್ತ್ಯೇವಂ ವಾ ಏತಸ್ಯ ಮಹತೋ ಭೂತಸ್ಯ ನಿಃಶ್ವಸಿತಮೇತದ್ಯದೃಗ್ವೇದೋ ಯಜುರ್ವೇದಃ ಸಾಮವೇದೋಽಥರ್ವಾಙ್ಗಿರಸಾ ಇತಿಹಾಸಃ ಪುರಾಣಮ್ ವಿದ್ಯಾ ಉಪನಿಷದಃ ಶ್ಲೋಕಾಃ ಸೂತ್ರಾಣ್ಯನುವ್ಯಾಖ್ಯಾನಾನಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಾನ್ಯಸ್ಯೈವೈತಾನಿ ವಿಶ್ವಾ ಭೂತಾನಿ

ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಆತ್ಮದಿಂದೆಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಗಳು, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳು, ಎಲ್ಲ ವೇದಗಳು, ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು, ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳು ಹೊರಬರುತ್ತವೆ. ಇದರ ಉಪನಿಷತ್ತು ಸತ್ಯದ ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ, ತೇವಯುಕ್ತ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಧೂಮಗಳು ಹೊರಡುವಂತೆ, ಈ ಮಹಾತ್ಮನ ಉಸಿರಾಟವೇ ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ, ಅಥರ್ವಾಂಗಿರಸ, ಇತಿಹಾಸ, ಪುರಾಣ, ವಿದ್ಯೆ, ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು, ಶ್ಲೋಕಗಳು, ಸೂತ್ರಗಳು, ವಿವರಣೆಗಳು, ಭಾಷ್ಯಗಳು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅವನಿಂದಲೇ ಹೊರಬರುವ ಭೂತಗಳಾಗಿವೆ.

ಪಞ್ಚೇಷ್ಟಕೋ ವಾ ಏಷೋಽಗ್ನಿಃ ಸಂವತ್ಸರಃ ತಸ್ಯೇಮಾ ಇಷ್ಟಕಾ ಯೋ ವಸನ್ತೋ ಗ್ರೀಷ್ಮೋ ವರ್ಷಾಃ ಶರದ್ಧೇಮನ್ತಃ ಸ ಶಿರಃಪಕ್ಷಸೀಪೃಚ್ಛಪೃಷ್ಟವಾನ್ ಏಷೋಽಗ್ನಿಃ ಪುರುಷವಿದಃ ಸೇಯಂ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಪ್ರಥಮಾ ಚಿತಿಃ ಕರೈರ್ಯಜಮಾನಮನ್ತರಿಕ್ಷಮುತ್ಕ್ಷಿಓಪ್ತ್ವಾ ವಾಯವೇ ಪ್ರಾಯಚ್ಛತ್ ಪ್ರಾಣೋ ವೈ ವಾಯುಃ ಪ್ರಾಣೋಽಗ್ನಿಸ್ತಸ್ಯೇಮಾ ಇಷ್ಟಕಾ ಯಃ ಪ್ರಾಣೋ ವ್ಯಾನೋಽಪಾನಃ ಸಮಾನ ಉದಾನಃ ಸ ಶಿರಃಪಕ್ಷಸೀಪೃಷ್ಠಪುಚ್ಛವಾನೇಷೋಽಗ್ನಿಃ ಪುರುಷವಿದಸ್ತದಿದಮನ್ತರಿಕ್ಷಂ ಪ್ರಜಾಪತೇರ್ದ್ವಿತೀಯಾ ಚಿತಿಃ ಕರೈರ್ಯಜಮಾನಂ ದಿವಮುತ್ಕ್ಷಿಪ್ತೇನ್ದ್ರಾಯ ಪ್ರಾಯಚ್ಛತ್ ಅಸೌ ವಾ ಆದಿತ್ಯ ಇನ್ದ್ರಃ ಸೈಷೋಽಗ್ನಿಃ ತಸ್ಯೇಮಾ ಇಷ್ಟಕಾ ಯದೃಗ್ಯಜುಃ ಸಾಮಾಥರ್ವಾಙ್ಗಿರಸಾ ಇತಿಹಾಸಂ ಪುರಾಣಂ ಸ ಶಿರಃಪಕ್ಷಸೀಪುಚ್ಛಪೃಷ್ಠವಾನೇಷೋಽಗ್ನಿಃ ಪುರುಷವಿದಃ ಸೈಷಾ ದ್ಯೌಃ ಪ್ರಜಾಪತೇಸ್ತೃತೀಯಾ ಚಿತಿಃ ಕರೈರ್ಯಜಮಾನಸ್ಯಾತ್ಮವಿದೇಽವದಾನಂ ಕರೋತಿ ಯಥಾತ್ಮವಿದುತ್ಕ್ಷಿಪ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣೇ ಪ್ರಾಯಚ್ಛತ್ ತತ್ರಾನನ್ದೀ ಮೋದೀ ಭವತಿ

ಈ ಅಗ್ನಿ ಐದು ಭಾಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ, ಅದು ವರ್ಷವೆಂಬುದು. ಇದರ ಇಷ್ಟಕಗಳು ವಸಂತ, ಬೇಸಿಗೆ, ಮಳೆಗಾಲ, ಶರದೃತು, ಹಿಮಗಾಲ — ಇವುಗಳೇ ಅದರ ತಲೆ, ರೆಕ್ಕೆಗಳು, ಪಾರ್ಶ್ವಗಳು ಹಾಗೂ ಬಾಲ. ಇದು ಪುರುಷನನ್ನು ಅರಿತವರ ಅಗ್ನಿ; ಇದು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮೊದಲ ಯಜ್ಞವೇದಿಕೆ. ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ, ಕೈಗಳಿಂದ ಯಜಮಾನನನ್ನು ಮಧ್ಯಾಕಾಶಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿ, ಅವಳಿಂದ ವಾಯುವಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲಾಯಿತು. ಪ್ರಾಣವೇ ವಾಯು, ಪ್ರಾಣವೇ ಅಗ್ನಿ; ಇದರ ಇಷ್ಟಕಗಳು ಪ್ರಾಣ, ವ್ಯಾನ, ಅಪಾನ, ಸಮಾನ, ಉದಾನ — ಇವುಗಳೇ ಅದರ ತಲೆ, ರೆಕ್ಕೆಗಳು, ಪಾರ್ಶ್ವಗಳು ಹಾಗೂ ಬಾಲ. ಇದು ಪುರುಷನನ್ನು ಅರಿತವರ ಅಗ್ನಿ; ಇದು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಎರಡನೇ ವೇದಿಕೆ. ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ, ಕೈಗಳಿಂದ ಯಜಮಾನನನ್ನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿ, ಅವಳಿಂದ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲಾಯಿತು. ಆ ಆದಿತ್ಯನೇ ಇಂದ್ರ, ಅವನ ಅಗ್ನಿಯೂ ಇದೇ; ಇದರ ಇಷ್ಟಕಗಳು ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ, ಅಥರ್ವಣಾಂಗಿರಸ, ಇತಿಹಾಸ, ಪುರಾಣ — ಇವುಗಳೇ ಅದರ ತಲೆ, ರೆಕ್ಕೆಗಳು, ಬಾಲ, ಪಾರ್ಶ್ವಗಳು. ಇದು ಪುರುಷನನ್ನು ಅರಿತವರ ಅಗ್ನಿ; ಇದು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮೂರನೇ ವೇದಿಕೆ. ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ, ಕೈಗಳಿಂದ ಯಜಮಾನನನ್ನು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದ ಕಡೆಗೆ ಎತ್ತಿ, ಅವಳಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಣಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲಾಯಿತು. ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿಯೇ ಎತ್ತಲ್ಪಟ್ಟು, ಅವಳಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಣಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲಾದಾಗ, ಅಲ್ಲೆ ಅವನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಪೃಥಿವೀಗಾರ್ಹಪತ್ಯೋಽನ್ತರಿಕ್ಷಂ ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿರ್ದ್ಯೌರಾಹವನೀಯಃ ತತ ಏವ ಪವಮಾನಪಾವಕಶುಚಯ ಆವಿಷ್ಕೃತಮೇತೇನಾಸ್ಯ ಯಜ್ಞಮ್ ಯತಃ ಪವಮಾನಪಾವಕಶುಚಿಸಂಘಾತೋ ಹಿ ಜಾಠರಃ ತಸ್ಮಾದಗ್ನಿರ್ಯಷ್ಟವ್ಯಃ ಚೇತವ್ಯಃ ಸ್ತೋತವ್ಯೋಽಭಿಧ್ಯಾತವ್ಯಃ ಯಜಮಾನೋ ಹವಿರ್ಗೃಹೀತ್ವಾ ದೇವತಾಭಿಧ್ಯಾನಮಿಚ್ಛತಿ \: ಹಿರಣ್ಯವರ್ಣಃ ಶಕುನೋ ಹೃದ್ಯಾದಿತ್ಯೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಃ ಮದ್ಗುರ್ಹಂಸಸ್ತೇಜೋವೃಷಃ ಸೋಽಸ್ಮಿನ್ನಗ್ನೌ ಯಜಾಮಹೇ ಇತಿ ಚಾಪಿ ಮನ್ತ್ರಾರ್ಥಂ ವಿಚಿನೋತಿ । ತತ್ಸವಿತುರ್ವರೇಣ್ಯಂ ಭರ್ಗೋಽಸ್ಯಾಭಿಧ್ಯೇಯಂ ಯೋ ಬುದ್ಧ್ಯನ್ತಸ್ಥೋ ಧ್ಯಾಯೀಹ ಮನಃಶಾನ್ತಿಪದಮನುಸರತ್ಯಾತ್ಮನ್ಯೇವ ಧತ್ತೇಽತ್ರೇಮೇ ಶ್ಲೋಕಾ ಭವನ್ತಿ \: ೧ ಯಥಾ ನಿರಿನ್ಧನೋ ವಹ್ನಿಃ ಸ್ವಯೋನಾವುಪಶಾಮ್ಯತೇ ತಥಾ ವೃತ್ತಿಕ್ಷಯಾಚ್ಚಿತ್ತಂ ಸ್ವಯೋನಾವುಪಶಾಮ್ಯತೇ । ೨ ಸ್ವಯೋನಾವುಪಶಾನ್ತಸ್ಯ ಮನಸಃ ಸತ್ಯಕಾಮತಃ ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥವಿಮೂಢಸ್ಯಾನೃತಾಃ ಕರ್ಮವಶಾನುಗಾಃ । ೩ ಚಿತ್ತಮೇವ ಹಿ ಸಂಸಾರಮ್ ತತ್ಪ್ರಯತ್ನೇನ ಶೋಧಯೇತ್ ಯಚ್ಚಿತ್ತಸ್ತನ್ಮಯೋ ಭವತಿ ಗುಹ್ಯಮೇತತ್ಸನಾತನಮ್ । ೪ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಹಿ ಪ್ರಸಾದೇನ ಹನ್ತಿ ಕರ್ಮ ಶುಭಾಶುಭಮ್ ಪ್ರಸನ್ನಾತ್ಮಾತ್ಮನಿ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಸುಖಮವ್ಯಯಮಶ್ನುತೇ । ೫ ಸಮಾಸಕ್ತಂ ಯಥಾ ಚಿತ್ತಂ ಜನ್ತೋರ್ವಿಷಯಗೋಚರೇ ಯದ್ಯೇವಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಸ್ಯಾತ್ತತ್ಕೋ ನ ಮುಚ್ಯೇತ ಬನ್ಧನಾತ್ । ೬ ಮನೋ ಹಿ ದ್ವಿವಿಧಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಶುದ್ಧಂ ಚಾಶುದ್ಧಮೇವ ಚ ಅಶುದ್ಧಂ ಕಾಮಸಮ್ಪರ್ಕಾತ್ ಶುದ್ಧಂ ಕಾಮವಿವರ್ಜಿತಮ್ । ೭ ಲಯ ವಿಕ್ಷೇಪರಹಿತಂ ಮನಃ ಕೃತ್ವಾ ಸುನಿಶ್ಚಲಮ್ ಯದಾ ಯಾತ್ಯಮನೀಭಾವಂ ತದಾ ತತ್ಪರಮಂ ಪದಮ್ । ೮ ತಾವನ್ಮನೋ ನಿರೋದ್ಧವ್ಯಂ ಹೃದಿ ಯಾವತ್ಕ್ಷಯಂ ಗತಮ್ ಏತಜ್ಜ್ಞಾನಂ ಚ ಮೋಕ್ಷಂ ಚ ಶೇಷಾನ್ಯೇ ಗ್ರನ್ಥವಿಸ್ತರಾಃ । ೯ ಸಮಾಧಿನಿರ್ಧೌತಮಲಸ್ಯ ಚೇತಸೋ ನಿವೇಶಿತಸ್ಯಾತ್ಮನಿ ಯತ್ಸುಖಂ ಭವೇತ್ ನ ಶಕ್ಯತೇ ವರ್ಣಯಿತುಂ ಗಿರಾ ತದಾ ಸ್ವಯಂ ತದನ್ತಃಕರಣೇನ ಗೃಹ್ಯತೇ । ೧೦ ಅಪಾಮಾಪೋಽಗ್ನಿರಗ್ನೌ ವಾ ವ್ಯೋಮ್ನಿ ವ್ಯೋಮ ನ ಲಕ್ಷಯೇತ್ ಏವಮನ್ತರ್ಗತಂ ಯಸ್ಯ ಮನಃ ಸ ಪರಿಮುಚ್ಯತೇ । ೧೧ ಮನ ಏವ ಮನುಷ್ಯಾಣಂ ಕಾರಣಂ ಬನ್ಧಮೋಕ್ಷಯೋಃ ಬನ್ಧಾಯ ವಿಷಯಾಸಂಗಿಂ ಮೋಕ್ಷೋ ನಿರ್ವಿಷಯಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಅತೋಽನಗ್ನಿಹೋತ್ರ್ಯನಗ್ನಿಚಿದಜ್ಞಾನಭಿಧ್ಯಾಯಿನಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ ಪದವ್ಯೋಮಾನುಸ್ಮರಣಂ ವಿರುದ್ಧಮ್ ತಸ್ಮಾದಗ್ನಿರ್ಯಷ್ಟವ್ಯಃ ಚೇತವ್ಯಃ ಸ್ತೋತವ್ಯೋಽಭಿಧ್ಯಾತವ್ಯಃ

ಭೂಮಿ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯ ಅಗ್ನಿ, ಮಧ್ಯಾಕಾಶ ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿ, ದ್ಯೌಸ್ಸ್ವರ್ಗ ಆಗ್ನಿ. ಇವುಗಳಿಂದ ಶುದ್ಧವಾದ, ಪಾವನವಾದ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಅಗ್ನಿಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ಯಜ್ಞ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಶುದ್ಧ ಪಾವನ ಅಗ್ನಿಗಳ ಗುಚ್ಛವೇ ಜಠರ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು, ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು, ಸ್ತುತಿಸಬೇಕು, ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು. ಯಜಮಾನನು ಹವಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ದೇವತಾಧ್ಯಾನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ: 'ಹಿರಣ್ಮಯ ವರ್ಣದ ಹಕ್ಕಿ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಸೂರ್ಯ, ಹಂಸ, ಪ್ರಕಾಶದ ಎಮ್ಮೆ, ನಾವು ಈ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಯಜಿಸೋಣ.' ಹಾಗೆಯೇ, ಅವನು ಮಂತ್ರದ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ: 'ಸವಿತೃನ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು, ಅದು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವಾಗ, ಧ್ಯಾನಮಗ್ನ ಮನಸ್ಸು ಶಾಂತಿಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಆತ್ಮದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತವಾಗುತ್ತದೆ.' ಇದಕ್ಕೆ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ: ೧. ಇಂಧನವಿಲ್ಲದ ಬೆಂಕಿಯು ತನ್ನ ಮೂಲದಲ್ಲೇ ನಿಶ್ಶಬ್ದವಾಗುವಂತೆ, ಚಿತ್ತದ ಕ್ರಿಯೆ ನಿಂತಾಗ ಅದು ತನ್ನ ಮೂಲದಲ್ಲೇ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ. ೨. ತನ್ನ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಶಾಂತವಾದ ಮನಸ್ಸು ಸತ್ಯವನ್ನು ಬಯಸಿದರೂ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹಗೊಂಡಿದ್ದರೆ, ಅದರ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಅಸತ್ಯದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲೇ ಸಾಗುತ್ತವೆ. ೩. ಮನಸ್ಸೇ ಸಂಸಾರ; ಅದನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಶುದ್ಧಪಡಿಸಬೇಕು. ಮನಸ್ಸು ಹೇಗಿದೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ವ್ಯಕ್ತಿ ಆಗುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಪುರಾತನ ರಹಸ್ಯ. ೪. ಮನಸ್ಸು ಶುದ್ಧವಾದಾಗ, ಶುಭ-ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ; ಶಾಂತವಾದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಆತ್ಮದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಅವ್ಯಯವಾದ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ೫. ಪ್ರಾಣಿಯ ಮನಸ್ಸು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತವಾಗಿರುವಂತೆ, ಅದು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತವಾದರೆ, ಬಂಧನದಿಂದ ಯಾರು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ? ೬. ಮನಸ್ಸು ಎರಡು ವಿಧ — ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಅಶುದ್ಧ; ಕಾಮದಿಂದ ಅಶುದ್ಧ, ಕಾಮವಿಲ್ಲದಾಗ ಶುದ್ಧ. ೭. ಲಯವಿಲ್ಲದೆ, ಚಂಚಲತೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಮನಸ್ಸು ಸ್ಥಿರವಾದಾಗ, ಮನಸ್ಸು ಇಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬಂದಾಗ, ಅದು ಪರಮಪದ. ೮. ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು, ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಶಾಂತವಾದಾಗ — ಇದೇ ಜ್ಞಾನ, ಇದೇ ಮುಕ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗ; ಉಳಿದವು ಗ್ರಂಥಗಳ ವಿಸ್ತಾರ ಮಾತ್ರ. ೯. ಸಮಾಧಿಯಿಂದ ಶುದ್ಧಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಆನಂದವನ್ನು ಮಾತಿನಿಂದ ವಿವರಿಸಲಾಗದು; ಆಗ ಅದನ್ನು ಸ್ವಂತ ಅಂತಃಕರಣದಿಂದಲೇ ಗ್ರಹಿಸಬಹುದು. ೧೦. ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನೀರು, ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶವನ್ನು ಕಾಣಲಾಗದು; ಹೀಗೆಯೇ, ಯಾರು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಳಗೆ ಲೀನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ೧೧. ಮನಸ್ಸೇ ಮಾನವನ ಬಂಧನ-ಮೋಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಕಾರಣ; ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತವಾದರೆ ಬಂಧನ, ವಿಷಯವಿಲ್ಲದಾಗ ಮೋಕ್ಷ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಮಾಡದವರಿಗೂ, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಬೆಳಗಿಸದವರಿಗೂ, ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಧ್ಯಾನಿಸದವರಿಗೂ ಬ್ರಹ್ಮಪಥದ ಸ್ಮರಣೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು, ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು, ಸ್ತುತಿಸಬೇಕು, ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು.

ನಮೋಽಗ್ನಯೇ ಪೃಥಿವೀ ಕ್ಷಿತೇ ಲೋಕಸ್ಮೃತೇ ಲೋಕಮ್ಸ್ಮೈ ಯಜಮಾನಾಯ ಧೇಹಿ ನಮೋ ವಾಯವೇಽನ್ತರಿಕ್ಷಕ್ಷಿತೇ ಲೋಕಸ್ಮೃತೇ ಲಕಮಸ್ಮೈ ಯಜಮಾನಾಯ ಧೇಹಿ ನಮ ಆದಿತ್ಯಾಯ ದಿವಿಕ್ಷಿತೇ ಲೋಕಸ್ಮೃತೇ ಲೋಕಮಸ್ಮೈ ಯಜಮಾನಾಯ ಧೇಹಿ ನಮೋ ಬ್ರಹ್ಮಣೇ ಸರ್ವಕ್ಷಿತೇ ಸರ್ವಸ್ಮೃತೇ ಸರ್ವಮಸ್ಮೈ ಯಜಮಾನಾಯ ಧೇಹಿ ಹಿರಣ್ಮಯೇನ ಪಾತ್ರೇಣ ಸತ್ಯಸ್ಯಾಪಿಹಿತಂ ಮುಖಮ್ ತತ್ತ್ವಂ ಪೂಷನ್ನಪಾವೃಣು ಸತ್ಯಧರ್ಮಾಯ ವಿಷ್ಣವೇ ಯೋಽಸಾ ಆದಿತ್ಯೇ ಪುರುಷಃ ಸೋಽಸಾ ಅಹಮ್ ಏಷ ಹ ವೈ ಸತ್ಯಧರ್ಮೋ ಯದಾದಿತ್ಯಸ್ಯ ಆದಿತ್ಯತ್ವಂ ತಚ್ಛುಕ್ಲಮ್ ಪುರುಷಮ್ ಅಲಿಙ್ಗಮ್ ನಭಸೋಽನ್ತರ್ಗತಸ್ಯ ತೇಜಸೋಂಽಶಮಾತ್ರಮೇತದ್ಯದಾದಿತ್ಯಸ್ಯ ಮಧ್ಯ ಇವೇತ್ಯ್ ಅಕ್ಷಿಣ್ಯಗ್ನೌ ಚೈತದ್ಬ್ರಹ್ಮೈತದಮೃತಮೇತದ್ಭರ್ಗಃ ಏತತ್ಸತ್ಯಧರ್ಮೋ ನಭಸೋಽನ್ತರ್ಗತಸ್ಯ ತೇಜಸೋಂಽಶಮಾತ್ರಮೇತದ್ಯದಾದಿತ್ಯಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ಅಮೃತಂ ಯಸ್ಯ ಹಿ ಸೋಮಃ ಪ್ರಾಣಾ ವಾ ಅಪ್ಯಯಂಕುರಾ ಏತಕ಼್ದ್ಬ್ರಹ್ಮೈತದಮೃತಮೇತದ್ಭರ್ಗಃ ಏತತ್ಸತ್ಯಧರ್ಮೋ ನಭಸೋಽನ್ತರ್ಗತಸ್ಯ ತೇಜಸೋಽಂಶಮಾತ್ರಮ್ ಏತದ್ಯದಾದಿತ್ಯಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ಯಜುರ್ದೀಪ್ಯತ್ಯೌಮಾಪೋಜ್ಯೋತಿರಸೋಽಮೃತಂಬ್ರಹ್ಮ ಭೂರ್ಭುವಃ ಸ್ವರೋಮ್ । ಅಷ್ಟಪಾದಂ ಶುಚಿಂ ಹಂಸಂ ತ್ರಿಸೂತ್ರಮಣುಮವ್ಯಯಮ್ ದ್ವಿಧರ್ಮೋಽನ್ಧಂ ತೇಜಸೇನ್ಧಂ ಸರ್ವಂ ಪಶ್ಯನ್ಪಶ್ಯತಿ ನಭಸೋಽನ್ತರ್ಗತಸ್ಯ ತೇಜಸೋಽನ್ಶಮಾತ್ರಮೇತದ್ಯದಾದಿತ್ಯಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ಉದಿತ್ವಾ ಮಯೂಖೇ ಭವತ ಏತತ್ಸವಿತ್ಸತ್ಯಧರ್ಮ ಏತದ್ಯಜುರೇತತ್ತಪ ಏತದಗ್ನಿರೇತದ್ವಾಯುರೇತತ್ಪ್ರಾಣ ಏತದಾಪ ಏತಚ್ಚನ್ದ್ರಮಾ ಏತಚ್ಛುಕ್ರಮೇತದಮೃತಮೇತದ್ಬ್ರಹ್ಮವಿಷಯಮೇತದ್ಭಾನುರರ್ಣವಸ್ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಯಜಮಾನಃ ಸೈನ್ಧವ ಇವ ವ್ಲೀಯನ್ತ ಏಷಾ ವೈ ಬ್ರಹ್ಮೈಕತಾತ್ರ ಹಿ ಸರ್ವೇ ಕಾಮಾಃ ಸಮಾಹಿತಾ ಇತ್ಯತ್ರೋದಾಹರನ್ತಿ \: ಅಂಶುಧಾರಯ ಇವಾಣುವಾತೇರಿತಃ ಸಂಸ್ಫುರತ್ಯಸಾವನ್ತರ್ಗಃ ಸುರಾಣಾಮ್ ಯೋ ಹೈವಂವಿತ್ಸ ಸವಿತ್ ಸ ದ್ವೈತವಿತ್ ಸೈಕಧಾಮೇತಃ ಸ್ಯಾತ್ತದಾತ್ಮಕಶ್ಚ \: ಯೇ ವಿನ್ದವ ಇವಾಭ್ಯುಚ್ಚರನ್ತ್ಯಜಸ್ರಮ್ ವಿದ್ಯುದಿವಾಭ್ರಾರ್ಚಿಷಃ ಪರಮೇ ವ್ಯೋಮನ್ ತೇಽಋಚಿಷೋ ವೈ ಯಶಸ ಆಶ್ರಯವಾಸಾಜ್ಜಟಾಭಿರೂಪಾ ಇವ ಕೃಷ್ಣವರ್ತ್ಮನಃ

ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿರುವ ಅಗ್ನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಲೋಕವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವವನಿಗೆ; ಆ ಲೋಕವನ್ನು ಯಜಮಾನನಿಗೆ ದಯಮಾಡು. ಮಧ್ಯಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿರುವ ವಾಯುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಲೋಕವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವವನಿಗೆ; ಆ ಲೋಕವನ್ನು ಯಜಮಾನನಿಗೆ ದಯಮಾಡು. ದ್ಯೌಸ್ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿರುವ ಆದಿತ್ಯನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಲೋಕವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವವನಿಗೆ; ಆ ಲೋಕವನ್ನು ಯಜಮಾನನಿಗೆ ದಯಮಾಡು. ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಇರುವ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಎಲ್ಲರೂ ನೆನಪಿಸುವವನಿಗೆ; ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಜಮಾನನಿಗೆ ದಯಮಾಡು. ಸತ್ಯದ ಮುಖವನ್ನು ಹಿರಣ್ಮಯ ಪಾತ್ರದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲಾಗಿದೆ; ಪೋಷಕನೇ, ಅದನ್ನು ತೆರೆ, ಸತ್ಯಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ, ವಿಷ್ಣುವಿಗಾಗಿ. ಆ ಆದಿತ್ಯನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪುರುಷನೇ ನಾನು. ಇದೇ ಸತ್ಯಧರ್ಮ: ಆದಿತ್ಯನ ಆದಿತ್ಯತ್ವವೇ ಆ ಶುದ್ಧ, ರೂಪರಹಿತ ಪುರುಷ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪ್ರಕಾಶದ ಒಂದು ಅಂಶ ಮಾತ್ರ. ಕಣ್ಣುಗಳ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ಇದೇ ಅಮೃತ, ಇದೇ ಭರ್ಗ, ಇದೇ ಸತ್ಯಧರ್ಮ; ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪ್ರಕಾಶದ ಒಂದು ಅಂಶ ಮಾತ್ರ, ಆದಿತ್ಯನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ. ಅಮೃತನಿಗೆ ಸೋಮವೇ ಪ್ರಾಣಗಳು, ಅವೇ ಮೊಗ್ಗು. ಇದೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ಇದೇ ಅಮೃತ, ಇದೇ ಭರ್ಗ, ಇದೇ ಸತ್ಯಧರ್ಮ; ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪ್ರಕಾಶದ ಒಂದು ಅಂಶ ಮಾತ್ರ, ಆದಿತ್ಯನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ. ಯಜುರ್ವೇದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ, ಓಂ, ನೀರು, ಬೆಳಕು, ರಸ, ಅಮೃತ, ಬ್ರಹ್ಮ, ಭೂಮಿ, ಮಧ್ಯಾಕಾಶ, ಸ್ವರ್ಗ. ಎಂಟು ಕಾಲುಗಳಿರುವ, ಶುದ್ಧ ಹಂಸ, ಮೂರು ಸೂತ್ರಗಳಿರುವ, ಅಣುವಾದ, ಅವಿನಾಶಿಯಾದ, ಎರಡು ಸ್ವರೂಪಗಳಿರುವ, ಕುರುಡು, ಬೆಳಕನ್ನು ಹಚ್ಚುವ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುವವನು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪ್ರಕಾಶದ ಒಂದು ಅಂಶವನ್ನು, ಆದಿತ್ಯನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನೋಡುವನು. ಉದಯಿಸುವಾಗ, ಅದು ಕಿರಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಸವಿತೃನ ಸತ್ಯಧರ್ಮ, ಇದೇ ಯಜುರ್ವೇದ, ಇದೇ ತಪ, ಇದೇ ಅಗ್ನಿ, ಇದೇ ವಾಯು, ಇದೇ ಪ್ರಾಣ, ಇದೇ ನೀರು, ಇದೇ ಚಂದ್ರ, ಇದೇ ಶುದ್ಧ, ಇದೇ ಅಮೃತ, ಇದೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ಇದೇ ಸೂರ್ಯ, ಇದೇ ಸಾಗರ. ಅದರಲ್ಲಿ ಯಜಮಾನನು ಉಪ್ಪು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕರಗುವಂತೆ ಲೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಬ್ರಹ್ಮನ ಏಕತೆ, ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಾಮಗಳು ಒಂದಾಗಿವೆ. ಇದನ್ನು ಕುರಿತು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಕಿರಣದಂತೆ, ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಚಲಿಸುವಂತೆ, ಈ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನು ಸವಿತೃನನ್ನು ಅರಿತವನು, ದ್ವೈತವನ್ನು ಅರಿತವನು, ಏಕತೆಯನ್ನು ಅರಿತವನು, ಆ ಸ್ವರೂಪದವನು. ಹಿಮದ ಹನಿಗಳಂತೆ, ಅವು ಸದಾ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತವೆ, ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಪರಮಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆ; ಆ ಕಿರಣಗಳೇ ಯಶಸ್ಸಿನ ಆಧಾರ, ಕಪ್ಪು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಜಟೆಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ.

ದ್ವೇ ವಾ ವ ಖಲ್ವೇತೇ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಯೋತಿಷೋ ರೂಪಕೇ ಶಾನ್ತಮೇಕಂ ಸಮೃದ್ಧಂ ಚೈಕಮ್ ಅಥ ಯಚ್ಛನ್ತಂ ತಸ್ಯಾಧಾರಂ ಖಮ್ ಅಥ ಯತ್ಸಮೃದ್ಧಮಿದಂ ತಸ್ಯಾನ್ನಮ್ ತಸ್ಮಾನ್ಮನ್ತ್ರೌಷಧಾಜ್ಯಾಮಿಷಪುರೋಡಾಶಸ್ಥಾಲೀಪಾಕಾದಿಭಿರ್ಯಷ್ಟವ್ಯಮನ್ತ\- ರ್ವೇದ್ಯಾಮಾಸ್ನ್ಯವಶಿಷ್ಟೈರನ್ನಪಾನೈಶ್ಚಾಸ್ಯಮಾಹವನೀಯಮಿತಿ ಮತ್ವಾ ತೇಜಸಃ ಸಮೃದ್ಧ್ಯೈ ಪುಣ್ಯಲೋಕವಿಜಿತ್ಯರ್ಥಾಯಾಮೃತತ್ವಾಯ ಚಾತ್ರೋದಾಹರನ್ತಿ \: ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಂ ಜುಹುಯಾತ್ಸ್ವರ್ಗಕಾಮೋ ಯಮರಾಜ್ಯಮಗ್ನಿಷ್ಟೋಮೇನಾಭಿಯಯತಿ ಸೋಮರಾಜ್ಯಮುಕ್ಥೇನ ಸೂರ್ಯರಾಜ್ಯಂ ಷೋಡಶೀನಾ ಸ್ವಾರಾಜ್ಯಮತಿರಾತ್ರೇಣ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಮಾಸಹಸ್ರಸಂವತ್ಸರಾನ್ತಕ್ರತುನೇತಿ \: ವರ್ತ್ಯಾಧಾರಸ್ನೇಹಯೋಗಾದ್ಯಥಾ ದೀಪಸ್ಯ ಸಂಸ್ಥಿತಿಃ । ಅನ್ತರ್ಯಾಣ್ಡೋಪಯೋಗಾದಿಮೌ ಸ್ಥಿತಾವಾತ್ಮಶಿಚೀ ತಥಾ

ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಯೋತಿಯ ಎರಡು ರೂಪಗಳಿವೆ: ಒಂದು ಶಾಂತವಾದುದು, ಇನ್ನೊಂದು ಸಮೃದ್ಧಿಯುತವಾದುದು. ಶಾಂತವಾದುದಕ್ಕೆ ಆಕಾಶವೇ ಆಧಾರ, ಸಮೃದ್ಧಿಯುತವಾದುದಕ್ಕೆ ಅನ್ನವೇ ಆಧಾರ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಮಂತ್ರಗಳು, ಔಷಧಿಗಳು, ತುಪ್ಪ, ಮಾಂಸ, ಪೂರಣ, ಅನ್ನಪಾನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಬೇಕು, ಅವಶೇಷ ಅನ್ನಪಾನವನ್ನು ಅಹವನೀಯ ಎಂದು ಭಾವಿಸಬೇಕು — ಇದರಿಂದ ತೇಜಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚಲು, ಪುಣ್ಯಲೋಕವನ್ನು ಜಯಿಸಲು, ಅಮೃತತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯಲು. ಇದನ್ನು ಕುರಿತು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಮಾಡಬೇಕು; ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮದಿಂದ ಯಮಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಉಕ್ತದಿಂದ ಸೋಮಲೋಕವನ್ನು; ಷೋಡಶಿಯಿಂದ ಸೂರ್ಯಲೋಕವನ್ನು; ಅತಿರಾತ್ರದಿಂದ ಸ್ವಾರಾಜ್ಯವನ್ನು; ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಯಜ್ಞದಿಂದ ವರ್ಷಾಂತ್ಯವನ್ನು. ಬತ್ತಿಯು, ಪಾತ್ರೆಯು, ಎಣ್ಣೆಯು ಸೇರಿ ದೀಪವು ನಿಲ್ಲುವಂತೆ, ಅಂತರ್ಮಂಡಲದ ಉಪಯೋಗದಿಂದ ಈ ಎರಡು ಆತ್ಮರೂಪಗಳು ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ.

ತಸ್ಮಾದೋಮಿತ್ಯನೇನೈತದುಪಾಸೀತಾಪರಿಮಿತಂ ತೇಜಸ್ತತ್ತ್ರೇಧಭಿಹಿತಮಗ್ನಾವಾದಿತ್ಯೇ ಪ್ರಾಣೇಽಥೈಷಾ ನಾಡ್ಯನ್ನಬಹುಮಿತ್ಯೇಷಾಗ್ನೌ ಹುತಮಾದಿತ್ಯಂ ಗಮಯತಿ ಅತೋ ಯೋ ರಸೋಽಸ್ರವತ್ ಸ ಉದ್ಗೀಥಂ ವರ್ಷತಿ ತೇನೇಮೇ ಪ್ರಾಣಾಃ ಪ್ರಾಣೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಜಾ ಇತ್ಯತ್ರೋದಾಹರನ್ತಿ \: ಯದ್ಧವಿರಗ್ನೌ ಹೂಯತೇ ತದಾದಿತ್ಯಂ ಗಮಯತಿ ತತ್ಸೂರ್ಯೋ ರಶ್ಮಿಭಿರ್ವರ್ಷತಿ ತೇನಾನ್ನಂ ಭವತಿ ಅನ್ನಾದ್ಭೂತಾನಾಮುತ್ಪತ್ತಿರಿತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ಅಗ್ನೌ ಪ್ರಾಸ್ತಾಹುತಿಃ ಸಮ್ಯಗಾದಿತ್ಯಮುಪತಿಷ್ಠತೇ । ಆದಿತ್ಯಾಜ್ಜಾಯತೇ ವೃಷ್ಟಿರ್ವೃಷ್ಟೇರನ್ನಂ ತತಃ ಪ್ರಜಾಃ

ಆದುದರಿಂದ 'ಓಂ' ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಮೂಲಕ ಈ ಅನಂತ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ಆರಾಧಿಸಬೇಕು. ಇದನ್ನು ಮೂರು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ—ಅಗ್ನಿ, ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಉಸಿರಾಗಿ. ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: 'ಅತಿಯಾದ ಆಹಾರವಿಲ್ಲ', ಏಕೆಂದರೆ ಅಗ್ನಿಗೆ ಹೋಮ ಮಾಡಿದಾಗ ಅದು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಡುವ ರಸವು ಮಳೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಧರೆಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ; ಆ ಮೂಲಕ ಈ ಉಸಿರುಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ಜೀವಿಗಳು ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಅಗ್ನಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಹೋಮ ಸರಿಯಾಗಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ; ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಮಳೆ, ಮಳೆಯಿಂದ ಆಹಾರ, ಆಹಾರದಿಂದ ಜೀವಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ.

ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಂ ಜುಹ್ವಾನೋ ಲೋಭಜಾಲಂ ಭಿನತ್ತಿ ಅತಃ ಸಂಮೋಹಂ ಛಿತ್ವಾ ನ ಕ್ರೋಧಾನ್ಸ್ತುನ್ವಾನಃ ಕಾಮಮಭಿಧ್ಯಾಯಮಾನಸ್ತತಶ್ಚತುರ್ಜಾಲಂ ಬ್ರಹ್ಮಕೋಶಂ ಭಿನ್ದದತಃ ಪರಮಾಕಾಶಮತ್ರ ಹಿ ಸೌರ ಸೌಮ್ಯಾಗ್ನೇಯಸಾತ್ವಿಕಾನಿ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ಭಿತ್ತ್ವಾ ತತಃ ಶುದ್ಧಃ ಸತ್ತ್ವಾನ್ತರಸ್ಥಮಚಲಮಮೃತಮಚ್ಯುತಂ ಧ್ರುವಂ ವಿಷ್ಣುಸಂಜ್ಞಿತಮ್ ಸರ್ವಾಪರಂ ಧಾಮ ಸತ್ಯಕಾಮಸರ್ವಜ್ಞತ್ವಸಂಯುಕ್ತಮ್ ಸ್ವತನ್ತ್ರಮ್ ಚೈತನ್ಯಮ್ ಸ್ವೇ ಮಹಿಮ್ನಿ ತಿಷ್ಠಮಾನಂ ಪಶ್ಯತಿ ಅತ್ರೋದಾಹರನ್ತಿ \: ರವಿಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಃ ಸೋಮಃ ಸೋಮಮಧ್ಯೇ ಹುತಾಶನಃ । ತೇಜೋಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಂ ಸತ್ತ್ವಂ ಸತ್ತ್ವಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಿತೋಽಚ್ಯುತಃ ॥ ಶರೀರಪ್ರಾದೇಶಾಙ್ಗುಷ್ಠಮಾತ್ರಮಣೋರಪ್ಯನ್ವಯಂ ಧ್ಯಾತ್ವಾತಃಪರಮತಾಂ ಗಚ್ಛತಿ ಅತ್ರ ಹಿ ಸರ್ವೇ ಕಾಮಾಃ ಸಮಾಹಿತಾ ಇತಿ ಅತ್ರೋದಾಹರನ್ತಿ \: ಅಙ್ಗುಷ್ಠಪ್ರಾದೇಶಶರೀರಮಾತ್ರಂ ಪ್ರದೀಪಪ್ರತಾಪವದ್ವಿಸ್ತ್ರಿಧಾ ಹಿ ತದ್ಬ್ರಹ್ಮಾಭಿಷ್ಟೂಯಮಾನಂ ಮಹೋ ದೇವೋ ಭುವನಾನ್ಯಾವಿವೇಶ । ಓಂ ನಮೋ ಬ್ರಹ್ಮಣೇ ನಮಃ

ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವವನು ಲೋಭದ ಜಾಲವನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗಾಗಿ ಮೋಹವನ್ನು ಕಡಿದು, ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸದೆ, ಕಾಮವನ್ನು ಬೆನ್ನಟ್ಟದೆ, ಆಸೆಪಡುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ಬಂಧನವನ್ನು, ಬ್ರಹ್ಮನ ಆವರಣವನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ, ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ಸತ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ದಾಟಿ, ಶುದ್ಧನಾಗಿ, ತನ್ನೊಳಗಿನ ಸ್ಥಿರವಾದ, ಅಮೃತವಾದ, ಅಚಲವಾದ, ಶಾಶ್ವತವಾದ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಪರಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು, ನಿಜವಾದ ಇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಸರ್ವಜ್ಞತೆಯೊಂದಿಗೆ, ಸ್ವತಂತ್ರವಾದ ಚೇತನೆಯನ್ನು, ತನ್ನ ಮಹಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಸೂರ್ಯನೊಳಗೆ ಸೋಮ, ಸೋಮನೊಳಗೆ ಅಗ್ನಿ, ಅಗ್ನಿಯೊಳಗೆ ಸತ್ವ, ಸತ್ವದೊಳಗೆ ಅಚ್ಯುತನು ಇದ್ದಾನೆ. ದೇಹದೊಳಗೆ ಅಂಗುಷ್ಠದಷ್ಟು ಅಥವಾ ಇನ್ನೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿದರೆ, ಅವನು ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಆಸೆಗಳೂ ಒಂದಾಗಿವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಮೂರು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲಾದ ಆ ಬ್ರಹ್ಮನು ದೀಪದ ಪ್ರಕಾಶದಂತೆ ಲೋಕಗಳೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಓಂ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.

ಇತಿ ಷಷ್ಠಃ ಪ್ರಪಾಠಕಃ ॥ ಪ್ರಪಾಠಕ ೭ । ಅಗ್ನಿರ್ಗಾಯತ್ರಂ ತ್ರಿವೃದ್ರಥನ್ತರಂ ವಸನ್ತಃ ಪ್ರಾಣೋ ನಕ್ಷತ್ರಾಣಿ ವಸವಃ ಪುರಸ್ತಾದುದ್ಯನ್ತಿ ತಪನ್ತಿ ವರ್ಷನ್ತಿ ಸ್ತುವನ್ತಿ ಪುನರ್ವಿಶ್ನತಿ ಅನ್ತರ್ವಿವಏಣೇಕ್ಷನ್ತಿ ಅಚಿನ್ತ್ಯೋಽಮೂರ್ತೋ ಗಭೀರೋ ಗುಣಭುಗ್ಭಯೋಽನಿರ್ವೃತ್ತಿರ್ಯೋಗೀಶ್ವರಃ ಸರ್ವಜ್ಞೋ ಮಘೋಽಪ್ರಮೇಯೋಽನಾದ್ಯನ್ತಃ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಅಜೋ ಧೀಮಾನನಿರ್ದೇಶ್ಯಃ ಸರ್ವಸೃಕ್ ಸರ್ವಸ್ಯಾತ್ಮಾ ಸರ್ವಭುಕ್ ಸರ್ವಸ್ಯೇಶಾನಃ ಸರ್ವಸ್ಯಾನ್ತರಾನ್ತರಃ

ಇಂತಿ ಆರನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಗಿಯಿತು. ಏಳನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ: ಅಗ್ನಿಯು ಗಾಯತ್ರಿ, ತ್ರಿವೃತ್, ರಥಂತರ; ವಸಂತ, ಉಸಿರು, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ವಸುಗಳು—ಇವುಗಳು ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸುತ್ತವೆ, ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ, ಮಳೆಯಾಗುತ್ತವೆ, ಸ್ತುತಿಸುತ್ತವೆ, ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಗ್ರಹಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯ, ರೂಪವಿಲ್ಲದ, ಆಳವಾದ, ಗುಣಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ, ಭಯಂಕರ, ವ್ಯಕ್ತವಾಗದ, ಯೋಗಿಗಳ ಅಧಿಪತಿ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದವನು, ಉದಾರ, ಅಳವಡಿಸಲಾಗದ, ಆದಿಯೂ ಅಂತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲದ, ಶ್ರೀಮಂತ, ಜನ್ಮವಿಲ್ಲದ, ಬುದ್ಧಿವಂತ, ವರ್ಣಿಸಲಾಗದ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸುವ, ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸುವ, ಎಲ್ಲರ ಅಧಿಪತಿ, ಎಲ್ಲರೊಳಗಿನೊಳಗಿನವನು.

ಇನ್ದ್ರಸ್ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ ಪಞ್ಚದಶೋ ಬೃಹದ್ಗ್ರೀಷ್ಮೋ ವ್ಯಾನಃ ಸೋಮೋ ರುದ್ರಾ ದಕ್ಷಿಣತ ಉದ್ಯನ್ತಿ ತಪನ್ತಿ ವರ್ಷನ್ತಿ ಸ್ತುವನ್ತಿ ಪುನರ್ವಿಶನ್ತಿ ಅನ್ತರ್ವಿವರೇಣ ಈಕ್ಷನ್ತಿ \: ಅನಾದ್ಯನ್ತೋಽಪರಿಮಿತೋಽಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋಽಪರಪ್ರಯೋಜ್ಯಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರೋಽಲಿಙ್ಗೋಽಮೂರ್ತೋಽನನ್ತಶಕ್ತಿರ್ಧಾತಾ ಭಾಸ್ಕರಃ

ಇಂದ್ರನು ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್, ಹದಿನೈದನೇ, ಬೃಹತ್, ಗ್ರೀಷ್ಮ, ವ್ಯಾನ, ಸೋಮ, ರುದ್ರರು, ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕು—ಇವುಗಳು ಉದಯಿಸುತ್ತವೆ, ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ, ಮಳೆಯಾಗುತ್ತವೆ, ಸ್ತುತಿಸುತ್ತವೆ, ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಆದಿಯೂ ಅಂತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲದ, ಅನಂತ, ಅಳವಡಿಸಲಾಗದ, ಬೇರೆ ಯಾರಿಗೂ ಅವಲಂಬಿತನಲ್ಲದ, ಸ್ವತಂತ್ರ, ಗುರುತು ಇಲ್ಲದ, ರೂಪವಿಲ್ಲದ, ಅನಂತ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ, ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ.