ಮೈತ್ರಾಯಣೀಯೋಪನಿಷದ್

ಅಥ ಯ ಏಷೋಽನ್ತರೇ ಹೃತ್ಪುಷ್ಕರ ಏವಾಶ್ರಿತೋಽನ್ನಮತ್ತಿ ಸ ಏಷೋಽಗ್ನಿರ್ದಿವಿ ಶ್ರಿತಃ ಸೌರಃ ಕಾಲಾಖ್ಯೋಽದೃಶ್ಯಃ ಸರ್ವಭೂತಾನ್ಯನ್ನಮತ್ತೀತಿ ಕಃ ಪುಷ್ಕರಃ ಕಿಂಮಯೋ ವೇತಿ ಇಅದಂ ವಾ ವ ತತ್ಪುಷ್ಕರಂ ಯೋಽಯಮಾಕಾಶೋಽಸ್ಯೇಮಾಃ ಚತಸ್ರೋ ದಿಶಶ್ಚತಸ್ರ ಉಪದಿಶೋ ದಲಸಂಸ್ಥಾ ಆಸಮರ್ವಾಗ್ವಿಚರತ ಏತೌ ಪ್ರಾಣಾದಿತ್ಯಾ ಏತಾ ಉಪಾಸಿತೋಮಿತ್ಯೇತದಕ್ಷರೇಣ ವ್ಯಾಹೃತಿಭಿಃ ಸಾವಿತ್ರ್ಯಾ ಚೇತಿ

ಹೃದಯದ ಕಮಲದೊಳಗೆ ನೆಲೆಸಿಕೊಂಡು ಆಹಾರವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನು, ಅವನೇ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾದ ಅಗ್ನಿ, ಸೌರರೂಪ, ಕಾಲ ಎಂಬ ಅದೃಶ್ಯನು, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಆಹಾರವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನು. ಆ ಕಮಲವೆಂದರೆ ಏನು? ಅದು ಯಾವದರಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಯಿತು? ಆ ಕಮಲವೇ ಆಕಾಶ, ಅದರ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳು ಅದರ ದಳಗಳು. ಇಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅಗ್ನಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ಅವು ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ. ಇವುಗಳನ್ನು ಓಂ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಮತ್ತು ಸಾವಿತ್ರಿಯ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು.

ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಎರಡು ರೂಪಗಳಿವೆ—ರೂಪವಂತದು ಮತ್ತು ರೂಪವಿಲ್ಲದ್ದು. ರೂಪವಂತದು ಅಸತ್ಯ, ರೂಪವಿಲ್ಲದ್ದು ಸತ್ಯ. ಅದೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ಅದು ಬೆಳಕು, ಆ ಬೆಳಕು ಸೂರ್ಯ. ಈ ಆತ್ಮವೇ ಓಂ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿದನು; ಓಂನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಿಂದೆಲ್ಲವೂ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಓಂ ಎಂದು ಧ್ಯಾನಿಸಿ ಆತ್ಮವನ್ನು ಏಕೀಕರಿಸಬೇಕು.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಉಕ್ತಮಥ ಖಲು ಯ ಉದ್ಗೀಥಃ ಸ ಪ್ರಣವೋ ಯಃ ಪ್ರಣವಃ ಸ ಉದ್ಗೀಥ ಇತಿ ಅಸೌ ವಾ ಆದಿತ್ಯ ಉದ್ಗೀಥ ಏಷ ಪ್ರಣವಾ ಇತಿ । ಏವಂ ಹ್ಯಾಹೋದ್ಗೀಥಂ ಪ್ರಣವಾಖ್ಯಂ ಪ್ರಣೇತಾರಂ ಭಾರೂಪಂ ವಿಗತನಿದ್ರಂ ವಿಜರಂ ವಿಮೃತ್ಯುಂ ತ್ರಿಪದಂ ತ್ರ್ಯಕ್ಷರಂ ಪುನಃ ಪಞ್ಚಧಾ ಜ್ಞೇಯಂ ನಿಹಿತಂ ಗುಹಾಯಾಮಿತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹೋರ್ಧ್ವಮೂಲಂ ತ್ರಿಪಾದ್ಬ್ರಹ್ಮ ಶಾಖಾ ಆಕಾಶ ವಾಯ್ವಗ್ನ್ಯುದಕಭೂಮ್ಯಾದಯ ಏಕೋಽಶ್ವತ್ಥನಾಮೈತದ್ಬ್ರಹ್ಮೈತಸ್ಯೈತತ್ತೇಜೋ ಯದಸಾ ಆದಿತ್ಯಃ ಓಮಿತ್ಯೇತದಕ್ಷರಸ್ಯ ಚೈತತ್ತಸ್ಮಾದೋಮಿತ್ಯನೇನೈತದುಪಾಸೀತಾಜಸ್ರಮಿತ್ಯೇಕೋಽಸ್ಯ ಸಮ್ಬೋಧಯಿತೇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ಏತದೇವಾಕ್ಷರಂ ಪುಣ್ಯಮೇತದೇವಾಕ್ಷರಂ ಪರಮ್ । ಏತದೇವಾಕ್ಷರಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಯೋ ಯದಿಚ್ಛತಿ ತಸ್ಯ ತತ್

ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಉದ್ಗೀಥವೇ ಪ್ರಣವ, ಪ್ರಣವೇ ಉದ್ಗೀಥ. ಸೂರ್ಯನು ಉದ್ಗೀಥ, ಇದೇ ಪ್ರಣವ. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಉದ್ಗೀಥ ಎಂಬ ಪ್ರಣವ, ನಾಯಕ, ಪ್ರಕಾಶರೂಪ, ನಿದ್ರಾರಹಿತ, ವೃದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದ, ಮರಣರಹಿತ, ಮೂರು ಪಾದಗಳಿರುವ, ಮೂರು ಅಕ್ಷರಗಳಿರುವ, ಪುನಃ ಐದು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಗೊತ್ತಾಗಬೇಕಾದದ್ದು, ಗುಹೆಯೊಳಗೆ ನೆಲೆಸಿರುವುದು. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಮೇಲಿನ ಬೇರು, ಮೂರು ಪಾದಗಳಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮ, ಶಾಖೆಗಳು—ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ನೀರು, ಭೂಮಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು; ಒಂದೇ ಒಂದು ಅಶ್ವತ್ಥ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ, ಅದು ಬ್ರಹ್ಮ, ಅದರ ಪ್ರಕಾಶವೇ ಸೂರ್ಯ, ಈ ಅಕ್ಷರದ ತಾತ್ಪರ್ಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಓಂ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಅವನೇ ಅದರ ರಸವನ್ನು ಅರಿಯುವವನು. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಈ ಅಕ್ಷರವೇ ಪವಿತ್ರ, ಈ ಅಕ್ಷರವೇ ಪರಮ. ಈ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ತಿಳಿದವನು, ಏನು ಬಯಸಿದರೂ ಅದು ಅವನದು.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಂ ಸ್ವನವತ್ಯೇಷಾಸ್ಯಸ್ತನುರ್ಯಾ ಓಮಿತಿ ಸ್ತ್ರೀಪುಂನಪುಂಸಕೇತಿ ಲಿಙ್ಗವತೀ ಏಷಾಽಥಾಗ್ನಿರ್ವಾಯುರಾದಿತ್ಯ ಇತಿ ಭಾಸ್ವತಿ ಏಷಾ ಅಥ ಬ್ರಹ್ಮ ರುದ್ರೋ ವಿಷ್ಣುರಿತ್ಯಧಿಪತಿವತೀ ಏಷಾಽಥ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯೋ ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿರಾಹವನೀಯಾ ಇತಿ ಮುಖವತೀ ಏಷಾಽಥ ಋಗ್ಯಜುಃಸಾಮೇತಿ ವಿಜ್ಞಾನವತೀ ಏಷಾ ಭೂರ್ಭುವಃಸ್ವರಿತಿ ಲೋಕವತೀ ಏಷಾಽಥ ಭೂತಂ ಭವ್ಯಂ ಭವಿಷ್ಯದಿತಿ ಕಾಲವತೀ ಏಷಾಽಥ ಪ್ರಾಣೋಽಗ್ನಿಃ ಸೂರ್ಯ ಇತಿ ಪ್ರತಾಪವತೀ ಏಷಾಽಥಾನ್ನಮಾಪಶ್ಚನ್ದ್ರಮಾ ಇತ್ಯಾಪ್ಯಾಯನವತೀ ಏಷಾಽಥ ಬುದ್ಧಿರ್ಮನೋಽಹಙ್ಕಾರಾ ಇತಿ ಚೇತನವತೀ ಏಷಾಽಥ ಪ್ರಾಣೋಽಪಾನೋ ವ್ಯಾನ ಇತಿ ಪ್ರಾಣವತೀ ಏಷೇತಿ ಅತ ಓಮಿತ್ಯುಕ್ತೇನೈತಾಃ ಪ್ರಸ್ತುತಾ ಅರ್ಚಿತಾ ಅರ್ಪಿತಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಹ್ಯಾಹೈತದ್ವೈ ಸತ್ಯಕಾಮ ಪರಾಂ ಚಾಪರಾಂ ಚ ಬ್ರಹ್ಮ ಯದೋಮಿತ್ಯೇತದಕ್ಷರಮಿತಿ

ಇನ್ನೂ ಬೇರೆಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಈ ಓಂ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಧ್ವನಿಯಂತೆ ತೊಂಬತ್ತಾರು ರೂಪಗಳಿವೆ. ಇದು ಹೆಣ್ಣು, ಗಂಡು, ನಪುಂಸಕ ಎಂಬ ಲಿಂಗಗಳನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಹೊಳೆಯುವದು—ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಆದಿತ್ಯ ಎಂಬಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಅಧಿಪತಿ—ಬ್ರಹ್ಮ, ರುದ್ರ, ವಿಷ್ಣು ಎಂಬಂತೆ ಪ್ರಭುತ್ವವಿದೆ. ಇದು ಬಾಯಿಯಂತೆ—ಗೃಹಪತ್ಯ, ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿ, ಆಹವನೀಯ ಎಂಬಂತೆ ಮೂಖವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ—ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ ಎಂಬಂತೆ. ಇದು ಲೋಕಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ—ಭೂಃ, ಭುವಃ, ಸ್ವಃ ಎಂಬಂತೆ. ಇದು ಕಾಲದೊಡನೆ ಸೇರಿದೆ—ಹಿಂದೆ, ಈಗ, ಮುಂದಿನ ಕಾಲ ಎಂಬಂತೆ. ಇದು ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ತುಂಬಿದೆ—ಪ್ರಾಣ, ಅಗ್ನಿ, ಸೂರ್ಯ ಎಂಬಂತೆ. ಇದು ಪೋಷಕ—ಅನ್ನ, ನೀರು, ಚಂದ್ರಮ ಎಂಬಂತೆ. ಇದು ಚೇತನ—ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು, ಅಹಂಕಾರ ಎಂಬಂತೆ. ಇದು ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳದು—ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ವ್ಯಾನ ಎಂಬಂತೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಓಂ ಎಂಬುದನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುವಾಗ ಈ ಎಲ್ಲವೂ ಅರ್ಪಣೆಯಾಗುತ್ತವೆ, ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತವೆ. ಸತ್ಯಕಾಮ, ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಅಪರಬ್ರಹ್ಮ ಎರಡೂ ಈ ಓಂ ಅಕ್ಷರದಲ್ಲೇ ಸೇರಿವೆ.

ಅಥಾವ್ಯಾಹೃತಂ ವಾ ಇದಮಾಸೀತ್ ಸ ಸತ್ಯಂ ಪ್ರಜಾಪತಿಸ್ತಪಸ್ತಪ್ತ್ವಾಽನುವ್ಯಾಹರದ್ಭೂರ್ಭುವಃಸ್ವರಿತಿ । ಏಷೈವಾಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಸ್ಥವಿಷ್ಠಾ ತನುರ್ಯಾ ಲೋಕವತೀತಿ ಸ್ವರಿತ್ಯಸ್ಯಾಃ ಶಿರೋ ನಾಭಿರ್ಭುವೋ ಭೂಃ ಪಾದಾ ಆದಿತ್ಯಶ್ಚಕ್ಷುಃ ಚಕ್ಷುರಾಯತಾ ಹಿ ಪುರುಷಸ್ಯ ಮಹತೀ ಮಾತ್ರಾ ಚಕ್ಷುಷಾ ಹ್ಯಯಂ ಮಾತ್ರಾಶ್ಚರತಿ ಸತ್ಯಂ ವೈ ಚಕ್ಷುಃ ಅಕ್ಷಿಣ್ಯವಸ್ಥಿತೋ ಹಿ ಪುರುಷಃ ಸರ್ವಾರ್ಥೇಷು ಚರತಿ ಏತಸ್ಮಾದ್ಭೂರ್ಭುವಃಸ್ವರಿತ್ಯುಪಾಸೀತಾನೇನ ಹಿ ಪ್ರಜಾಪತಿರ್ವಿಶ್ವಾತ್ಮಾ ವಿಶ್ವಚಕ್ಷುರಿವೋಪಾಸಿತೋ ಭವತೀತಿ ಏವಂ ಹ್ಯಾಹೈಷಾ ವೈ ಪ್ರಜಾಪತೇರ್ವಿಶ್ವಭೃತ್ತನುರೇತಸ್ಯಾಮಿದಂ ಸರ್ವಮನ್ತರ್ಹಿತಮಸ್ಮಿನ್ ಚ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ನೇಷಾ ಅನ್ತರ್ಹಿತೇತಿ ತಸ್ಮಾದೇಷೋಪಾಸೀತಾ

ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಅನಿರುಕ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಸತ್ಯಸ್ವರೂಪಿ ಪ್ರಜಾಪತಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಭೂಃ ಭುವಃ ಸ್ವಃ ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸಿದನು. ಇದು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತರವಾದ ರೂಪ, ಲೋಕಗಳಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಸ್ವಃ ಎಂಬುದು ಅದರ ತಲೆ, ಭುವಃ ನಾಭಿ, ಭೂಃ ಕಾಲುಗಳು; ಸೂರ್ಯನು ಅದರ ಕಣ್ಣು, ಏಕೆಂದರೆ ಪುರುಷನ ಮಹತ್ವ ಕಣ್ಣಿನ ಮೂಲಕವೇ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ಯವೇ ಕಣ್ಣು. ಪುರುಷನು ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿಕೊಂಡು ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭೂಃ ಭುವಃ ಸ್ವಃ ಎಂಬುದನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪಿ, ವಿಶ್ವದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವನಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಇದು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ವಿಶ್ವಧಾರಕ ರೂಪ; ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಅಡಗಿದೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದರಲ್ಲಿಯೂ ಇದು ಅಡಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು.

ತತ್ಸವಿತುರ್ವರೇಣ್ಯಮಿತ್ಯಸೌ ವಾ ಆದಿತ್ಯಃ ಸವಿತಾ ಸ ವಾ ಏವಂ ಪ್ರವರಣೀಯ ಆತ್ಮಕಾಮೇನೇತ್ಯಾಹುರ್ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನೋಽಥ ಭರ್ಗೋ ದೇವಸ್ಯ ಧೀಮಹೀತಿ ಸವಿತಾ ವೈ ದೇವಸ್ತತೋ ಯೋಽಸ್ಯ ಭರ್ಗಾಖ್ಯಸ್ತಂ ಚಿನ್ತಯಾಮೀತ್ಯಾಹುರ್ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನೋಽಥ ಧಿಯೋ ಯೋ ನಃ ಪ್ರಚೋದಯಾದಿತಿ ಬುದ್ಧಯೋ ವೈ ಧಿಯಸ್ತಾಯೋಽಸ್ಮಾಕಂ ಪ್ರಚೋದಯಾದಿತ್ಯಾಹುರ್ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನಃ ಅಥ ಭರ್ಗಾ ಇತಿ ಯೋ ಹ ವಾ ಅಮುಷ್ಮಿನ್ನಾದಿತ್ಯೇ ನಿಹಿತಸ್ತಾರಕೋಽಕ್ಷಿಣಿ ವೈಷ ಭರ್ಗಾಖ್ಯಃ ಭಾಭಿರ್ಗತಿರಸ್ಯ ಹೀತಿ ಭರ್ಗಃ ಭರ್ಜಯತೀತಿ ವೈಷ ಭರ್ಗ ಇತಿ ರುದ್ರೋ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನೋಽಥ ಭ ಇತಿ ಭಾಸಯತೀಮಾನ್ ಲೋಕಾನ್ ರ ಇತಿ ರಂಜಯತೀಮಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಗ ಇತಿ ಗಚ್ಛನ್ತ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಾಗಚ್ಛನ್ತ್ಯಸ್ಮಾದಿಮಾಃ ಪ್ರಜಾಸ್ತಸ್ಮಾದ್ಭ\-ರಗ\-ತ್ವಾದ್ಭರ್ಗಃ ಶಾಶ್ವತ್ ಸೂಯಮಾನಾತ್ ಸೂರ್ಯಃ ಸವನಾತ್ ಸವಿತಾಽದಾನಾತ್ ಆದಿತ್ಯಃ ಪವನಾತ್ಪಾವನೋಽಥಾಪೋಪ್ಯಾಯನಾದಿತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ ಖಲ್ವಾತ್ಮನೋಽತ್ಮಾ ನೇತಾಮೃತಾಖ್ಯಶ್ಚೇತಾ ಮನ್ತಾ ಗನ್ತೋತ್ಸೃಷ್ಟಾನನ್ದಯಿತಾ ಕರ್ತಾ ವಕ್ತಾ ರಸಯಿತಾ ಘ್ರಾತಾ ದ್ರಷ್ಟಾ ಶ್ರೋತಾ ಸ್ಪೃಶತಿ ಚ ವಿಭುರ್ವಿಗ್ರಹೇ ಸನ್ನಿವಿಷ್ಟಾ ಇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ ಅಥ ಯತ್ರ ದ್ವೈತೀಭೂತಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ ತತ್ರ ಹಿ ಶೃಣೋತಿ ಪಶ್ಯತಿ ಜಿಘ್ರತಿ ರಸಯತಿ ಚೈವ ಸ್ಪರ್ಶಯತಿ ಸರ್ವಮಾತ್ಮಾ ಜಾನೀತೇತಿ ಯತ್ರಾದ್ವೈತೀಭೂತಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಕರ್ಮನಿರ್ಮುಕ್ತಂ ನಿರ್ವಚನಮನೌಪಮ್ಯಂ ನಿರುಪಾಖ್ಯಾಂ ಕಿಂ ತದವಾಚ್ಯಮ್

'ತತ್ಸವಿತುರ್ವರೆಣ್ಯಂ' ಎಂದರೆ ಆ ಸೂರ್ಯನೇ ಸವಿತಾ. ಆತ್ಮವನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಅವನನ್ನೇ ಆರಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. 'ಭರ್ಗೋ ದೇವಸ್ಯ ಧೀಮಹಿ' ಎಂದರೆ—ಸವಿತಾ ದೇವರು; ಅವನ ಭರ್ಗ ಎಂಬ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ನಾವು ಧ್ಯಾನಿಸೋಣ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. 'ಧಿಯೋ ಯೋ ನಃ ಪ್ರಚೋದಯಾತ್' ಎಂದರೆ—ಬುದ್ಧಿಯೇ ಧೀ; ಅವನು ನಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಗೆ ಪ್ರೇರಣೆ ಕೊಡಲಿ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. 'ಭರ್ಗ' ಎಂದರೆ ಆ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ, ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ, ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಚಲಿಸುವವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಭರ್ಗ. ಅವನು ಸುಡುವುದರಿಂದ ಭರ್ಗ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. 'ಭ' ಎಂದರೆ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವವನು; 'ರ' ಎಂದರೆ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಆನಂದಿಸುವವನು; 'ಗ' ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅವನಲ್ಲಿ ಸೇರಿ, ಅವನಿಂದ ಹೊರಡುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ 'ಭ-ರ-ಗ' ಎಂಬುದರಿಂದ ಭರ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಸದಾ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದರಿಂದ ಸೂರ್ಯ, ಚಲಿಸುವುದರಿಂದ ಸವಿತಾ, ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಆದಿತ್ಯ, ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ಪಾವನ, ತುಂಬಿಸುವುದರಿಂದ ಕೂಡ ಇದೇನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಆತ್ಮದ ಆತ್ಮನೇ ಅಮೃತಸ್ವರೂಪಿ, ಚಿಂತಕ, ಜ್ಞಾನಿ, ಹೋಗುವವನು, ಬಿಡಿಸುವವನು, ಆನಂದಿಸುವವನು, ಮಾಡುವವನು, ಹೇಳುವವನು, ರುಚಿ ನೋಡುವವನು, ವಾಸನೆ ಗ್ರಹಿಸುವವನು, ನೋಡುವವನು, ಕೇಳುವವನು, ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವವನು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವವನು, ದೇಹದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವವನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಎರಡು ರೂಪಗಳಾಗಿ ಜ್ಞಾನವಿರುವಲ್ಲಿ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಕೇಳುವುದು, ನೋಡುವುದು, ವಾಸನೆ, ರುಚಿ, ಸ್ಪರ್ಶ—allವು ಆತ್ಮವೇ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಜ್ಞಾನವು ಒಂದೇ ಆಗಿರುವಲ್ಲಿ, ಕಾರಣ-ಕಾರ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿ, ವರ್ಣನೆಗೆ ಬಾರದ, ಹೋಲಿಕೆಗೆ ಬಾರದ, ಹೇಳಲಾಗದ, ಅದೇನು ಎಂಬುದು ಹೇಳಲಾಗದು.

ಏಷ ಹಿ ಖಲ್ವಾತ್ಮೇಶಾನಃ ಶಮ್ಭುರ್ಭವೋ ರುದ್ರಃ ಪ್ರಜಾಪತಿರ್ವಿಶ್ವಸೃಕ್ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಃ ಸತ್ಯಂ ಪ್ರಾಣೋ ಹಂಸಃ ಶಾಸ್ತಾ ವಿಷ್ಣುರ್ನಾರಾಯಣೋಽರ್ಕಃ ಸವಿತಾ ಧಾತಾ ವಿಧಾತಾ ಸಮ್ರಾಡಿನ್ದ್ರ ಇನ್ದುರಿತಿ ಯ ಏಷ ತಪತ್ಯಗ್ನಿರಿವಾಗ್ನಿನಾ ಪಿಹಿತಃ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷೇಣ ಹಿರಣ್ಮಯೇನಾಣ್ಡೇನ ಏಷ ವಾ ಜಿಜ್ಞಾಸಿತವ್ಯೋಽನ್ವೇಷ್ಟವ್ಯಃ ಸರ್ವಭೂತೇಭ್ಯೋಽಭಯಂ ದತ್ವಾರಣ್ಯಂ ಗತ್ವಾಥ ಬಹಿಃಕೃತ್ವೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ಸ್ವಾಚ್ಛರೀರಾದುಪಲಭೇತ ಏನಮಿತಿ । ವಿಶ್ವರೂಪಂ ಹರಿಣಂ ಜಾತವೇದಸಂ ಪರಾಯಣಂ ಜ್ಯೋತಿರೇಕಂ ತಪನ್ತಮ್ । ಸಹಸ್ರರಶ್ಮಿಃ ಶತಧಾ ವರ್ತಮಾನಃ ಪ್ರಾಣಃ ಪ್ರಜಾನಾಮುದಯತ್ಯೇಷ ಸೂರ್ಯಃ

ಈ ಆತ್ಮನೇ ಈಶಾನ, ಶಂಭು, ಭವ, ರುದ್ರ, ಪ್ರಜಾಪತಿ, ವಿಶ್ವಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ, ಸತ್ಯ, ಪ್ರಾಣ, ಹಂಸ, ಗುರು, ವಿಷ್ಣು, ನಾರಾಯಣ, ಅರ್ಕ, ಸವಿತೃ, ಧಾತೃ, ವಿಧಾತೃ, ಸಮ್ರಾಟ್, ಇಂದ್ರ, ಚಂದ್ರ—ಇವನು ಹೊಳೆಯುವವನು, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವವನು, ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣುಗಳಿರುವ ಹಿರಣ್ಮಯ ಅಂಡದಿಂದ ಆವೃತನಾದವನು. ಅವನನ್ನು ಅರಿಯಬೇಕು, ಹುಡುಕಬೇಕು. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಕೊಟ್ಟು, ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಹೊರಗಿಟ್ಟು, ತನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲೇ ಅವನನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕು. ವಿಶ್ವರೂಪ, ಹಿರಣ್ಮಯ, ಜೀವಜ್ಞ, ಪರಮಗತಿ, ಒಂದು ಬೆಳಕು, ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳಿರುವ, ನೂರಾರು ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜೀವಸ್ವರೂಪಿ—ಈ ಸೂರ್ಯನು ಉದಯವಾಗುತ್ತಾನೆ.

ತಸ್ಮಾದ್ವಾ ಏಷ ಉಭಯಾತ್ಮೈವಂ ವಿದಾತ್ಮನ್ಯೇವಾಭಿದ್ಯಾಯತ್ಯಾತ್ಮನ್ಯೇವ ಯಜತೀತಿ ಧ್ಯಾನಂ ಪ್ರಯೋಗಸ್ಥಂ ಮನೋ ವಿದ್ವದ್ಭಿಷ್ಟುತಂ ಮನಃಪೂತಿಮುಚ್ಛಿಷ್ಟೋಪಹತಮಿತ್ಯನೇನ ತತ್ಪಾವಯೇತ್ ಮನ್ತ್ರಂ ಪಠತಿ ಉಚ್ಛಿಷ್ಟೋಚ್ಛಿಷ್ಟೋಪಹಿತಂ ಯಚ್ಚ ಪಾಪೇನ ದತ್ತಂ ಮೃತಸೂತಕಾದ್ವಾ ವಸೋಃ ಪವಿತ್ರಮಗ್ನಿಃ ಸವಿತುಶ್ಚ ರಶ್ಮಯಃ ಪುನನ್ತ್ವನ್ನಂ ಮಮ ದುಷ್ಕೃತಂ ಚ ಯದನ್ಯತ್ ಅದ್ಭಿಃ ಪುರಸ್ತಾತ್ಪರಿದಧಾತಿ ಪ್ರಾಣಾಯ ಸ್ವಾಹಾಪಾನಾಯ ಸ್ವಾಹಾ ವ್ಯಾನಾಯ ಸ್ವಾಹಾ ಸಮಾನಾಯ ಸ್ವಾಹೋದಾನಾಯ ಸ್ವಾಹೇತಿ ಪಞ್ಚಭಿರಭಿಜುಹೋತಿ ಅಥಾವಾಶಿಷ್ಟಂ ಯತವಾಗಶ್ನಾತ್ಯತೋಽದ್ಭಿರ್ಭೂಯ ಏವೋಪರಿಷ್ಟಾತ್ಪರಿದಧಾತ್ಯಾಚಾನ್ತೋ ಭೂತ್ವಾತ್ಮೇಜ್ಯಾನಃ ಪ್ರಾಣೋಽಗ್ನಿರ್ವಿಶ್ವೋಽಸೀತಿ ಚ ದ್ವಾಭ್ಯಾಮಾತ್ಮಾನಮಭಿಧ್ಯಾಯೇತ್ ಪ್ರಾಣೋಽಗ್ನಿಃ ಪರಮಾತ್ಮಾ ವೈ ಪಞ್ಚವಾಯುಃ ಸಮಾಶ್ರಿತಃ ಸ ಪ್ರೀತಃ ಪ್ರೀಣಾತು ವಿಶ್ವಂ ವಿಶ್ವಭುಕ್ ವಿಶ್ವೋಽಸಿ ವೈಶ್ವಾನರೋಽಸಿ ವಿಶ್ವಂ ತ್ವಯಾ ಧಾರ್ಯತೇ ಜಾಯಮಾನಮ್ ವಿಶನ್ ತು ತ್ವಾಮಾಹುತಯಶ್ಚ ಸರ್ವಾಃ ಪ್ರಜಾಸ್ತತ್ರ ಯತ್ರ ವಿಶ್ವಾಮೃತೋಽಸೀತಿ ಏವಂ ನ ವಿಧಿನಾ ಖಲ್ವನೇನಾತ್ತಾನತ್ವಂ ಪುನರುಪೈತಿ

ಆದುದರಿಂದ, ಇಂತಹ ಜ್ಞಾನಿಯು ಎರಡೂ ಸ್ವರೂಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ತನ್ನೊಳಗಿನ ಆತ್ಮದಲ್ಲೇ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆತ್ಮದಲ್ಲೇ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಧ್ಯಾನ ಎಂದರೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವುದು, ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಇದನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮನಸ್ಸು ಅಶುದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಊಟದ ಉಳಿದ ಭಾಗದಿಂದ ದೂಷಿತವಾಗಿದ್ದರೆ, ಈ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶುದ್ಧಿಪಡಿಸಬೇಕು: 'ಯಾವುದು ಉಳಿದ ಊಟದಿಂದ, ಪಾಪದಿಂದ, ಮೃತ ಶರೀರದಿಂದ ಅಥವಾ ಹೆರಿಗೆಗಿಂತ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ದೂಷಿತವಾಗಿದೆ, ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳು ನನ್ನ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು, ನನ್ನ ಆಹಾರವನ್ನು ಮತ್ತು ನಾನು ಮಾಡಿದ ಎಲ್ಲ ದುಷ್ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧಪಡಿಸಲಿ.' ಎಂದು ಜಪಿಸಿ, ಮುಂದೆ ನೀರನ್ನು ಛಳಿಸಿ: 'ಪ್ರಾಣನಿಗೆ ಸ್ವಾಹಾ, ಅಪಾನನಿಗೆ ಸ್ವಾಹಾ, ವ್ಯಾನನಿಗೆ ಸ್ವಾಹಾ, ಸಮಾನನಿಗೆ ಸ್ವಾಹಾ, ಉದಾನನಿಗೆ ಸ್ವಾಹಾ' ಎಂದು ಐದು ಬಾರಿ ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಉಳಿದಿದ್ದ ಆಹಾರವನ್ನು ಮೌನವಾಗಿ ಸೇವಿಸಿ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಮೇಲಿನಿಂದ ನೀರನ್ನು ಛಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಾಯನ್ನು ತೊಳೆದು, ಆತ್ಮಾರಾಧನೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು, ಈ ರೀತಿ ಆತ್ಮವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು: 'ಪ್ರಾಣನು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ, ಪರಮಾತ್ಮನು ಐದು ಪ್ರಾಣರೂಪದಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲಿ; ನೀನು ಎಲ್ಲವೂ, ನೀನು ವೈಶ್ವಾನರನು, ನೀನೆಲ್ಲವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತೀಯೆ, ಎಲ್ಲ ಹೋಮಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನಿನ್ನೊಳಗೆ ಸೇರಲಿ, ಅಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮೃತವಿದೆ.' ಹೀಗೆ ಈ ವಿಧಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದಾಗ, ಪುನಃ ಯಾರೂ ಅವನನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಥಾಪರಂ ವೇದಿತವ್ಯಮುತ್ತರೋ ವಿಕಾರೋಽಸ್ಯಾತ್ಮಯಜ್ಞಸ್ಯ ಯಥಾನ್ನಮನ್ನಾದಶ್ಚೇತಿ ಅಸ್ಯೋಪವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಪುರುಷಶ್ಚೇತಾ ಪ್ರಧಾನಾನ್ತಃಸ್ಥಃ ಸ ಏವ ಭೋಕ್ತಾ ಪ್ರಾಕೃತಮನ್ನಂ ಭುಙ್ಕ್ತ ಇತಿ ತಸ್ಯಾಯಂ ಭೂತಾತ್ಮಾ ಹ್ಯನ್ನಮಸ್ಯಕರ್ತಾ ಪ್ರಧಾನಃ ತಸ್ಮಾತ್ತ್ರಿಗುಣಂ ಭೋಜ್ಯಂ ಭೋಕ್ತಾ ಪುರುಷೋಽನ್ತಸ್ಥಃ ಅತ್ರ ದೃಷ್ಟಂ ನಾಮ ಪ್ರತ್ಯಯಮ್ ಯಸ್ಮಾದ್ಬೀಜಸಮ್ಭವಾ ಹಿ ಪಶವಸ್ತಸ್ಮಾದ್ಬೀಜಂ ಭೋಜ್ಯಮನೇನೈವ ಪ್ರಧಾನಸ್ಯ ಭೋಜ್ಯತ್ವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ ತಸ್ಮಾದ್ಭೋಕ್ತಾ ಪುರುಷೋ ಭೋಜ್ಯಾ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ತತ್ಸ್ಥೋ ಭುಙ್ಕ್ತ ಇತಿ ಪ್ರಾಕೃತಮನ್ನಂ ತ್ರಿಗುಣಭೇದಪರಿಣಮತ್ವಾನ್ಮಹದಾದ್ಯಂ ವಿಶೇಷಾನ್ತಂ ಲಿಙ್ಗಮನೇನೈವ ಚತುರ್ದಶವಿಧಸ್ಯ ಮಾರ್ಗಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಕೃತಾ ಭವತಿ ಸುಖದುಃಖಮೋಹಸಂಜ್ಞಂ ಹ್ಯನ್ನಭೂತಮಿದಂ ಜಗತ್ ನ ಹಿ ಬೀಜಸ್ಯ ಸ್ವಾದುಪರಿಗ್ರಹೋಽಸ್ತೀತಿ ಯಾವನ್ನಪ್ರಸೂತಿಃ ತಸ್ಯಾಪ್ಯೇವಂ ತಿಸೃಷ್ವವಸ್ಥಾಸ್ವನ್ನತ್ವಂ ಭವತಿ ಕೌಮಾರಂ ಯೌವನಂ ಜರಾ ಪರಿಣಮತ್ವಾತತ್ದನ್ನತ್ವಮೇವಂ ಪ್ರಧಾನಸ್ಯ ವ್ಯಕ್ತತಾಂ ಗತಸ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿರ್ಭವತಿ ತತ್ರ ಬುದ್ಧ್ಯಾದೀನಿ ಸ್ವಾದುನಿ ಭವನ್ತ್ಯಧ್ಯವಸಾಯಸಙ್ಕಲ್ಪಾಭಿಮಾನಾ ಇತಿ ಅಥೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ ಪಞ್ಚಸ್ವಾದುನಿ ಭವನ್ತಿ ಏವಂ ಸರ್ವಾಣೀನ್ದ್ರಿಯಕರ್ಮಾಣಿ ಪ್ರಾಣಕರ್ಮಾಣಿ ಏವಂ ವ್ಯಕ್ತಮನ್ನಮವ್ಯಕ್ತಮನ್ನಮ್ ಅಸ್ಯ ನಿರ್ಗುಣೋ ಭೋಕ್ತಾ ಭೋಕ್ತೃತ್ವಾಚ್ಚೈತನ್ಯಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ತಸ್ಯ ಯಥಾಗ್ನಿರ್ವೈ ದೇವಾನಾಮನ್ನದಃ ಸೋಮೋಽನ್ನಮಗ್ನಿನೈವಾನ್ನಮಿತ್ಯೇವಂವಿತ್ ಸೋಮಸಂಜ್ಞೋಽಯಂಭೂತತ್ಮಾಽಗ್ನಿಸಂಜ್ಞೋಽಪ್ಯವ್ಯಕ್ತಮುಖಾ ಇತಿ ವಚನಾತ್ಪುರುಷೋ ಹ್ಯವ್ಯಕ್ತಮುಖೇನ ತ್ರಿಗುಣಂ ಭುಙ್ಕ್ತ ಇತಿ ಯೋ ಹೈವಂ ವೇದ ಸಂನ್ಯಾಸೀ ಯೋಗೀ ಚಾತ್ಮಯಾಜೀ ಚೇತಿ ಅಥ ಯದ್ವನ್ನ ಕಶ್ಚಿಚ್ಛೂನ್ಯಾಗಾರೇ ಕಾಮಿನ್ಯಃ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾಃ ಸ್ಪೃಶತೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ ತದ್ವದ್ ಯೋ ನ ಸ್ಪೃಶತಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾನ್ ಸಂನ್ಯಾಸೀ ಯೋಗೀ ಚಾತ್ಮಯಾಜೀ ಚೇತಿ

ಇನ್ನು ಮತ್ತೊಂದು ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು: ಆತ್ಮಯಜ್ಞದ ಉನ್ನತ ರೂಪವೇ 'ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುವವನು' ಎಂಬುದು. ಇದರ ವಿವರಣೆ: ಚೇತನನಾದ ಪುರುಷನು ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಳಗೆ ನೆಲಸಿದ್ದಾನೆ; ಅವನೇ ಭೋಕ್ತಾ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಹಾರವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನು. ಅವನಿಗೆ ಈ ಭೂತಾತ್ಮನೇ ಆಹಾರ, ಆಹಾರವನ್ನು ಸೃಜಿಸುವವನು, ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಮೂಲ ಕಾರಣ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಹಾರವು ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ, ಭೋಕ್ತಾ ಪುರುಷನು ಒಳಗಿರುವವನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವದು 'ವಸ್ತು' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಬೀಜದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಬೀಜವೇ ಆಹಾರ. ಹೀಗಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಹಾರಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪುರುಷನು ಭೋಕ್ತಾ, ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಭೋಜ್ಯ; ಅವನು ಅದರಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿದ್ದು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಹಾರವು ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡು ಮಹತ್ತಿನಿಂದ ವಿಶೇಷವರೆಗೆ ಹರಡುತ್ತದೆ; ಹೀಗಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮಾರ್ಗಗಳ ವಿವರಣೆ ಆಗಿದೆ. ಈ ಜಗತ್ತು ಆಹಾರದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದದು, ಅದು ಸುಖ, ದುಃಖ, ಮೋಹ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಬೀಜಕ್ಕೆ ಸ್ವಾದು ಅನುಭವಿಸುವುದು ಇಲ್ಲ, ಅದು ಆಹಾರವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾದಾಗ ಮಾತ್ರ ಸ್ವಾದು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಎಂಬ ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆಹಾರಸ್ವರೂಪವಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದಾಗ ಅದು ಗ್ರಹ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಆಗ ಬುದ್ಧಿ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಸ್ವಾದು ಅನಿಸುತ್ತದೆ—ನಿಶ್ಚಯ, ಸಂಕಲ್ಪ, ಅಹಂಕಾರ. ನಂತರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳು ಐದು ಸ್ವಾದುಗಳಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ; ಹೀಗೆಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ. ವ್ಯಕ್ತವಾದ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತವಾದ ಆಹಾರ: ಭೋಕ್ತಾ ಗುಣರಹಿತನು, ಆದರೆ ಅವನ ಭೋಕ್ತೃತ್ವವು ಚೇತನದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯು ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸುವವನು, ಸೋಮನು ಆಹಾರ; ಅಗ್ನಿಗೆ ಆಹಾರ ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಭೂತಾತ್ಮನು ಸೋಮ ಎಂದು, ಅಗ್ನಿ ಅವ್ಯಕ್ತಮುಖ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪುರುಷನು ಅವ್ಯಕ್ತಮುಖದಿಂದ ಮೂರು ಗುಣಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನು ಸಂನ್ಯಾಸಿ, ಯೋಗಿ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಯಾಜಿಯು. ಹಾಗೆಯೇ, ಖಾಲಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ, ಯಾರೂ ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಹೀಗೆಯೇ, ಯಾರು ಒಳಗೆ ಬಂದ ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನೇ ಸಂನ್ಯಾಸಿ, ಯೋಗಿ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಯಾಜಿಯು.

ಪರಂ ವಾ ಏತದಾತ್ಮನೋ ರೂಪಂ ಯದನ್ನಮನ್ನಮಯೋ ಹ್ಯಯಂ ಪ್ರಾಣೋಽಥ ನ ಯದ್ಯಶ್ನಾತ್ಯಮನ್ತಾಽಶ್ರೋತಾಽಸ್ಪ್ರಷ್ಟಾಽದ್ರಷ್ಟಾಽವಕ್ತಾಽಘ್ರಾತಾರಸಯಿತಾ ಭವತಿ ಪ್ರಾಣಾಂಶ್ಚೋತ್ಸೃಜತೀತಿ ಏವಂ ಹ್ಯಾಹಾಥ ಯದಿ ಖಲ್ವಶ್ನಾತಿ ಪ್ರಾಣಸಮೃದ್ಧೋ ಭೂತ್ವಾ ಮನ್ತಾ ಭವತಿ ಶ್ರೋತಾ ಭವತಿ ಸ್ಪ್ರಷ್ಟಾ ಭವತಿ ವಕ್ತಾ ಭವತಿ ರಸಯಿತಾ ಭವತಿ ಘ್ರಾತಾ ಭವತಿ ದ್ರಷ್ಟಾ ಭವತೀತಿ ಏವಂ ಹ್ಯಾಹ ಅನ್ನಾದ್ವೈ ಪ್ರಜಾಃ ಪ್ರಜಾಯನ್ತೇ ಯಾಃ ಕಶ್ಚಿತ್ಪೃಥಿವೀಶೃತಾಃ । ಅತೋಽನ್ನೇನೈವ ಜೀವನ್ತಿ ಅಥೈತದಪಿ ಯನ್ತಿ ಅನ್ತತಃ

ಆತ್ಮನ ಪರಮ ರೂಪವೇ ಆಹಾರ. ಈ ಪ್ರಾಣನು ಆಹಾರದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತನು. ಅವನು ಆಹಾರ ಸೇವಿಸದೆ ಇದ್ದರೆ, ಯೋಚಿಸಲು, ಕೇಳಲು, ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲು, ನೋಡಲು, ಮಾತಾಡಲು, ವಾಸನೆ ಸುವಾಸನೆ ಅನುಭವಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸಿದರೆ, ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ ತುಂಬಿ, ಯೋಚನೆ, ಕೇಳುವುದು, ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದು, ಮಾತಾಡುವುದು, ರುಚಿ, ವಾಸನೆ, ನೋಡುವುದು ಎಲ್ಲವೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: 'ಆಹಾರದಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲರೂ; ಆಹಾರದಿಂದಲೇ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಆಹಾರವಾಗುತ್ತಾರೆ.'

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಉಕ್ತಮ್ ಸರ್ವಾಣಿ ಹ ವಾ ಇಮಾನಿ ಭೂತಾನ್ಯಹರಹಃ ಪ್ರಪತನ್ತ್ಯನ್ನಮಭಿಜಿಘೃಕ್ಷಮಾಣಾನಿ ಸೂರ್ಯೋ ರಶ್ಮಿಭಿರಾದದಾತ್ಯನ್ನಂ ತೇನಾಸೌ ತಪತ್ಯನ್ನೇನಾಭಿಷಿಕ್ತಾಃ ಪಚನ್ತೀಮೇ ಪ್ರಾಣಾ ಅಗ್ನಿರ್ವಾ ಅನ್ನೇನೋಜ್ಜ್ವಲತ್ಯನ್ನಕಾಮೇನೇದಂ ಪ್ರಕಲ್ಪಿತಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಅತೋಽನ್ನಮಾತ್ಮೇತ್ಯುಪಾಸೀತೇತ್ವೇಯಂ ಹ್ಯಾಹ । ಅನಾದ್ಭೂತಾನಿ ಜಾಯನ್ತೇ ಜಾತಾನ್ಯನ್ನೇನ ವರ್ಧನ್ತೇ ಅದ್ಯತೇಽತ್ತಿ ಚ ಭೂತಾನಿ ತಸ್ಮಾದನ್ನಂ ತದುಚ್ಯತೇ

ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಆಹಾರವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಹಾತೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಆಹಾರವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನು ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆಹಾರದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕಗೊಂಡು ಈ ಪ್ರಾಣಗಳು ಬೇಯಿಸುತ್ತವೆ. ಅಗ್ನಿಯೂ ಆಹಾರದಿಂದ ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಈ ಲೋಕವು ಆಹಾರದ ಆಸೆಯಿಂದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದೆ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಹಾರವೇ ಆತ್ಮ ಎಂದು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: 'ನೀರಿನಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ; ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆ ಆಹಾರದಿಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ; ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಆಹಾರವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ತಿನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಆಹಾರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.'

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಉಕ್ತಮ್ \: ವಿಶ್ವಭೃದ್ವೈ ನಾಮೈಷಾ ತನುರ್ಭಗವತೋ ವಿಷ್ಣೋರ್ಯದಿದಮನ್ನಂ ಪ್ರಾಣೋ ವಾ ಅನ್ನಸ್ಯ ರಸೋ ಮನಃ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಮನಸ ಆನನ್ದಂ ವಿಜ್ಞಾನಸ್ಯೇತಿ ಅನ್ನವಾನ್ ಪ್ರಾಣವಾನ್ ಮನಶ್ವಾನ್ ವಿಜ್ಞಾನವಾನ್ ಆನನ್ದವಾನ್ ಚ ಭವತಿ ಯೋ ಹೈವಂ ವೇದ ಯಾವಾನ್ತೀಹ ವೈ ಭೂತಾನ್ಯನ್ನಮದನ್ತಿ ತಾವತ್ಸ್ವನ್ತಸ್ಥೋಽನ್ನಮತ್ತಿ ಯೋ ಹೈವಂವೇದ । ಅನ್ನಮೇವ ವಿಜರನ್ನಮನ್ನಂ ಸಂವನನಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಅನ್ನಂ ಪಶೂನಾಂ ಪ್ರಾಣೋಽನ್ನಂ ಜ್ಯೇಷ್ಠಮನ್ನಂ ಭಿಷಕ್ ಸ್ಮೃತಮ್

ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ವಿಶ್ವವನ್ನು ಧಾರಣೆಮಾಡುವ ಭಗವಂತನ ರೂಪವೇ ಅನ್ನ. ಅನ್ನದ ಸಾರವೇ ಉಸಿರು, ಉಸಿರಿನ ಸಾರವೇ ಮನಸ್ಸು, ಮನಸ್ಸಿನ ಸಾರವೇ ಜ್ಞಾನ, ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವದು ಆನಂದ. ಇದನ್ನು ಅರಿತವನು ಅನ್ನವನ್ನೂ, ಉಸಿರನ್ನೂ, ಮನಸ್ಸನ್ನೂ, ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ, ಆನಂದವನ್ನೂ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಜೀವಿಗಳು ಅನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತವೆಯೋ, ಅಷ್ಟೇ ಅನ್ನವನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೇ ಅನುಭವಿಸುವನು, ಇದನ್ನು ತಿಳಿದವನು. ನಾಶವಾಗದ ಅನ್ನವೇ ನಿಜವಾದ ಅನ್ನ, ಅನ್ನವೇ ಎಲ್ಲರ ಒಗ್ಗಟ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪಶುಗಳ ಜೀವವೂ ಅನ್ನವೇ, ಅನ್ನವೇ ಹಿರಿಯದು, ಅನ್ನವೇ ವೈದ್ಯನೆಂದು ಕೂಡ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅಥಾನ್ಯಾತ್ರಪ್ಯುಕ್ತಮ್ \: ಅನ್ನಂ ವಾ ಅಸ್ಯ ಸರ್ವಸ್ಯ ಯೋನಿಃ ಕಾಲಶ್ಚಾನ್ನಸ್ಯ ಸೂರ್ಯೋ ಯೋನಿಃ ಕಾಲಸ್ಯ ತಸ್ಯೈತದ್ರೂಪಂ ಯನ್ ನಿಮೇಷಾದಿಕಾಲಾತ್ಸಮ್ಭೃತಂ ದ್ವಾದಶಾತ್ಮಕಂ ವತ್ಸರಮೇತಸ್ಯಾಗ್ನೇಯಮರ್ಧಮರ್ಧಂ ವಾರುಣಂ ಮಘಾದ್ಯಂ ಶ್ರವಿಷ್ಠಾರ್ಧಮಾಗ್ನೇಯಂ ಕ್ರಮೇಣೋತ್ಕ್ರಮೇಣ ಸಾರ್ಪಾದ್ಯಂ ಶ್ರವಿಷ್ಠಾರ್ಧಾನ್ತಂ ಸೌಮ್ಯಮ್ ತತ್ರೈಕೈಕಮಾತ್ಮನೋ ನವಾಂಶಕಂ ಸಚಾರಕವಿಧಮ್ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯತ್ವಾದೇತತ್ಪ್ರಮಾಣಮನೇನೈವ ಪ್ರಮೀಯತೇ ಹಿ ಕಾಲಃ ನ ವಿನಾ ಪ್ರಮಾಣೇನ ಪ್ರಮೇಯಸ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿಃ ಪ್ರಮೇಯೋಽಪಿ ಪ್ರಮಾಣತಾಂ ಪೃಥಕ್ತ್ವಾದುಪೈತ್ಯಾತ್ಮಸಮ್ಬೋಧನಾರ್ಥಮಿತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ । ಯಾವತ್ಯೋ ವೈ ಕಾಲಸ್ಯ ಕಲಾಸ್ತಾವತೀಷು ಚರತ್ಯಸೌ ಯಃ ಕಾಲಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯುಪಾಸೀತ ಕಾಲಸ್ತಸ್ಯಾತಿದೂರಮಪಸರತೀತಿ ಏವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ಕಾಲಾತ್ಸ್ರವನ್ತಿ ಭೂತಾನಿ ಕಾಲಾದ್ವೃದ್ಧಿಂ ಪ್ರಯಾನ್ತಿ ಚ । ಕಾಲೇ ಚಾಸ್ತಂ ನಿಯಚ್ಛನ್ತಿ ಕಾಲೋ ಮೂರ್ತಿರಮೂರ್ತಿಮಾನ್

ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಈ ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಮೂಲವನ್ನಾದದ್ದು ಅನ್ನ. ಕಾಲವೇ ಅನ್ನದ ಮೂಲ, ಸೂರ್ಯನೇ ಕಾಲದ ಮೂಲ. ಕಾಲದ ರೂಪವೆಂದರೆ ಕ್ಷಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹನ್ನೆರಡು ಭಾಗಗಳ ವರ್ಷ. ಈ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧ ಭಾಗ ಅಗ್ನಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದು, ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಧ ಭಾಗ ವಾರುಣನಿಗೆ ಸೇರಿದೆ. ಮಾಘದಿಂದ ಶ್ರವಿಷ್ಠಾ ಮಧ್ಯದವರೆಗೆ ಅಗ್ನಿಯ ಭಾಗ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಶ್ರವಿಷ್ಠಾ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೆ ಸೋಮ ಭಾಗ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಗವೂ ಒಂಬತ್ತು ಭಾಗಗಳಾಗಿ, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಚಕ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ. ಕಾಲ ಸಣ್ಣದಾದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಇದು ಪ್ರಮಾಣ. ಪ್ರಮಾಣವಿಲ್ಲದೆ ಅಳೆಯಬೇಕಾದುದನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾಗದು. ಅಳೆಯಬೇಕಾದುದು ಬೇರೆ ಇದ್ದರೆ ಅದು ಪ್ರಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಆತ್ಮವನ್ನು ಅರಿಯಲು ಹೀಗೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಕಾಲದ ಎಷ್ಟು ಭಾಗಗಳಿದೆಯೋ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಾರು ಕಾಲವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರಿಗೋಸ್ಕರ ಕಾಲ ದೂರ ಸರಿಯುತ್ತದೆ. ಕಾಲದಿಂದಲೇ ಜೀವಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ, ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾಲವು ರೂಪವನ್ನೂ ರೂಪವಿಲ್ಲದದನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ.

ದ್ವೇ ವಾವ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ರುಪೇ ಕಾಲಶ್ಚಾಕಾಲಶ್ಚಾಥ ಯಃ ಪ್ರಾಗಾದಿತ್ಯಾತ್ಸೋಽಕಾಲೋಽಕಾಲೋಽಥ ಯ ಆದಿತ್ಯದ್ಯಃ ಸ ಕಾಲಃ ಸಕಲಃ ಸಕಲಸ್ಯ ವಾ ಏತದ್ರೂಪಂ ಯತ್ಸಂವತ್ಸರಃ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಖಲ್ವೇವೇಮಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ಪ್ರಜಾಯನ್ತೇ ಸಂವತ್ಸರೇಣೇಹ ವೈ ಜಾತಾ ವಿವರ್ಧನ್ತೇ ಸಂವತ್ಸರೇ ಪ್ರತ್ಯಸ್ತಂ ಯನ್ತಿ ತಸ್ಮಾತ್ಸಂವತ್ಸರೋ ವೈ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ಕಾಲೋಽನ್ನಂ ಬ್ರಹ್ಮನೀಡಮಾತ್ಮಾ ಚೇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ ಕಾಲಃ ಪಚತಿ ಭೂತಾನಿ ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವ ಮಹಾತ್ಮನಿ । ಯಸ್ಮಿನ್ ತು ಪಚ್ಯತೇ ಕಾಲೋ ಯಸ್ತಂ ವೇದ ಸ ವೇದವಿತ್

ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಎರಡು ರೂಪಗಳಿವೆ: ಕಾಲ ಮತ್ತು ಅಕಾಲ. ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಮುಂಚೆ ಇರುವದು ಅಕಾಲ, ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವದು ಕಾಲ. ಕಾಲದ ರೂಪವೆಂದರೆ ವರ್ಷ. ವರ್ಷದಿಂದಲೇ ಈ ಪ್ರಪಂಚದ ಜೀವಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ವರ್ಷದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದವರು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ, ವರ್ಷದಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವರ್ಷನೇ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ. ಕಾಲವೇ ಅನ್ನ, ಬ್ರಹ್ಮನ ನೆಲೆ, ಆತ್ಮವೂ ಹೌದು. ಕಾಲವೇ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಮಹಾತ್ಮನೊಳಗೆ ಬೇಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾರೊಳಗೆ ಕಾಲವೇ ಬೇಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ತಿಳಿದವನೇ ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನಿಯನ್ನು.

ವಿಗ್ರಹವಾನೇಷ ಕಾಲಃ ಸಿನ್ಧುರಾಜಃ ಪ್ರಜಾನಾಮ್ ಏಷ ತತ್ಸ್ಥಃ ಸವಿತಾಖ್ಯೋ ಯಸ್ಮಾದೇವೇಮೇ ಚನ್ದ್ರರ್ಕ್ಷಗ್ರಹ ಸಂವತ್ಸರಾದಯಃ ಸೂಯನ್ತೇ ಅಥೈಭ್ಯಃ ಸರ್ವಮಿದಮತ್ರ ವಾ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿತ್ಶುಭಾಶುಭಂ ದೃಶ್ಯನ್ತೇಹ ಲೋಕೇ ತದೇತೇಭ್ಯಸ್ತಸ್ಮಾದಾದಿತ್ಯಾತ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಾಥ ಕಾಲಸಂಜ್ಞಮಾದಿತ್ಯಮುಪಾಸೀತಾದಿತ್ಯೋ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯೇಕೇಽಥ ಏವಂ ಹ್ಯಾಹ । ಹೋತಾ ಭೋಕ್ತಾ ಹವಿರ್ಮನ್ತ್ರೋ ಯಜ್ಞೋ ವಿಷ್ಣುಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ । ಸರ್ವಃ ಕಶ್ಚಿತ್ಪ್ರಭುಃ ಸಾಕ್ಷೀ ಯೋಽಮುಷ್ಮಿನ್ಭಾತಿ ಮಣ್ಡಲೇ

ಈ ಕಾಲವು ರೂಪವಂತಾಗಿದೆ, ನದಿಗಳಿಗೂ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ರಾಜನು. ಅವನು ಅಲ್ಲೆ ನಿಂತಿರುವ ಸವಿತಾ ಎಂಬ ಸೂರ್ಯ. ಅವನಿಂದಲೇ ಚಂದ್ರ, ನಕ್ಷತ್ರ, ಗ್ರಹ, ವರ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಎಲ್ಲಾ ಶುಭ-ಅಶುಭಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪ ಕಾಲವೆಂದು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. ಕೆಲವರು ಸೂರ್ಯನೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಹೋಮ ಮಾಡುವವನು, ಅನುಭವಿಸುವವನು, ಹೋಮದ ದ್ರವ್ಯ, ಮಂತ್ರ, ಯಜ್ಞ, ವಿಷ್ಣು, ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ—ಇವೆಲ್ಲವೂ, ಯಾರು ಆ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಪ್ರಭುವಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಅವರೇ.

ಬ್ರಹ್ಮ ಹ ವಾ ಇದಮಗ್ರ ಆಸೀತ್ ಏಕೋಽನನ್ತಃ ಪ್ರಾಗನನ್ತೋ ದಕ್ಷಿಣೋಽನನ್ತಃ ಪ್ರತೀಚ್ಯನನ್ತ ಉದೀಚ್ಯನನ್ತ ಊರ್ಧ್ವಾನ್ ಚಾಽವಾನ್ ಚ ಸರ್ವತೋಽನನ್ತಃ ನ ಹ್ಯಾಸ್ಯ ಪ್ರಾಚ್ಯಾದಿ ದಿಶಃ ಕಲ್ಪನ್ತೇಽಥ ತಿರ್ಯಗ್ವಾನ್ ಚೋರ್ಧ್ವಂ ವಾ ಅನೂಹ್ಯ ಏಷ ಪರಮಾತ್ಮಾಽಪರಿಮಿತೋಽತರ್ಕ್ಯೋಽಚಿನ್ತ್ಯ ಏಷ ಆಕಾಶಾತ್ಮಾ ಏವೈಷ ಕೃತ್ಸ್ನಕ್ಷಯ ಏಕೋ ಜಾಗರ್ತೀತಿ ಏತಸ್ಮಾದಾಕಾಶಾದೇಷ ಖಲ್ವಿದಂ ಚೇತಾಮಾತ್ರಂ ಬೋಧಯತಿ ಅನೇನೈವ ಚೇದಮ್ ಧ್ಯಾಯತೇ ಅಸ್ಮಿನ್ ಚ ಪ್ರತ್ಯಸ್ತಂ ಯಾತಿ ಅಸ್ಯೈತದ್ಭಾಸ್ವರಂ ರೂಪಂ ಯದಮುಷ್ಮಿನ್ನಾದಿತ್ಯೇ ತಪತಿ ಅಗ್ನೌ ಚಾಧುಮಕೇ ಯಜ್ಜ್ಯೋತಿಶ್ಚಿತ್ರತರಮುದರಸ್ತೋಽಥ ವಾ ಯಃ ಪಚತ್ಯನ್ನಮ್ ಇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ ಯಶ್ಚೈಷೋಽಗ್ನೌ ಯಶ್ಚಾಯಂ ಹೃದಯೇ ಯಶ್ಚಾಸಾವಾದಿತ್ಯೇ ಸ ಏಷ ಏಕಾ ಇತ್ಯೇಕಸ್ಯ ಹೈಕತ್ವಮೇತಿ ಯ ಏವಂ ವೇದ

ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅನಂತವಾಗಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಒಂದೇ ಇದ್ದನು. ಪೂರ್ವ, ದಕ್ಷಿಣ, ಪಶ್ಚಿಮ, ಉತ್ತರ, ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅನಂತ. ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಇಲ್ಲ; ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ, ಬದಿಯೂ ಯಾವುದೂ ಅವನಿಗೆ ಸೀಮಿತವಲ್ಲ. ಈ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು, ಯಾರು ಊಹಿಸಲಾಗದು, ಯಾರು ಯೋಚಿಸಲಾಗದು. ಈ ಆತ್ಮನೇ ಆಕಾಶದ ಸ್ವರೂಪ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡು, ಯಾವಾಗಲೂ ಜಾಗೃತನಾಗಿ ಇರುವವನು. ಈ ಆಕಾಶದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಉಣಿಸುವವನು. ಇದರಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲರೂ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೆ; ಎಲ್ಲವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ರೂಪವೇ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವುದು, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತಿರುವುದು, ಹೊಟ್ಟೆಯೊಳಗಿನ ಪ್ರಕಾಶವೂ ಆಗಿದೆ, ಅನ್ನವನ್ನು ಬೇಯಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯೂ ಅದೇ. 'ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವದು, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇರುವದು, ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಇರುವದು—ಇವು ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಯಾರು ಅರಿತಾನೋ ಅವನು ಏಕತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ತಥಾ ತತ್ಪ್ರಯೋಗಕಲ್ಪಃ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಃ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರೋ ಧ್ಯಾನಂ ಧಾರಣಾ ತರ್ಕಃ ಸಮಾಧಿಃ ಷಡಙ್ಗಾ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಯೋಗಃ ಅನೇನ ಯದಾ ಪಶ್ಯನ್ಪಶ್ಯತಿ ರುಕ್ಮವರ್ಣಂ ಕರ್ತಾರಮೀಶಂ ಪುರುಷಂ ಬ್ರಹ್ಮಯೋನಿಮ್ ತದಾ ವಿದ್ವಾನ್ಪುಣ್ಯಪಾಪೇ ವಿಹಾಯ ಪರೇಽವ್ಯಯೇ ಸರ್ವಮೇಕೀಕರೋತಿ ಏವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ಯಥಾ ಪರ್ವತಮಾದೀಪ್ತಂ ನಾಶ್ರಯನ್ತಿ ಮೃಗದ್ವಿಜಾಃ । ತದ್ವದ್ಬ್ರಹ್ಮವಿದೋ ದೋಷಾ ನಾಶ್ರಯನ್ತಿ ಕದಾಚನ

ಯೋಗದ ಕ್ರಮವನ್ನು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ: ಉಸಿರಿನ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಧ್ಯಾನ, ಏಕಾಗ್ರತೆ, ವಿಚಾರ, ಸಮಾಧಿ—ಈ ಆರು ಯೋಗದ ಅಂಗಗಳು. ಇದರಿಂದ ಯಾರು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಹೊಳೆಯುವ ಬಣ್ಣದ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನನ್ನು, ಈಶ್ವರನನ್ನು, ಪುರುಷನನ್ನು, ಬ್ರಹ್ಮನ ಮೂಲವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಜ್ಞಾನಿ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಶಾಶ್ವತವಾದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. 'ಹಾಗೆ, ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಹೊತ್ತಿರುವ ಪರ್ವತದ ಬಳಿಗೆ ಮೃಗಗಳು ಅಥವಾ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಹತ್ತಿರ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಅರಿತವರ ಬಳಿಗೆ ದೋಷಗಳು ಯಾವತ್ತೂ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್ \: ಯದಾ ವೈ ಬಹಿರ್ವಿದ್ವಾನ್ಮನೋ ನಿಯಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ ಚ ಪ್ರಾಣೋ ನಿವೇಶಯಿತ್ವಾ ನಿಃಸಙ್ಕಲ್ಪಸ್ತತಸ್ತಿಷ್ಠೇತ್ ಅಪ್ರಾಣಾದಿಹ ಯಸ್ಮಾತ್ಸಮ್ಭೂತಃ ಪ್ರಾಣಸಂಜ್ಞಕೋ ಜೀವಸ್ತಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಾಣೋ ವೈ ತುರ್ಯಾಖ್ಯೇ ಧಾರಯೇತ್ಪ್ರಾಣಮ್ ಇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ಅಚಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತಮಧ್ಯಸ್ತಮಚಿನ್ತ್ಯಂ ಗುಹ್ಯಮುತ್ತಮಮ್ । ತತ್ರ ಚಿತ್ತಂ ನಿಧಾಯೇತ ತಚ್ಚ ಲಿಙ್ಗಂ ನಿರಾಶ್ರಯಮ್

ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಜ್ಞಾನಿಯು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹೊರಗಿನ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಹಿಂತೆಗೆದು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ, ಉಸಿರನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಯಾವುದೇ ಸಂಕಲ್ಪವಿಲ್ಲದೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ಎಂಬ ಜೀವಶಕ್ತಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಆ ಪ್ರಾಣವನ್ನು 'ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ' ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು. 'ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸು, ಚಿತ್ತದ ಮಧ್ಯಭಾಗ, ಊಹಿಸಲಾಗದ, ಅತ್ಯಂತ ಗುಪ್ತವಾದ ಸ್ಥಾನ—ಅಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಡಸಬೇಕು; ಅದು ಆಧಾರವಿಲ್ಲದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಲಕ್ಷಣ' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್ \: ಅತಃ ಪರಾಸ್ಯ ಧಾರಣಾ ತಾಲುರಸನಾಗ್ರನಿಪೀಡನಾ\- ದ್ವಾಙ್ಮನಃಪ್ರಾಣನಿರೋಧನಾದ್ಬ್ರಹ್ಮ ತರ್ಕೇಣ ಪಶ್ಯತಿ ಯದಾತ್ಮನಾಽಽತ್ಮಾನ\- ಮಣೋರಣೀಯಾಂಸಂ ದ್ಯೋತಮಾನಂ ಮನಃಕ್ಷಯಾತ್ಪಶ್ಯತಿ ತದಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಿರಾತ್ಮಾ ಭವತಿ ನಿರಾತ್ಮಕತ್ವಾದಸಙ್ಖ್ಯೋಽಯೋನಿಶ್ಚಿನ್ತ್ಯೋ ಮೋಕ್ಷಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯೇತತ್ಪರಂ ರಹಸ್ಯಮ್ ಇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಹಿ ಪ್ರಸಾದೇನ ಹನ್ತಿ ಕರ್ಮ ಶುಭಾಶುಭಮ್ । ಪ್ರಸನ್ನಾತ್ಮಾತ್ಮನಿ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಸುಖಮವ್ಯಯಮಶ್ನುತಾ ಇತಿ

ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿನ ಧಾರಣೆಯು, ನಾಲಿಗೆಯ ತುದಿಯನ್ನು ಮೇಲಿನ ಹಲ್ಲುಗಳಿಗೆ ಒತ್ತುವುದು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಉಸಿರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು, ವಿಚಾರದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಕಾಣುವುದು. ಮನಸ್ಸು ಶಾಂತವಾದಾಗ, ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಆತ್ಮನನ್ನು ಆತ್ಮದಿಂದಲೇ ಕಾಣಬಹುದು. ಆಗ ಆತ್ಮವನ್ನು ಕಂಡು, ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ನಿರಾತ್ಮನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಿರಾತ್ಮತ್ವದಿಂದ ಅವನು ಎಣಿಸಲಾಗದ, ಜನನರಹಿತ, ಊಹಿಸಲಾಗದ, ಮೋಕ್ಷಸ್ವರೂಪನಾಗುತ್ತಾನೆ—ಇದು ಪರಮ ರಹಸ್ಯ. 'ಮನಸ್ಸು ಶುದ್ಧವಾದಾಗ, ಒಳ್ಳೆಯದು-ಕೆಟ್ಟದು ಎಂಬ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಶಾಂತವಾದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದಾಗ, ಅವನು ಶಾಶ್ವತವಾದ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್ \: ಊರ್ಧ್ವಗಾ ನಾಡೀ ಸುಷುಮ್ನಾಖ್ಯಾ ಪ್ರಾಣಸಞ್ಚಾರಿಣೀ ತಾಲ್ವನ್ತರ್ವಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ತಯಾ ಪ್ರಾಣೋಙ್ಕಾರಮನೋಯುಕ್ತಯೋರ್ಧ್ವಮುತ್ಕ್ರಮೇತ್ ತಾಲ್ವಧ್ಯಾಗ್ರಂ ಪರಿವರ್ತ್ಯ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯಸಂಯೋಜ್ಯ ಮಹಿಮಾ ಮಹಿಮಾನಂ ನಿರೀಕ್ಷೇತಾ ತತೋ ನಿರಾತ್ವಕಮೇತಿ ನಿರಾತ್ಮಕತ್ವಾನ್ನ ಸುಖದುಃಖಭಾಗ್ಭವತಿ ಕೇವಲತ್ವಂ ಲಭತಾ ಇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ಪರಃ ಪೂರ್ವಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪ್ಯ ನಿಗೃಹೀತಾನಿಲಂ ತತಃ । ತೀರ್ತ್ವಾ ಪಾರಮಪಾರೇಣ ಪಶ್ಚಾದ್ಯುಞ್ಜೀತ ಮೂರ್ಧ್ವನಿ

ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ನಾಡಿಯನ್ನು ಸುಷುಮ್ನೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ತಾಲುವಿನೊಳಗೆ ಕಡಿತಗೊಂಡಿದೆ. ಆ ನಾಡಿಯ ಮೂಲಕ, ಪ್ರಾಣವು ಓಂ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತದೆ. ತಾಲುವಿನ ಕೆಳಭಾಗವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದು, ಮಹಿಮೆಯ ಮಹಿಮೆ ಯನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಆಗ ಆತ್ಮವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ; ಆತ್ಮವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಅವನು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಏಕತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಂದರೆ, ಮೊದಲಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಉಸಿರನ್ನು ತಡೆದು, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಪಾರವಾಗಿ, ನಂತರ ಅದನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್ \: ದ್ವೇ ವಾ ವ ಬ್ರಹ್ಮಣೀ ಅಭಿಧ್ಯೇಯೇ ಶಬ್ದಶ್ಚಾಶಬ್ದಶ್ಚ ಅಥ ಶಬ್ದೇನೈವಾಶಬ್ದಮಾವಿಷ್ಕ್ರಿಯತೇ ಅಥ ತತ್ರ ಓಮಿತಿ ಶಬ್ದೋಽನೇನೋರ್ಧ್ವಮುತ್ಕ್ರಾನ್ತೋಽಶಬ್ದೇ ನಿಧನಮೇತಿ ಅಥಾಹೈಷಾ ಗತಿರೇತದಮೃತಮ್ ಅತತ್ಸಾಯುಜ್ಯತ್ವಮ್ ನಿರ್ವೃತತ್ವಮ್ ತಥಾ ಚೇತಿ ಅಥ ಯಥೋರ್ಣನಾಭಿಸ್ತನ್ತುನೋರ್ಧ್ವಮುತ್ಕ್ರಾನ್ತೋಽವಕಾಶಂ ಲಭತೀತ್ಯೇವಂ ವಾ ವ ಖಲ್ವಾಸಾವಭಿಧ್ಯಾತಾ ಓಮಿತ್ಯನೇನೋರ್ಧ್ವಮುತ್ಕ್ರಾನ್ತಃ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಂ ಲಭತೇ ಅನ್ಯಥಾ ಪರೇ ಶಬ್ದವಾದಿನಃ \: ಶ್ರವಣಾಙ್ಗುಷ್ಠಯೋಗೇನಾನ್ತರ್ಹೃದಯಾಕಾಶಶಬ್ದಮಾಕರ್ಣಯನ್ತಿ ಸಪ್ತವಿಧೇಯಂ ತಸ್ಯೋಪಮಾ ಯಥಾ ನದ್ಯಃ ಕಿಙ್ಕಿಣೀ ಕಾಂಸ್ಯಚಕ್ರಕಭೇಕ ವಿಃಕೃನ್ದಿಕಾ ವೃಷ್ಟಿರ್ನಿವಾತೇ ವದತೀತಿ ತಂ ಪೃಥಗ್ಲಕ್ಷಣಮತೀತ್ಯ ಪರೇಽಶಬ್ದೇಽವ್ಯಕ್ತೇ ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಸ್ತಂ ಗತಾಃ ತತ್ರ ತೇಽಪೃಥಗ್ಧರ್ಮಿಣೋಽಪೃಥಗ್ವಿವೇಕ್ಯಾ ಯಥಾ ಸಮ್ಪನ್ನಾ ಮಧುತ್ವಂ ನಾನಾರಸಾ ಇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ದ್ವೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ವೇದಿತವ್ಯೇ ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮ ಪರಾಂ ಚ ಯತ್ । ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮಣಿ ನಿಷ್ಣಾತಃ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಧಿಗಚ್ಛತಿ

ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುವಾಗ ಎರಡು ರೂಪಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು—ಒಂದು ಶಬ್ದರೂಪ, ಇನ್ನೊಂದು ನಿಶಬ್ದರೂಪ. ಶಬ್ದದಿಂದಲೇ ನಿಶಬ್ದವನ್ನು ಅರಿಯಬಹುದು. ಇಲ್ಲಿ ಓಂ ಎಂಬ ಶಬ್ದವೇ ಮುಖ್ಯ; ಅದನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರಿ, ನಿಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಮಾರ್ಗ, ಇದೇ ಅಮೃತತ್ವ, ಇದೇ ಐಕ್ಯ, ಇದೇ ಮುಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ: ಜೇಡನು ತನ್ನ ತಂತಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆ, ಧ್ಯಾನಿಸುವವನು ಓಂನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಶಬ್ದವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುವವರು, ಕಿವಿಗೆ ಬೆರಳು ಹಾಕಿ ಹೃದಯದೊಳಗಿನ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ—ಅದು ಏಳು ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದು ನದಿಗಳು, ಘಂಟೆಗಳು, ಕಂಚಿನ ತಟ್ಟೆಗಳು, ಕೆಂಪು ಹಕ್ಕಿಗಳು, ಜಿಗಣುವ ಹುಳುಗಳು, ಮಳೆ, ಗಾಳಿ ಇವುಗಳಂತೆ ಶಬ್ದಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಮೀರಿ, ಇತರರು ನಿಶಬ್ದ, ಅವ್ಯಕ್ತ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದಾಗಿ, ವಿಭಿನ್ನತೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಜೇನುಹಣಿನಂತೆ ಒಂದಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಎರಡು ಬ್ರಹ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು—ಒಂದು ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮ, ಮತ್ತೊಂದು ಪರಬ್ರಹ್ಮ; ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತನಾದವನು ಪರಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್ \: ಯಃ ಶಬ್ದಸ್ತದೋಮಿತ್ಯೇತದಕ್ಷರಮ್ ಯದಸ್ಯಾಗ್ರಂ ತಚ್ಛಾನ್ತಮಶಬ್ದಮಭಯಮಶೋಕಮಾನನ್ದಂ ತೃಪ್ತಂ ಸ್ಥಿರಮಚಲಮಮೃತಮಚ್ಯುತಂ ಧ್ರುವಂ ವಿಷ್ಣುಸಂಜ್ಞಿತಂ ಸರ್ವಾಪರತ್ವಾಯ ತದೇತಾ ಉಪಸೀತೇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ಯೋಽಸೌ ಪರಾಪರೋ ದೇವಾ ಓಂಕಾರೋ ನಾಮ ನಾಮತಃ । ನಿಃಶಬ್ದಃ ಶೂನ್ಯಭೂತಸ್ತು ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಸ್ಥಾನೇ ತತೋಽಭ್ಯಸೇತ್

ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಶಬ್ದವೇ ಓಂ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರ. ಇದರ ಆರಂಭವು ಶಾಂತ, ನಿಶಬ್ದ, ಭಯವಿಲ್ಲದ, ದುಃಖವಿಲ್ಲದ, ಆನಂದಮಯ, ತೃಪ್ತ, ಸ್ಥಿರ, ಅಚಲ, ಅಮೃತ, ಅಚ್ಯುತ, ಶಾಶ್ವತ, ವಿಷ್ಣು ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪರಮ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಆರಾಧಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಪರ ಮತ್ತು ಅಪರ ಎರಡೂ ರೂಪಗಳ ದೇವರು ಓಂ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಅದು ನಿಶಬ್ದವಾಗಿ ಶೂನ್ಯವಾಗುವಾಗ, ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಅದನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್ \: ಧನುಃ ಶರೀರಮ್ ಓಮಿತ್ಯೇತಚ್ಛರಃ ಶಿಖಾಸ್ಯ ಮನಃ ತಮೋಲಕ್ಷಣಂ ಭಿತ್ವಾ ತಮೋಽತಮಾವಿಷ್ಟಮಾಗಚ್ಛತಿ ಅಥಾವಿಷ್ಟಂ ಭಿತ್ವಾಽಲಾತಚಕ್ರಮಿವ ಸ್ಫುರನ್ತಮಾದಿತ್ಯವರ್ಣಮೂರ್ಜಸ್ವನ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮ ತಮಸಃ ಪರ್ಯಮಪಶ್ಯದ್ಯದಮುಷ್ಮಿನ್ನಾದಿತ್ಯೇಽಥ ಸೋಮೇಽಗ್ನೌ ವಿದ್ಯುತಿ ವಿಭಾತಿ ಅಥ ಖಲ್ವೇನಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾಽಮೃತತ್ವಂ ಗಚ್ಛತೀತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ಧ್ಯಾನಮನ್ತಃಪರೇ ತತ್ತ್ವೇ ಲಕ್ಷ್ಯೇಷು ಚ ನಿಧೀಯತೇ । ಅತೋಽವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಂ ವಿಶೇಷಮುಪಗಚ್ಛತಿ ॥ ಮಾನಸೇ ಚ ವಿಲೀನೇ ತು ಯತ್ಸುಖಂ ಚಾತ್ಮಸಾಕ್ಷಿಕಮ್ । ತದ್ಬ್ರಹ್ಮ ಚಾಮೃತಂ ಶುಕ್ರಂ ಸಾ ಗತಿರ್ಲೋಕ ಏವ ಸಃ

ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ದೇಹವೇ ಧನುಸ್ಸು, ಓಂ ಎಂಬುದು ಬಾಣ, ಮನಸ್ಸು ಅದರ ಅಗ್ರಭಾಗ. ತಮಸ್ಸಿನ ಗುರಿಯನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ತಮಸ್ಸನ್ನು ಮೀರಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ತಮಸ್ಸನ್ನೂ ಭೇದಿಸಿ, ಬೆಂಕಿಯ ಚಕ್ರದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ, ಶಕ್ತಿಯುತ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಅದು ತಮಸ್ಸನ್ನು ಮೀರಿ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ, ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ, ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ, ಮಿಂಚಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಕಂಡ ಮೇಲೆ ಅಮೃತತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಪರಮ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲೂ, ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು; ಅವಿಭಕ್ತ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ವಿಭಕ್ತತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಮನಸ್ಸು ಲೀನವಾದಾಗ ಆತ್ಮಾನುಭವದಿಂದ ಅನುಭವಿಸುವ ಆನಂದವೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ಅದೇ ಅಮೃತ, ಶುದ್ಧ; ಅದೇ ಮಾರ್ಗ, ಅದೇ ಲೋಕ.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್ \: ನಿದ್ರೇವಾನ್ತರ್ಹಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ ಶುದ್ಧಿತಮಯಾ ಧಿಯಾ ಸ್ವಪ್ನ ಇವ ಯಃ ಪಶ್ಯತೀನ್ದ್ರಿಯಬಿಲೇಽವಿವಶಃ ಪ್ರಣವಾಖ್ಯಂ ಪ್ರಣೇತಾರಂ ಭಾರೂಪಂ ವಿಗತನಿದ್ರಂ ವಿಜರಂ ವಿಮೃತ್ಯುಂ ವಿಶೋಕಂ ಚ ಸೋಽಪಿ ಪ್ರಣವಾಖ್ಯಃ ಪ್ರಣೇತಾ ಭಾರೂಪಃ ವಿಗತ ನಿದ್ರಃ ವಿಜರಃ ವಿಮೃತ್ಯುರ್ವಿಶೋಕೋ ಭವತೀತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ಏವಂ ಪ್ರಾಣಮಥೋಙ್ಕಾರಂ ಯಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಮನೇಕಧಾ । ಯುನಕ್ತಿ ಯುಞ್ಜತೇ ವಾಪಿ ಯಸ್ಮಾದ್ಯೋಗ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ ॥ ಏಕತ್ವಂ ಪ್ರಾಣಮನಸೋರಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ತಥೈವ ಚ । ಸರ್ವಭಾವಪರಿತ್ಯಾಗೋ ಯೋಗ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ

ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿರುವವನಂತೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಒಳಗೆ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಕನಸಿನಂತೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಒಳಗಿನ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ, ಅಸಹಾಯವಾಗಿ, 'ಪ್ರಣವ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ, ಎಲ್ಲವನ್ನು ಚಲಿಸುವ, ಭಾರರೂಪ, ನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲದ, ವೃದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದ, ಮರಣವಿಲ್ಲದ, ದುಃಖವಿಲ್ಲದ ಆತನನ್ನು ನೋಡುವವನು ಕೂಡ ಆ ಪ್ರಣವನೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಓಂಕಾರದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ವಿಭಿನ್ನ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಸೇರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಯೋಗ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಾಣ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಏಕತ್ವ, ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡುವುದು — ಇದನ್ನೇ ಯೋಗ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್ \: ಯಥಾ ವಾಪ್ಸು ಚಾರಿಣಃ ಶಾಕುನಿಕಃ ಸೂತ್ರಯನ್ತ್ರೇಣೋದ್ಧೃತ್ಯೋದರೇಽಗ್ನೌ ಜುಹೋತ್ಯೇವಂ ವಾ ವ ಖಲ್ವಿಮಾನ್ಪ್ರಾಣಾನೋಮಿತ್ಯನೇನೋದ್ಧೃತ್ಯಾನಾಮಯೇಽಗ್ನೌ ಜುಹೋತಿ ಅತಸ್ತಪ್ತೋರ್ವಿವಸೋಽಥ ಯಥಾ ತಪ್ತೋರ್ವಿ ಸಾರ್ಪಿಸ್ತೃಣಕಾಷ್ಠಸಂಸ್ಪರ್ಶೇ\- ನೋಜ್ಜ್ವಲತೀತ್ಯೇವಂ ವಾ ವ ಖಲ್ವಸಾವಪ್ರಾಣಾಖ್ಯಃ ಪ್ರಾಣಸಂಸ್ಪರ್ಶೇನೋಜ್ಜ್ವಲತಿ ಅಥ ಯದುಜ್ಜ್ವಲತ್ಯೇತದ್ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ರೂಪಂ ಚೈತದ್ವಿಷ್ಣೋಃ ಪರಮಂ ಪದಮ್ ಚೈತದ್ರುದ್ರಸ್ಯ ರುದ್ರತ್ವಮೇತತ್ತದಪರಿಮಿತಧಾ ಚಾತ್ಮಾನಂ ವಿಭಜ್ಯ ಪೂರಯತೀಮಾಂ ಲೋಕಾನಿತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ವಹ್ನೇಶ್ಚ ಯದ್ವತ್ಖಲು ವಿಸ್ಫುಲಿಙ್ಗಾಃ ಸೂರ್ಯಾನ್ಮಯೂಖಾಶ್ಚ ತಥೈವ ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಾದಯೋ ವೈ ಪುನರೇವ ತಸ್ಮಾದ್ ಅಭ್ಯುಚ್ಚರನ್ತೀಹ ಯಥಾಕ್ರಮೇಣ

ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಹೇಗೆ ಪಕ್ಷಿಹಂತಕನು ಹಗ್ಗದ ಉಪಕರಣದಿಂದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ತನ್ನ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಅಗ್ನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವನೋ, ಹೀಗೆಯೇ ಓಂ ಎಂಬುದರಿಂದ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ದೇಹದ ಅಗ್ನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ಬೆಚ್ಚಗಿನ ಚಿನ್ನವನ್ನು ಹುಲ್ಲು ಅಥವಾ ಮರದ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಹೊಳಪಾಗುವಂತೆ, ಪ್ರಾಣ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಣದ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಹೊಳಪಾಗುತ್ತದೆ. ಏನು ಹೊಳಪಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಬ್ರಹ್ಮನ ರೂಪ, ಅದು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಮ ಸ್ಥಾನ, ಅದು ರುದ್ರನ ರುದ್ರತ್ವ. ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿ ಈ ಲೋಕಗಳನ್ನು ತುಂಬುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಂದರೆ, ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಸ್ಪುಟಗಳು ಹೊರಡುವಂತೆ, ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಕಿರಣಗಳು ಹೊರಡುವಂತೆ, ಅವನಿಂದ ಪ್ರಾಣಾದಿಗಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತವೆ.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್ \: ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ವಾ ವೈತತ್ತೇಜಃ ಪರಸ್ಯಾಮೃತಸ್ಯಾಶರೀರಸ್ಯ ಯಚ್ಛರೀರಸ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಮಸ್ಯೈತದ್ಘೃತಮಥಾವಿಃ ಸನ್ ನಭಸಿ ನಿಹಿತಂ ವೈತದೇಕಾಗ್ರೇಣೈವಮನ್ತರ್ಹೃದಯಾಕಾಶಂ ವಿನುದನ್ತಿ ಯತ್ತಸ್ಯ ಜ್ಯೋತಿರಿವ ಸಮ್ಪದ್ಯತೀತಿ ಅತಸ್ತದ್ಭಾವಮ್ ಅಚಿರೇಣೈತಿ ಭೂಮಾವಯಸ್ಪಿಣ್ಡಂ ನಿಹಿತಂ ಯಥಾಽಚಿರೇಣೈತಿ ಭೂಮಿತ್ವಮ್ ಮೃದ್ವತ್ಸಂಸ್ಥಮಯಸ್ಪಿಣ್ಡಂ ಯಥಾಗ್ನ್ಯಯಸ್ಕಾರಾದಯೋ ನಾಭಿಭವನ್ತಿ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ಚಿತ್ತಂ ತಥಾಶ್ರಯೇಣ ಸಹೈವಮಿತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ಹೃದ್ಯಾಕಾಶಮಯಂ ಕೋಶಮಾನನ್ದಂ ಪರಮಾಲಯಮ್ । ಸ್ವಂ ಯೋಗಶ್ಚ ತತೋಽಸ್ಮಾಕಂ ತೇಜಶ್ಚೈವಾಗ್ನಿಸೂರ್ಯಯೋಃ

ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಬ್ರಹ್ಮನ ತೇಜಸ್ಸು, ಪರಮ ಅಮೃತಸ್ವರೂಪಿ, ದೇಹವಿಲ್ಲದವನದು — ದೇಹವಿರುವವನ ಉಷ್ಣತೆ ಅದರ ಘೃತ. ಅದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿರುವಾಗ, ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಹೃದಯದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ಅದರ ಬೆಳಕಿನಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಶೀಘ್ರವೇ ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿರುವ ಮಣ್ಣಿನ ಗುಡ್ಡು ಬೇಗನೆ ಭೂಮಿಯಾಗುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿರುವ ಮಣ್ಣಿನ ಗುಡ್ಡನ್ನು ಬೆಂಕಿ ಅಥವಾ ಕುಂಭಕಾರರು ನಾಶಮಾಡಲಾಗದು, ಅದು ತನ್ನ ಆಧಾರದೊಡನೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಮನಸ್ಸು ಕೂಡ. ಹಾಗೆಂದರೆ, ಹೃದಯದ ಆಕಾಶದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಆನಂದಮಯ ಕೋಶವೇ ಪರಮ ಆಶ್ರಯ, ನಮ್ಮ ಯೋಗವೂ ಅದೇ, ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯರ ತೇಜಸ್ಸೂ ಅದೇ.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್ \: ಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನತಿಕ್ರಮ್ಯ ತತಃ ಪ್ರವ್ರಜ್ಯಾಜ್ಯಂ ಧೃತಿದಣ್ಡಂ ಧನುರ್ಗೃಹೀತ್ವಾಽನಭಿಮಾನಮಯೇನ ಚೈವೇಷುಣಾ ತಂ ಬ್ರಹ್ಮ ದ್ವಾರಪಾರಂ ನಿಹತ್ಯಾದ್ಯಂ ಸಂಮೋಹಮೌಲೀ ತೃಷ್ಣೇರ್ಷ್ಯಾಕುಣ್ಡಲೀ ತನ್ದ್ರೀರಾಘವೇತ್ರ್ಯಭಿಮಾನಾಧ್ಯಕ್ಷಃ ಕ್ರೋಧಜ್ಯಂ ಪ್ರಲೋಭದಣ್ಡಂ ಧನುರ್ಗೃಹೀತ್ವೇಚ್ಛಾಮಯೇನ ಚೈವೇಷುಣೇಮಾನಿ ಖಲು ಭೂತಾನಿ ಹನ್ತಿ ತಂ ಹತ್ವೋಂಕಾರಪ್ಲವೇನಾನ್ತರ್ಹೃದಯಾಕಾಶಸ್ಯ ಪಾರಂ ತೀರ್ತ್ವಾವಿರ್ಭೂತೇ ಅನ್ತರಾಕಾಶೇ ಶನಕೈರವಟೈವಾವಟಕೃದ್ಧಾತುಕಾಮಃ ಸಂವಿಶತ್ಯೇವಂ ಬ್ರಹ್ಮಶಾಲಾಂ ವಿಶೇತ್ ತತಶ್ಚತುರ್ಜಾಲಂ ಬ್ರಹ್ಮಕೋಶಂ ಪ್ರಣುದೇತ್ ಗುರ್ವಾಗಮೇನೇತಿ \: ಅತಃ ಶುದ್ಧಃ ಪೂತಃ ಶೂನ್ಯಃ ಶಾನ್ತೋಽಪ್ರಾಣೋ ನಿರಾತ್ಮಾಽನನ್ತೋಽಕ್ಷಯ್ಯಃ ಸ್ಥಿರಃ ಶಾಶ್ವತೋಽಜಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರಃ ಸ್ವೇ ಮಹಿಮ್ನಿ ತಿಷ್ಠತಿ ಅತಃ ಸ್ವೇ ಮಹಿಮ್ನಿ ತಿಷ್ಠಮಾನಮ್ ದೃಷ್ಟ್ವಾಽವೃತ್ತಚಕ್ರಮಿವ ಸಞ್ಚಾರಚಕ್ರಮಾಲೋಕಯತಿ ಇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ಷಡ್ಭಿರ್ಮಾಸೈಸ್ತು ಯುಕ್ತಸ್ಯ ನಿತ್ಯಮುಕ್ತಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ ಅನನ್ತಃ ಪರಮೋ ಗುಹ್ಯಃ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ॥ ರಜಸ್ತಮೋಭ್ಯಾಂ ವಿದ್ಧಸ್ಯ ಸುಸಮಿದ್ಧಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ ಪುತ್ರದಾರಕುಟುಮ್ಬೇಷು ಸಕ್ತಸ್ಯ ನ ಕದಾಚನ

ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಭೂತ, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಮೀರಿ, ಧೈರ್ಯ ಎಂಬ ದಂಡ, ತ್ಯಾಗ ಎಂಬ ಧನುಸ್ಸು ಹಿಡಿದು, ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದ ಬಾಣದಿಂದ, ಬ್ರಹ್ಮನ ದ್ವಾರಪಾಲನಾದ ಮೂಲಮೋಹ, ತೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಈರ್ಷೆಯ ಕಿರೀಟ, ಆಲಸ್ಯದ ಕುಂಡಲ, ಕ್ರೋಧದ ಚುಚ್ಚುಮದ್ದು, ಲೋಭದ ದಂಡ, ಅಹಂಕಾರದ ಧನುಸ್ಸು, ಇಚ್ಛೆಯ ಬಾಣ ಇವುಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದು, ಓಂಕಾರದ ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೃದಯದ ಆಕಾಶದ ಪಾರ ಹೋಗಿ, ಆ ಆಂತರಿಕ ಆಕಾಶ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದಾಗ, ಹಕ್ಕಿಯು ತನ್ನ ಗೂಡಿಗೆ ಹೋದಂತೆ, ಧಾತುಗಳನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಂದಿರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ನಾಲ್ಕು ಜಾಲಗಳಾದ ಬ್ರಹ್ಮಕೋಶವನ್ನು ಗುರುನ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಭೇದಿಸಿ, ಶುದ್ಧ, ಪವಿತ್ರ, ಖಾಲಿ, ಶಾಂತ, ಪ್ರಾಣವಿಲ್ಲದ, ಆತ್ಮವಿಲ್ಲದ, ಅನಂತ, ಕ್ಷಯವಿಲ್ಲದ, ಸ್ಥಿರ, ಶಾಶ್ವತ, ಜನನವಿಲ್ಲದ, ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿ ತನ್ನ ಮಹಿಮೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತನ್ನ ಮಹಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದವನು, ಚಕ್ರವು ನಿಂತಿರುವಂತೆ ಸಂಸಾರದ ಚಕ್ರವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಂದರೆ: ಆರು ತಿಂಗಳು ಸದಾ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದ, ಸದಾ ಮುಕ್ತನಾದ ದೇಹಿಗೆ, ಅನಂತ, ಪರಮ, ಗುಪ್ತ, ಸತ್ಯ ಯೋಗವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣಗಳಿಂದ ಆವರಿತನಾಗಿ, ಮಕ್ಕಳ, ಹೆಂಡತಿಯ, ಮನೆಯ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದವನಿಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಆಗದು.

ಏವಮುಕ್ತ್ವಾಽನ್ತರ್ಹೃದಯಃ ಶಕಾಯನ್ಯಸ್ತಸ್ಮೈ ನಮಸ್ಕೃತ್ವಾಽನಯಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಯಾ ರಾಜನ್ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪನ್ಥಾನಮಾರೂಢಾಃ ಪುತ್ರಾಃ ಪ್ರಜಾಪತೇರಿತಿ ಸನ್ತೋಷಂ ದ್ವನ್ದ್ವತಿತಿಕ್ಷಾಂ ಶಾನ್ತತ್ವಂ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸಾದವಾಪ್ನೋತೀತಿ ಏತದ್ಗುಹ್ಯತಮಂ ನಾಪುತ್ರಾಯ ನಾಶಿಷ್ಯಾಯ ನಾಶಾನ್ತಾಯ ಕೀರ್ತಯೇದಿತಿ ಅನನ್ಯಭಕ್ತಾಯ ಸರ್ವಗುಣಸಮ್ಪನ್ನಾಯ ದದ್ಯಾತ್

ಈ ರೀತಿ ಹೇಳಿ, ಶಾಕಾಯನನು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಳಗೆ ತಿರುಗಿಸಿ ಆ ರಾಜನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೇಳಿದನು: 'ಈ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನದಿಂದ, ರಾಜನೇ, ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಪುತ್ರರು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಏರಿ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ. ತೃಪ್ತಿ, ಉಷ್ಣ-ಶೀತಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುವ ಶಕ್ತಿ, ಮನಶ್ಶಾಂತಿ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸದಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಗುಪ್ತವಾದ ಉಪದೇಶ; ಇದನ್ನು ಪುತ್ರನಲ್ಲದವನಿಗೆ, ಶಿಷ್ಯನಲ್ಲದವನಿಗೆ, ಮನಸ್ಸು ಶಾಂತವಿಲ್ಲದವನಿಗೆ ಹೇಳಬಾರದು. ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನಿಗೆ, ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವವನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಈ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀಡಬೇಕು.'

ಓಂ ಶುಚೌ ದೇಶೇ ಶುಚಿಃ ಸತ್ತ್ವಸ್ಥಃ ಸದಧೀಯಾನಃ ಸದ್ವಾದೀ ಸದ್ಧ್ಯಾಯೀ ಸದ್ಯಾಜೀ ಸ್ಯಾದಿತಿ । ಅತಃ ಸದ್ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಸತ್ಯಭಿಲಾಷಿಣಿ ನಿರ್ವೃತ್ತ್ಯೋಽನಸ್ತತ್ಫಲಚ್ಛಿನ್ನಪಾಶೋ ನಿರಾಶಃ ಪರೇಷ್ವಾತ್ಮವದ್ವಿಗತಭಯೋ ನಿಷ್ಕಾಮೋಽಕ್ಷಯ್ಯಮಪರಿಮಿತಂ ಸುಖಮಾಕ್ರಮ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ । ಪರಮಂ ವೈ ಶೇವಧೇರಿವ ಪರಸ್ಯೋದ್ಧರಣಂ ಯನ್ನಿಷ್ಕಾಮತ್ವಮ್ । ಸ ಹಿ ಸರ್ವಕಾಮಮಯಃ ಪುರುಷೋಽಧ್ಯವಸಾಯಸಙ್ಕಲ್ಪಾಭಿಮಾನಲಿಙ್ಗೋ ಬದ್ದಃ । ಅತಸ್ತದ್ವಿಪರೀತೋ ಮುಕ್ತಃ । ಅತ್ರೈಕ ಆಹುರ್ಗುಣಃ ಪ್ರಕೃತಿಭೇದವಶಾಸಧ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಬನ್ಧಮುಪಾಗತೋ। ಅಧ್ಯವಸಾಯಸ್ಯ ದೋಷಕ್ಷಯಾದ್ಧಿ ಮೋಕ್ಷಃ ಮನಸಾ ಹ್ಯೇವ ಪಶ್ಯತಿ ಮನಸಾ ಶೃಣೋತಿ ಕಾಮಃ ಸಙ್ಕಲ್ಪೋ ವಿಚಿಕಿತ್ಸಾ ಶ್ರದ್ಧಾಽಶ್ರದ್ಧಾ ಧೃತಿರಧೃತಿರ್ಹ್ರೀರ್ಧೀರ್ಭೀರಿತ್ಯೇತತ್ಸರ್ವಂ ಮನ ಏವ ಗುಣೌಘೈರುಹ್ಯಮಾನಃ ಕಲುಷೀಕೃತಶ್ಚಾಸ್ಥಿರಶ್ಚಲೋ ಲುಪ್ಯಮಾನಃ ಸಸ್ಪೃಹೋ ವ್ಯಗ್ರಶ್ಚಾಭಿಮಾನಿತ್ವಂ ಪ್ರಯಾತ ಇತಿ ಅಹಂ ಸೋ ಮಮೇದಮಿತ್ಯೇವಂ ಮನ್ಯಮಾನೋ ನಿಬಧ್ನಾತ್ಯಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನ್ಂ ಜಾಲೇನೇವ ಖೇಚರಃ । ಅತಃ ಪುರುಷೋಽಧ್ಯಾವಸಾಯಸಙ್ಕಲ್ಪಾಬಿಮಾನಲಿಙ್ಗೋ ಬದ್ದಃ ಅತಸ್ತದ್ವಿಪರೀತೋ ಮುಕ್ತಃ ತಸ್ಮಾನ್ನಿರಧ್ಯವಸಾಯೋ ನಿಃಸಙ್ಕಲ್ಪೋ ನಿರಭಿಮಾನಸ್ತಿಷ್ಠೇತ್ ಏತನ್ಮೋಕ್ಷಲಕ್ಷಣಮ್ ಏಷಾತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮಪದವೀ ಏಷೋಽತ್ರ ದ್ವಾರವಿವರೋಽನೇನಾಸ್ಯ ತಮಸಃ ಪಾರಂ ಗಮಿಷ್ಯತಿ । ಅತ್ರ ಹಿ ಸರ್ವೇ ಕಾಮಾಃ ಸಮಾಹಿತಾ ಇತ್ಯತ್ರೋದಾಹರನ್ತಿ \: ಯದಾ ಪಞ್ಚಾವತಿಷ್ಠನ್ತೇ ಜ್ಞಾನಾನಿ ಮನಸಾ ಸಹ । ಬುದ್ಧಿಶ ನ ವಿಚೇಷ್ಟತೇ ತಾಮಾಹುಃ ಪರಮಾಂ ಗತಿಮ್ ॥ ಏತದುಕ್ತ್ವಾನ್ತರ್ಹೃದಯಃ ಶಾಕಾಯನ್ಯಸ್ತಸ್ಮೈ ನಮಸ್ಕೃತ್ವಾ ಯಥಾವದುಪಚಾರೀ ಕೃತಕೃತ್ಯೋ ಮರುದುತ್ತರಾಯಣಂ ಗತೋ ನ ಹ್ಯತ್ರೋದ್ವರ್ತ್ಮನಾ ಗತಿಃ ಏಷೋಽತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮಪಥಃ ಸೌರಂ ಸ್ದ್ವಾರಂ ಭಿತ್ತ್ವೋರ್ದ್ಧ್ವೇನ ವಿನಿರ್ಗತಾ ಇತ್ಯತ್ರೋದಾಹರನ್ತಿ ಅನನ್ತಾ ರಶ್ಮಯಸ್ತಸ್ಯ ದೀಪವದ್ಯಃ ಸ್ಥಿತೋ ಹೃದಿ । ಸಿತಾಸಿತಾಃ ಕದ್ರುನೀಲಾಃ ಕಪಿಲಾ ಮೃದುಲೋಹಿತಾಃ ॥ ಊರ್ಧ್ವಮೇಕಃ ಸ್ಥಿತಸ್ತೇಷಾಂ ಯೋ ಭಿಭಿತ್ವಾ ಸೂರ್ಯಮಣ್ಡಲಮ್ । ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಮತಿಕ್ರಮ್ಯ ತೇನ ಯಾನ್ತಿ ಪರಾಂ ಗತಿಮ್ ॥ ಯದಸ್ಯಾನ್ಯದ್ರಶ್ಮಿಶತಮೂರ್ಧ್ವಮೇವ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್ । ತೇನ ದೇವನಿಕಾಯಾನಾಂ ಸ್ವಧಾಮಾನಿ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ ॥ ಯೇ ನೈಕರೂಪಾಶ್ಚಾಧಸ್ತಾದ್ರಶ್ಮಯೋಽಸ್ಯ ಮೃದುಪ್ರಭಾಃ । ಇಹ ಕರ್ಮೋಪಭೋಗಾಯ ತೈಃ ಸಂಸರತಿ ಸೋಽವಷಃ । ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ಗಸ್ವರ್ಗಾಪವರ್ಗಹೇತುರ್ಭಗವಾನಸಾವಾದಿತ್ಯ ಇತಿ

ಓಂ. ಶುದ್ಧವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಸ್ವತಃ ಶುದ್ಧನಾಗಿ, ಸತ್ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ, ಸದಾ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವವನಾಗಿ, ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಮಾತನಾಡುವವನಾಗಿ, ಪಠಣ ಮಾಡುವವನಾಗಿ, ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವವನಾಗಿ ಇರಬೇಕು. ಹೀಗಿರುವವನಿಗೆ, ಸತ್ಯವಾದ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಬಯಸುವವನಿಗೆ, ಎಲ್ಲ ಬಂಧನಗಳು ಕಡಿದು ಹೋದವನಿಗೆ, ನಿರಾಶೆಯಿಲ್ಲದವನಿಗೆ, ಎಲ್ಲರನ್ನು ತನ್ನಂತೆಯೇ ನೋಡುವವನಿಗೆ, ಭಯವಿಲ್ಲದವನಿಗೆ, ಆಸೆಗಳಿಲ್ಲದವನಿಗೆ, ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಅಪಾರವಾದ ಸುಖ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಪರಮವಾದುದು ನಿರಾಸಕ್ತಿ; ಅದರಿಂದಲೇ ಉನ್ನತಿಗೆ ಏರಬಹುದು. ಯಾಕೆಂದರೆ, ಎಲ್ಲ ಆಸೆಗಳ ರೂಪವಾದ ವ್ಯಕ್ತಿ ಸಂಕಲ್ಪ, ನಿರ್ಧಾರ, ಅಹಂಕಾರ ಇವುಗಳಿಂದ ಬಂಧನಕ್ಕೊಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು ಮುಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಕೆಲವರು ಗುಣಗಳು ಸ್ವಭಾವದ ಭೇದದಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಸಂಕಲ್ಪವೇ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಂಕಲ್ಪದ ದೋಷಗಳು ನಾಶವಾದಾಗಲೇ ಮುಕ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ನಾವು ನೋಡುತ್ತೇವೆ, ಕೇಳುತ್ತೇವೆ; ಕಾಮ, ಸಂಕಲ್ಪ, ಸಂಶಯ, ನಂಬಿಕೆ, ನಂಬಿಕೆಯಾಗದಿಕೆ, ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಸ್ಥೈರ್ಯವಿಲ್ಲದಿಕೆ, ಲಜ್ಜೆ, ಬುದ್ಧಿ, ಭಯ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಗುಣಗಳಿಂದ ಆ ಮನಸ್ಸು ಅಶುದ್ಧ, ಅಸ್ಥಿರ, ಚಂಚಲ, ಕಳೆಯಲ್ಪಡುವ, ಆಸೆಪಡುವ, ವ್ಯಗ್ರವಾಗುವ, ಅಹಂಕಾರ ಉಂಟಾಗುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. 'ನಾನು ಇದು, ಇದು ನನ್ನದು' ಎಂದು ಭಾವಿಸುವವನಿಗೆ, ಹಕ್ಕಿ ಬಲೆಗೆ ಸಿಲುಕುವಂತೆ ಆತ್ಮನು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಬಂಧಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಕಲ್ಪ, ನಿರ್ಧಾರ, ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಬಂಧಿತನು ಬಂಧನದಲ್ಲಿರುತ್ತಾನೆ; ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದವನು ಮುಕ್ತನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಕಲ್ಪವಿಲ್ಲದೆ, ನಿರ್ಧಾರವಿಲ್ಲದೆ, ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಇರಬೇಕು. ಇದುವೇ ಮುಕ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣ; ಇದೇ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾರ್ಗ; ಇದೇ ದ್ವಾರದ ಬಾಗಿಲು—ಇದರಿಂದ ಅವನು ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಆಸೆಗಳೂ ಒಂದಾಗಿ ಸೇರುತ್ತವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, 'ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ಶಾಂತವಾಗಿರುವಾಗ, ಬುದ್ಧಿಯೂ ಚಲಿಸದೆ ಇರುವಾಗ, ಅದನ್ನು ಪರಮ ಗತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.' ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಶಾಕಾಯನನು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಳಗೆ ತಿರುಗಿಸಿ ಆತನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಯೋಗ್ಯವಾದ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪೂರೈಸಿ, ಉತ್ತರದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹೋದನು. ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಮೇಲಿನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಚಲನೆ ಇಲ್ಲ; ಇದೇ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾರ್ಗ. ಸೂರ್ಯನ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, 'ಅವನ ಅನೇಕ ಕಿರಣಗಳು ದೀಪಗಳಂತೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ—ಬಿಳಿ, ಕಪ್ಪು, ಹಳದಿ, ನೀಲಿ, ಕಪಿಲ, ಮೃದು ಕೆಂಪು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಒಂದು ನೇರವಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನಿಂತಿದೆ; ಅದು ಸೂರ್ಯಮಂಡಲವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ದಾಟಿ, ಅದರಿಂದ ಪರಮ ಗತಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಅವನ ಇನ್ನೂ ನೂರಾರು ಕಿರಣಗಳು ಮೇಲಕ್ಕೆ ನಿಂತಿವೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಕೆಳಗಿನ ಮೃದು ಪ್ರಕಾಶದ ಕಿರಣಗಳು ಕರ್ಮಫಲ ಅನುಭವಕ್ಕೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ಅವನು ಅಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಭಗವಾನ್ ಸೂರ್ಯನೇ ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ವರ್ಗ, ಮುಕ್ತಿಗೆ ಕಾರಣ.'