ಮೈತ್ರಾಯಣೀಯೋಪನಿಷದ್

ಚತುರ್ಥಃ ಪ್ರಪಾಠಕಃ ॥ ದ್ವಿಧಾ ವಾ ಏಷ ಆತ್ಮಾನಂ ಬಿಭರ್ತ್ಯಯಂ ಯಃ ಪ್ರಾಣೋ ಯಶ್ಚಾಸಾವಾದಿತ್ಯೋಽಥ ದ್ವೌ ವಾ ಏತಾವಾಸ್ತಾಂ ಪಞ್ಚಧಾ ನಾಮಾನ್ತರ್ಬಹಿಶ್ಚಾಹೋರಾತ್ರೇ ತೌ ವ್ಯಾವರ್ತೇತೇ ಅಸೌ ವಾ ಆದಿತ್ಯೋ ಬಹಿರಾತ್ಮಾನ್ತರಾತ್ಮಾ ಪ್ರಾಣೋ ಬಹಿರಾತ್ಮಾ ಗತ್ಯಾನ್ತರಾತ್ಮನಾನುಮೀಯತೇ । ಗತಿರಿತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ ಯಃ ಕಶ್ಚಿದ್ವಿದ್ವಾನಪಹತಪಾಪ್ಮಾಧ್ಯಕ್ಷೋಽವದಾತಮನಾಸ್ತನ್ನಿಷ್ಠ ಆವೃತ್ತಚಕ್ಷುಃ ಸೋಽನ್ತರಾತ್ಮಾಗತ್ಯಾ ಬಹಿರಾತ್ಮನೋಽನುಮೀಯತೇ ಗತಿರಿತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹಾಥ ಯ ಏಷೋಽನ್ತರಾದಿತ್ಯೇ ಹಿರಣ್ಮಯಃ ಪುರುಷೋ ಯಃ ಪಶ್ಯತಿ ಮಾಂ ಹಿರಣ್ಯವತ್ಸ ಏಷೋಽನ್ತರೇ ಹೃತ್ಪುಷ್ಕರ ಏವಾಶ್ರಿತೋಽನ್ನಮತ್ತಿ

ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯ: ಈ ಆತ್ಮನು ತನ್ನನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ—ಒಂದು ಪ್ರಾಣ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಇನ್ನೊಂದು ಸೂರ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ. ಈ ಎರಡು ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ, ಒಳಗೂ ಹೊರಗೂ, ಹಗಲು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸೂರ್ಯನು ಹೊರಗಿನ ಆತ್ಮ, ಪ್ರಾಣನು ಒಳಗಿನ ಆತ್ಮ; ಒಳಗಿನ ಆತ್ಮನ ಚಲನೆಯಿಂದ ಹೊರಗಿನ ಆತ್ಮನನ್ನು ಊಹಿಸಬಹುದು. ಚಲನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಜ್ಞಾನಿ, ಪಾಪರಹಿತ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಹೊಂದಿರುವ, ಶುದ್ಧಮನಸ್ಸಿನ, ಧ್ಯಾನಸ್ಥ, ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಒಳಗೆ ಸೆಳೆದಿರುವವರೋ, ಅವರು ಒಳಗಿನ ಆತ್ಮನ ಚಲನೆಯಿಂದ ಹೊರಗಿನ ಆತ್ಮನನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಚಲನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸೂರ್ಯನೊಳಗಿನ ಹಿರಣ್ಮಯ ಪುರುಷನು, ನನ್ನನ್ನು ಹಿರಣ್ಮಯನಾಗಿ ನೋಡುವವನು, ಆತನು ಹೃದಯದ ಕಮಲದೊಳಗೆ ನೆಲೆಸಿಕೊಂಡು ಆಹಾರವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅಥ ಯ ಏಷೋಽನ್ತರೇ ಹೃತ್ಪುಷ್ಕರ ಏವಾಶ್ರಿತೋಽನ್ನಮತ್ತಿ ಸ ಏಷೋಽಗ್ನಿರ್ದಿವಿ ಶ್ರಿತಃ ಸೌರಃ ಕಾಲಾಖ್ಯೋಽದೃಶ್ಯಃ ಸರ್ವಭೂತಾನ್ನಮತ್ತಿ ಕಃ ಪುಷ್ಕರಃ ಕಿಮಯಂ ವೇದ ವಾ ವ ತತ್ಪುಷ್ಕರಂ ಯೋಽಯಮಾಕಾಶೋಽಸ್ಯೇಮಾಶ್ಚತಸ್ರೋ ದಿಶಶ್ಚತಸ್ರ ಉಪದಿಶಃ ಸಂಸ್ಥಾ ಅಯಮರ್ವಾಗಗ್ನಿಃ ಪರತ ಏತೌ ಪ್ರಾಣಾದಿತ್ಯಾವೇತಾವುಪಾಸೀತೋಮಿತ್ಯಕ್ಷರೇಣ ವ್ಯಾಹೃತಿಭಿಃ ಸಾವಿತ್ರ್ಯಾ ಚೇತಿ

ಹೃದಯದ ಕಮಲದೊಳಗೆ ನೆಲೆಸಿಕೊಂಡು ಆಹಾರವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನು, ಅವನೇ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾದ ಅಗ್ನಿ, ಸೌರರೂಪ, ಕಾಲ ಎಂಬ ಅದೃಶ್ಯನು, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಆಹಾರವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನು. ಆ ಕಮಲವೆಂದರೆ ಏನು? ಅದು ಯಾವದರಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಯಿತು? ಆ ಕಮಲವೇ ಆಕಾಶ, ಅದರ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳು ಅದರ ದಳಗಳು. ಇಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅಗ್ನಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ಅವು ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ. ಇವುಗಳನ್ನು ಓಂ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಮತ್ತು ಸಾವಿತ್ರಿಯ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು.

ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಎರಡು ರೂಪಗಳಿವೆ—ರೂಪವಂತದು ಮತ್ತು ರೂಪವಿಲ್ಲದ್ದು. ರೂಪವಂತದು ಅಸತ್ಯ, ರೂಪವಿಲ್ಲದ್ದು ಸತ್ಯ. ಅದೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ಅದು ಬೆಳಕು, ಆ ಬೆಳಕು ಸೂರ್ಯ. ಈ ಆತ್ಮವೇ ಓಂ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿದನು; ಓಂನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಿಂದೆಲ್ಲವೂ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಓಂ ಎಂದು ಧ್ಯಾನಿಸಿ ಆತ್ಮವನ್ನು ಏಕೀಕರಿಸಬೇಕು.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಮಥ ಖಲು ಯ ಉದ್ಗೀಥಃ ಸ ಪ್ರಣವೋ ಯಃ ಪ್ರಣವಃ ಸ ಉದ್ಗೀಥ ಇತ್ಯಸಾವಾದಿತ್ಯ ಉದ್ಗೀಥ ಏವ ಪ್ರಣವ ಇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹೋದ್ಗೀಥಃ ಪ್ರಣವಾಖ್ಯಂ ಪ್ರಣೇತಾರಂ ನಾಮರೂಪಂ ವಿಗತನಿದ್ರಂ ವಿಜರಮವಿಮೃತ್ಯುಂ ಪುನಃ ಪಞ್ಚಧಾ ಜ್ಞೇಯಂ ನಿಹಿತಂ ಗುಹಾಯಾಮಿತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹೋರ್ಧ್ವಮೂಲಂ ವಾ ಆಬ್ರಹ್ಮಶಾಖಾ ಆಕಾಶವಾಯ್ವಗ್ನ್ಯುದಕಭೂಮ್ಯಾದಯ ಏಕೇನಾತ್ತಮೇತದ್ಬ್ರಹ್ಮ ತತ್ತಸ್ಯೈತತ್ತೇ ಯದಸಾವಾದಿತ್ಯ ಓಮಿತ್ಯೇತದಕ್ಷರಸ್ಯ ಚೈತತ್ತಸ್ಮಾದೋಮಿತ್ಯನೇನೈತದುಪಾಸೀತಾಜಸ್ರಮಿತ್ಯೇಕೋಽಸ್ಯ ರಸಂ ಬೋಧಯೀತ ಇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹೈತದೇವಾಕ್ಷರಂ ಪುಣ್ಯಮೇತದೇವಾಕ್ಷರಂ ಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಯೋ ಯದಿಚ್ಛತಿ ತಸ್ಯ ತತ್

ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಉದ್ಗೀಥವೇ ಪ್ರಣವ, ಪ್ರಣವೇ ಉದ್ಗೀಥ. ಸೂರ್ಯನು ಉದ್ಗೀಥ, ಉದ್ಗೀಥವೇ ಪ್ರಣವ. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಉದ್ಗೀಥ ಎಂಬ ಪ್ರಣವ, ನಾಯಕ, ಹೆಸರು ಮತ್ತು ರೂಪ, ನಿದ್ರಾರಹಿತ, ವೃದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದ, ಮರಣರಹಿತ, ಪುನಃ ಐದು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಗೊತ್ತಾಗಬೇಕಾದದ್ದು, ಗುಹೆಯೊಳಗೆ ನೆಲೆಸಿರುವುದು. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಮೇಲಿನ ಬೇರು, ಬ್ರಹ್ಮನ ಶಾಖೆಗಳು, ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ನೀರು, ಭೂಮಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು; ಒಂದೇ ಒಂದು ಇದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ—ಅದು ಬ್ರಹ್ಮ. ಅದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇ ಸೂರ್ಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಓಂ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಅವನೇ ಅದರ ರಸವನ್ನು ಅರಿಯುವವನು. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಈ ಅಕ್ಷರವೇ ಪವಿತ್ರ, ಈ ಅಕ್ಷರವೇ ಜ್ಞಾನ. ಈ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ತಿಳಿದವನು, ಏನು ಬಯಸಿದರೂ ಅದು ಅವನದು.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಂ ಸ್ತನಯತ್ಯೇಪಾಸ್ಯ ತನೂರ್ಯಾ ಓಮಿತಿ ಸ್ತ್ರೀಪುಂನಪುಂಸಕಮಿತಿ ಲಿಙ್ಗವತ್ಯೇಷಾಥಾಗ್ನಿರ್ವಾಯುರಾದಿತ್ಯ ಇತಿ ಭಾಸ್ವತ್ಯೇಷಾಥ ರುದ್ರೋ ವಿಷ್ಣುರಿತ್ಯಧಿಪತಿರಿತ್ಯೇಷಾಥ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯೋ ದಕ್ಷಣಾಗ್ನಿರಾಹವನೀಯ ಇತಿ ಮುಖವತ್ಯೇಷಾಥ ಋಗ್ಯಜುಃಸಾಮೇತಿ ವಿಜಾನಾತ್ಯೇಷಥ ಭೂರ್ಭುವಸ್ವರಿತಿ ಲೋಕವತ್ಯೇಷಾಥ ಭೂತಂ ಭವ್ಯಂ ಭವಿಷ್ಯದಿತಿ ಕಾಲವತ್ಯೇಷಾಥ ಪ್ರಾಣೋಽಗ್ನಿಃ ಸೂರ್ಯಃ ಇತಿ ಪ್ರತಾಪವತ್ಯೇಷಾಥಾನ್ನಮಾಪಶ್ಚನ್ದ್ರಮಾ ಇತ್ಯಾಪ್ಯಾಯನವತ್ಯೇಷಾಥ ಬುದ್ಧಿರ್ಮನೋಽಹಙ್ಕಾರ ಇತಿ ಚೇತನವತ್ಯೇಷಾಥ ಪ್ರಾಣೋಽಪಾನೋ ವ್ಯಾನ ಇತಿ ಪ್ರಾಣವತ್ಯೇಕೇ ತ್ಯಜಾಮೀತ್ಯುಕ್ತೈತಾಹ ಪ್ರಸ್ತೋತಾರ್ಪಿತಾ ಭವತೀತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹೈತದ್ವೈ ಸತ್ಯಕಾಮ ಪರಂ ಚಾಪರಂ ಚ ಯದೋಮಿತ್ಯೇತದಕ್ಷರಮಿತಿ

ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಇದು ಗುಡುಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ದೇಹವೇ ಓಂ, ಹೆಣ್ಣು, ಗಂಡು, ನಪುಂಸಕ, ಲಿಂಗವಂತದು; ಇದು ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಸೂರ್ಯ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನ; ಇದು ರುದ್ರ, ವಿಷ್ಣು, ಅಧಿಪತಿ; ಇದು ಗೃಹ್ಯಾಗ್ನಿ, ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿ, ಆಹವನೀಯ ಅಗ್ನಿ, ಬಾಯಿಯಂತೆ; ಇದು ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ, ಜ್ಞಾನರೂಪ; ಇದು ಭೂಃ, ಭುವಃ, ಸ್ವಃ, ಲೋಕರೂಪ; ಇದು ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ, ಭವ್ಯ, ಕಾಲರೂಪ; ಇದು ಪ್ರಾಣ, ಅಗ್ನಿ, ಸೂರ್ಯ, ತಾಪರೂಪ; ಇದು ಅನ್ನ, ನೀರು, ಚಂದ್ರ, ಪೋಷಣೆಯ ರೂಪ; ಇದು ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು, ಅಹಂಕಾರ, ಚೇತನರೂಪ; ಇದು ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ವ್ಯಾನ, ಪ್ರಾಣರೂಪ; ಕೆಲವರು 'ನಾನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಪ್ರಸ್ತೋತರಿಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಸತ್ಯಕಾಮ, ಪರ ಮತ್ತು ಅಪರ ಎರಡನ್ನೂ ಓಂ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರವೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಥ ವ್ಯಾತ್ತಂ ವಾ ಇದಮಾಸೀತ್ಸತ್ಯಂ ಪ್ರಜಾಪತಿಸ್ತಪಸ್ತಪ್ತ್ವಾ ಅನುವ್ಯಾಹರದ್ಭೂರ್ಭುವಃಸ್ವರಿತ್ಯೇಷಾ ಹಾಥ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಸ್ಥವಿಷ್ಠಾ ತನೂರ್ವಾ ಲೋಕವತೀತಿ ಸ್ವರಿತ್ಯಸ್ಯಾಃ ಶಿರೋ ನಾಭಿರ್ಭುವೋ ಭೂಃ ಪಾದಾ ಆದಿತ್ಯಶ್ಚಕ್ಷುರಾಯತ್ತಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ಮಹತೋ ಮಾತ್ರಾಶ್ಚಕ್ಷುಷಾ ಹ್ಯಯಂ ಮಾತ್ರಾಶ್ಚರಿತಿ ಸತ್ಯಂ ವೈ ಚಕ್ಷುರಕ್ಷಿಣ್ಯುಪಸ್ಥಿತೋ ಹಿ ಪುರುಷಃ ಸರ್ವಾರ್ಥೇಷು ವದತ್ಯೇತಸ್ಮಾದ್ಭೂರ್ಭುವಃಸ್ವರಿತ್ಯುಪಾಸೀತಾನ್ನಂ ಹಿ ಪ್ರಜಾಪತಿರ್ವಿಶ್ವಾತ್ಮಾ ವಿಶ್ವಚಕ್ಷುರಿವೋಪಾಸಿತೋ ಭವತೀತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹೈಷಾ ವೈ ಪ್ರಜಾಪತಿರ್ವಿಶ್ವಭೃತ್ತನೂರೇತಸ್ಯಾಮಿದಂ ಸರ್ವಮನ್ತರ್ಹಿತಮಸ್ಮಿॅಂಶ್ಚ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ನೇಷಾನ್ತರ್ಹಿತೇತಿ ತಸ್ಮಾದೇಷೋಪಾಸೀತೇತಿ

ಈ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಪ್ರಜಾಪತಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ 'ಭೂಃ, ಭುವಃ, ಸ್ವಃ' ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸಿದನು. ಇವು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ರೂಪಗಳು, ಲೋಕಗಳೊಂದಿಗೆ. 'ಸ್ವಃ' ಅದರ ತಲೆ, 'ಭುವಃ' ಅದರ ನಾಭಿ, 'ಭೂಃ' ಅದರ ಕಾಲುಗಳು; ಸೂರ್ಯನು ಕಣ್ಣು, ಮಹಾನ್ ಪುರುಷನ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಅವಲಂಬಿತನು. ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಆ ಪ್ರಮಾಣ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣು ಸತ್ಯವೇ, ಪುರುಷನು ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ 'ಭೂಃ, ಭುವಃ, ಸ್ವಃ' ಎಂಬುದನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಪ್ರಜಾಪತಿ, ವಿಶ್ವದ ಆತ್ಮ, ವಿಶ್ವದ ಕಣ್ಣು, ಹೀಗೆ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಪ್ರಜಾಪತಿಯೇ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವ ದೇಹ; ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಅಡಗಿದೆ. ಎಲ್ಲವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು.

ತತ್ಸವಿತುರ್ವರೇಣ್ಯಮಿತ್ಯಸೌ ವಾ ಆದಿತ್ಯಃ ಸವಿತಾ ಸ ವಾ ಏವಂ ಪ್ರವರಣಾಯ ಆತ್ಮಕಾಮೇನೇತ್ಯಾಹುರ್ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನೋಽಥ ಭರ್ಗೋ ದೇವಸ್ಯ ಧೀಮಹೀತಿ ಸವಿತಾ ವೈ ತೇಽವಸ್ಥಿತಾ ಯೋಽಸ್ಯ ಭರ್ಗಃ ಕಂ ಸಞ್ಚಿತಯಾಮೀತ್ಯಾಹುರ್ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನೋಽಥ ಧಿಯೋ ಯೋ ನಃ ಪ್ರಚೋದಯಾದಿತಿ ಬುದ್ಧಯೋ ವೈ ಧಿಯಸ್ತಾ ಯೋಽಸ್ಮಾಕಂ ಪ್ರಚೋದಯಾದಿತ್ಯಾಹುರ್ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನೋಽಥ ಭರ್ಗ ಇತಿ ಯೋ ಹ ವಾ ಅಸ್ಮಿನ್ನಾದಿತ್ಯೇ ನಿಹಿತಸ್ತಾರಕೇಽಕ್ಷಿಣಿ ಚೈಷ ಭರ್ಗಾಖ್ಯೋ ಭಾಭಿರ್ಗತಿರಸ್ಯ ಹೀತಿ ಭರ್ಗೋ ಭರ್ಜತಿ ವೈಷ ಭರ್ಗ ಇತಿ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನೋಽಥ ಭರ್ಗ ಇತಿ ಭಾಸಯತೀಮಾॅಂಲ್ಲೋಕಾನಿತಿ ರಞ್ಜಯತೀಮಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಗಚ್ಛತ ಇತಿ ಗಚ್ಛತ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಾಗಚ್ಛತ್ಯಸ್ಮಾ ಇಮಾಃ ಪ್ರಜಾಸ್ತಸ್ಮಾದ್ಭಾರಕತ್ವಾದ್ಭರ್ಗಃ ಶತ್ರೂನ್ಸೂಯಮಾನತ್ವಾತ್ಸೂರ್ಯಃ ಸವ್ನಾತ್ಸವಿತಾ ದಾನಾದಾದಿತ್ಯಃ ಪವನಾತ್ಪಾವಮಾನೋಽಥಾಯೋಽಥಾಯನಾದಾದಿತ್ಯ ಇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ ಖಲ್ವಾತ್ಮನಾತ್ಮಾಮೃತಾಖ್ಯಶ್ಚೇತಾ ಮನ್ತಾ ಗನ್ತಾ ಸ್ರಷ್ಟಾ ನನ್ದಯಿತಾ ಕರ್ತಾ ವಕ್ತಾ ರಸಯಿತಾ ಘ್ರಾತಾ ಸ್ಪರ್ಶಯಿತಾ ಚ ವಿಭುವಿಗ್ರಹೇ ಸನ್ನಿಷ್ಠಾ ಇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹಾಥ ಯತ್ರ ದ್ವೈತೀಭೂತಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ ತತ್ರ ಹಿ ಶೃಣೋತಿ ಪಶ್ಯತಿ ಜಿಘ್ರತೀತಿ ರಸಯತೇ ಚೈವ ಸ್ಪರ್ಶಯತಿ ಸರ್ವಮಾತ್ಮಾ ಜಾನೀತೇತಿ ಯತ್ರಾದ್ವೈತೀಭೂತಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಕಾರ್ಯಕಾರಣನಿರ್ಮುಕ್ತಂ ನಿರ್ವಚನಮನೌಪಮ್ಯಂ ನಿರುಪಾಖ್ಯಂ ಕಿಂ ತದಙ್ಗ ವಾಚ್ಯಮ್

'ತತ್ ಸವಿತುರ್ವರೆಣ್ಯಂ'—ಅದು ಸೂರ್ಯನೇ ಸವಿತಾ. ಹೀಗೆಯೇ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ವಾಂಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಆತ್ಮದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ. 'ಭರ್ಗೋ ದೇವಸ್ಯ ಧೀಮಹಿ'—ಸವಿತಾ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಅವನ ಭರ್ಗವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಿ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ವಾಂಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. 'ಧಿಯೋ ಯೋ ನಃ ಪ್ರಚೋದಯಾತ್'—ಬುದ್ಧಿಗಳೇ ಧಿಯೋ; ಅವುಗಳನ್ನು ಅವನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಲಿ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ವಾಂಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. 'ಭರ್ಗ'—ಅದು ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ, ನಕ್ಷತ್ರದ ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪ್ರಕಾಶ; ಆ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಅವನ ಚಲನೆ. ಭರ್ಗವು ದಹಿಸುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಭರ್ಗ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಭರ್ಗವು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ, ಜೀವಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ; ಅವು ಅವನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಹೋಗದಿರಬಹುದು. ಅವನು ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುವವನಾದ್ದರಿಂದ ಭರ್ಗ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವವನಾದ್ದರಿಂದ ಸೂರ್ಯ, ಚಲಿಸುವವನಾದ್ದರಿಂದ ಸವಿತಾ, ಕೊಡುವವನಾದ್ದರಿಂದ ಆದಿತ್ಯ, ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವವನಾದ್ದರಿಂದ ಪವಮಾನ, ಹೋಗುವವನಾದ್ದರಿಂದ ಆದಿತ್ಯ. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಅಮೃತ, ಚಿಂತಕ, ಹೋಗುವವ, ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಆನಂದದಾತ, ಕರ್ತ, ವಕ್ತ, ರಸಾಸ್ವಾದಕ, ಘ್ರಾಣ, ಸ್ಪರ್ಶಕ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಎರಡು ಇರುವ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಕೇಳುವುದು, ನೋಡುವುದು, ಘ್ರಾಣ, ರುಚಿ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಆತ್ಮದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು. ಅದೆಡೆಗೆ ಏಕತ್ವವಾದ ಜ್ಞಾನ, ಕಾರ್ಯಕಾರಣದಿಂದ ಮುಕ್ತ, ವರ್ಣನೆಗೆ ಅಸಾಧ್ಯ, ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲದ, ಲಕ್ಷಣವಿಲ್ಲದ—ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಬಹುದು?

ಏಷ ಹಿ ಖಲ್ವಾತ್ಮೇಶಾನಃ ಶಂಭುರ್ಭವೋ ರುದ್ರಃ ಪ್ರಜಾಪತಿರ್ವಿಶ್ವಸೃಡ್ಢಿರಣ್ಯಗರ್ಭಃ ಸತ್ಯಂ ಪ್ರಾಣೋ ಹಂಸಃ ಶಾನ್ತೋ ವಿಷ್ಣುರ್ನಾರಾಯಣೋಽರ್ಕಃ ಸವಿತಾ ಧಾತಾ ಸಮ್ರಾಡಿನ್ದ್ರ ಇನ್ದುರಿತಿ ಯ ಏಷ ತಪತ್ಯಗ್ನಿನಾ ಪಿಹಿತಃ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷೇಣ ಹಿರಣ್ಮಯೇನಾನನ್ದೇನೈಷ ವಾವ ವಿಜಿಜ್ಞಾಸಿತವ್ಯೋಽನ್ವೇಷ್ಟವ್ಯಃ ಸರ್ವಭೂತೇಭ್ಯೋಽಭಯಂ ದತ್ತ್ವಾರಣ್ಯಂ ಗತ್ವಾಥ ಬಹಿಃಕೃತೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ಸ್ವಶರೀರಾದುಪಲಭತೇಽಥೈನಮಿತಿ ವಿಶ್ವರೂಪಂ ಹರಿಣಂ ಜಾತವೇದಸಂ ಪರಾಯಣಂ ಜ್ಯೋತಿರೇಕಂ ತಪನ್ತಮ್ । ಸಹಸ್ರರಶ್ಮಿಃ ಶತಧಾ ವರ್ತಮಾನಃ ಪ್ರಾಣಃ ಪ್ರಜಾನಾಮುದಯತ್ಯೇಷ ಸೂರ್ಯಃ

ಈ ಆತ್ಮನೇ ಈಶಾನ, ಶಂಭು, ಭವ, ರುದ್ರ, ಪ್ರಜಾಪತಿ, ವಿಶ್ವಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ, ಸತ್ಯ, ಪ್ರಾಣ, ಹಂಸ, ಶಾಂತ, ವಿಷ್ಣು, ನಾರಾಯಣ, ಅರ್ಕ, ಸವಿತೃ, ಧಾತೃ, ಸಾಮ್ರಾಟ್, ಇಂದ್ರ, ಚಂದ್ರ. ಅವನು ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ, ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳೊಂದಿಗೆ, ಹಿರಣ್ಮಯನಾಗಿ, ಆನಂದದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅವನನ್ನು ಅರಿಯಬೇಕು, ಹುಡುಕಬೇಕು. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಭಯರಹಿತತೆ ನೀಡಿ, ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹೊರಗಿನ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಿಂತೆಗೆದು, ತನ್ನದೇ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಆಗ ವಿಶ್ವರೂಪ, ಹಿರಣ್ಮಯ ಜಾತವೇದ, ಪರಮ, ಒಂದೇ ಬೆಳಕು, ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ, ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳೊಂದಿಗೆ, ನೂರಾರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ, ಪ್ರಾಣವು ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಉದಯವಾಗುತ್ತದೆ—ಅವನೇ ಸೂರ್ಯ.

ಇತಿ ಪಞ್ಚಮಃ ಪ್ರಪಾಠಕಃ ॥ । ಅಥ ಪ್ರಪಾಠಕ ೬ । ದ್ವಿಧಾ ವಾ ಏಷ ಆತ್ಮಾನಂ ಬಿಭರ್ತ್ಯಯಂ ಯಃ ಪ್ರಾಣೋ ಯಶ್ಚಾಸಾ ಆದಿತ್ಯೋಽಥ ದ್ವೌ ವಾ ಏತಾ ಅಸ್ಯ ಪನ್ಥಾನಾ ಅನ್ತರ್ಬಹಿಶ್ಚಾಹೋರಾತ್ರೇಣೈತೌ ವ್ಯಾವರ್ತೇತೇ ಅಸೌ ವಾ ಆದಿತ್ಯೋ ಬಹಿರಾತ್ಮಾನ್ತರಾತ್ಮಾ ಪ್ರಾಣೋಽತೋ ಬಹಿರಾತ್ಮಕ್ಯಾ ಗತ್ಯಾನ್ತರಾತ್ಮನೋಽನುಮೀಯತೇ ಗತಿರಿತ್ಯೇವಂ ಹಿ ಆಹಾಥ ಯಃ ಕಶ್ಚಿದ್ವಿದ್ವಾನಪಹತಪಾಪ್ಮಾಽಕ್ಷಾಧ್ಯಕ್ಷೋಽವದಾತಮನಾಸ್ತನ್ನಿಷ್ಠ ಆವೃತ್ತಚಕ್ಷುಃ ಸೋ ಅನ್ತರಾತ್ಮಕ್ಯಾ ಗತ್ಯಾ ಬಹಿರಾತ್ಮನೋಽನುಮೀಯತೇ ಗತಿರಿತ್ಯೇವಂ ಹ ಆಹ ಅಥ ಯ ಏಷೋಽನ್ತರಾದಿತ್ಯೇ ಹಿರಣ್ಮಯಃ ಪುರುಷೋ ಯಃ ಪಶ್ಯತೀಮಾಂ ಹಿರಣ್ಯವಸ್ಥಾತ್ ಸ ಏಷೋಽನ್ತರೇ ಹೃತ್ಪುಷ್ಕರ ಏವಾಶ್ರಿತೋಽನ್ನಮತ್ತಿ

ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಗಿಯಿತು. ಈಗ ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯ: ಈ ಆತ್ಮನು ತನ್ನನ್ನು ಎರಡು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ—ಒಂದು ಪ್ರಾಣ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಇನ್ನೊಂದು ಸೂರ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ. ಈ ಎರಡು ಅವನ ಮಾರ್ಗಗಳು, ಒಳಗೂ ಹೊರಗೂ, ಹಗಲು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸೂರ್ಯನು ಹೊರಗಿನ ಆತ್ಮ, ಪ್ರಾಣನು ಒಳಗಿನ ಆತ್ಮ; ಒಳಗಿನ ಆತ್ಮನ ಚಲನೆಯಿಂದ ಹೊರಗಿನ ಆತ್ಮನನ್ನು ಊಹಿಸಬಹುದು. ಚಲನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಜ್ಞಾನಿ, ಪಾಪರಹಿತ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಹೊಂದಿರುವ, ಶುದ್ಧಮನಸ್ಸಿನ, ಧ್ಯಾನಸ್ಥ, ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಒಳಗೆ ಸೆಳೆದಿರುವವರೋ, ಅವರು ಒಳಗಿನ ಆತ್ಮನ ಚಲನೆಯಿಂದ ಹೊರಗಿನ ಆತ್ಮನನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಚಲನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸೂರ್ಯನೊಳಗಿನ ಹಿರಣ್ಮಯ ಪುರುಷನು, ನನ್ನನ್ನು ಹಿರಣ್ಮಯನಾಗಿ ನೋಡುವವನು, ಆತನು ಹೃದಯದ ಕಮಲದೊಳಗೆ ನೆಲೆಸಿಕೊಂಡು ಆಹಾರವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅಥ ಯ ಏಷೋಽನ್ತರೇ ಹೃತ್ಪುಷ್ಕರ ಏವಾಶ್ರಿತೋಽನ್ನಮತ್ತಿ ಸ ಏಷೋಽಗ್ನಿರ್ದಿವಿ ಶ್ರಿತಃ ಸೌರಃ ಕಾಲಾಖ್ಯೋಽದೃಶ್ಯಃ ಸರ್ವಭೂತಾನ್ಯನ್ನಮತ್ತೀತಿ ಕಃ ಪುಷ್ಕರಃ ಕಿಂಮಯೋ ವೇತಿ ಇಅದಂ ವಾ ವ ತತ್ಪುಷ್ಕರಂ ಯೋಽಯಮಾಕಾಶೋಽಸ್ಯೇಮಾಃ ಚತಸ್ರೋ ದಿಶಶ್ಚತಸ್ರ ಉಪದಿಶೋ ದಲಸಂಸ್ಥಾ ಆಸಮರ್ವಾಗ್ವಿಚರತ ಏತೌ ಪ್ರಾಣಾದಿತ್ಯಾ ಏತಾ ಉಪಾಸಿತೋಮಿತ್ಯೇತದಕ್ಷರೇಣ ವ್ಯಾಹೃತಿಭಿಃ ಸಾವಿತ್ರ್ಯಾ ಚೇತಿ

ಹೃದಯದ ಕಮಲದೊಳಗೆ ನೆಲೆಸಿಕೊಂಡು ಆಹಾರವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನು, ಅವನೇ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾದ ಅಗ್ನಿ, ಸೌರರೂಪ, ಕಾಲ ಎಂಬ ಅದೃಶ್ಯನು, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಆಹಾರವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನು. ಆ ಕಮಲವೆಂದರೆ ಏನು? ಅದು ಯಾವದರಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಯಿತು? ಆ ಕಮಲವೇ ಆಕಾಶ, ಅದರ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳು ಅದರ ದಳಗಳು. ಇಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅಗ್ನಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ಅವು ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ. ಇವುಗಳನ್ನು ಓಂ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಮತ್ತು ಸಾವಿತ್ರಿಯ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು.

ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಎರಡು ರೂಪಗಳಿವೆ—ರೂಪವಂತದು ಮತ್ತು ರೂಪವಿಲ್ಲದ್ದು. ರೂಪವಂತದು ಅಸತ್ಯ, ರೂಪವಿಲ್ಲದ್ದು ಸತ್ಯ. ಅದೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ಅದು ಬೆಳಕು, ಆ ಬೆಳಕು ಸೂರ್ಯ. ಈ ಆತ್ಮವೇ ಓಂ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿದನು; ಓಂನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಿಂದೆಲ್ಲವೂ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಓಂ ಎಂದು ಧ್ಯಾನಿಸಿ ಆತ್ಮವನ್ನು ಏಕೀಕರಿಸಬೇಕು.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಉಕ್ತಮಥ ಖಲು ಯ ಉದ್ಗೀಥಃ ಸ ಪ್ರಣವೋ ಯಃ ಪ್ರಣವಃ ಸ ಉದ್ಗೀಥ ಇತಿ ಅಸೌ ವಾ ಆದಿತ್ಯ ಉದ್ಗೀಥ ಏಷ ಪ್ರಣವಾ ಇತಿ । ಏವಂ ಹ್ಯಾಹೋದ್ಗೀಥಂ ಪ್ರಣವಾಖ್ಯಂ ಪ್ರಣೇತಾರಂ ಭಾರೂಪಂ ವಿಗತನಿದ್ರಂ ವಿಜರಂ ವಿಮೃತ್ಯುಂ ತ್ರಿಪದಂ ತ್ರ್ಯಕ್ಷರಂ ಪುನಃ ಪಞ್ಚಧಾ ಜ್ಞೇಯಂ ನಿಹಿತಂ ಗುಹಾಯಾಮಿತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹೋರ್ಧ್ವಮೂಲಂ ತ್ರಿಪಾದ್ಬ್ರಹ್ಮ ಶಾಖಾ ಆಕಾಶ ವಾಯ್ವಗ್ನ್ಯುದಕಭೂಮ್ಯಾದಯ ಏಕೋಽಶ್ವತ್ಥನಾಮೈತದ್ಬ್ರಹ್ಮೈತಸ್ಯೈತತ್ತೇಜೋ ಯದಸಾ ಆದಿತ್ಯಃ ಓಮಿತ್ಯೇತದಕ್ಷರಸ್ಯ ಚೈತತ್ತಸ್ಮಾದೋಮಿತ್ಯನೇನೈತದುಪಾಸೀತಾಜಸ್ರಮಿತ್ಯೇಕೋಽಸ್ಯ ಸಮ್ಬೋಧಯಿತೇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ಏತದೇವಾಕ್ಷರಂ ಪುಣ್ಯಮೇತದೇವಾಕ್ಷರಂ ಪರಮ್ । ಏತದೇವಾಕ್ಷರಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಯೋ ಯದಿಚ್ಛತಿ ತಸ್ಯ ತತ್

ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಉದ್ಗೀಥವೇ ಪ್ರಣವ, ಪ್ರಣವೇ ಉದ್ಗೀಥ. ಸೂರ್ಯನು ಉದ್ಗೀಥ, ಇದೇ ಪ್ರಣವ. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಉದ್ಗೀಥ ಎಂಬ ಪ್ರಣವ, ನಾಯಕ, ಪ್ರಕಾಶರೂಪ, ನಿದ್ರಾರಹಿತ, ವೃದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದ, ಮರಣರಹಿತ, ಮೂರು ಪಾದಗಳಿರುವ, ಮೂರು ಅಕ್ಷರಗಳಿರುವ, ಪುನಃ ಐದು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಗೊತ್ತಾಗಬೇಕಾದದ್ದು, ಗುಹೆಯೊಳಗೆ ನೆಲೆಸಿರುವುದು. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಮೇಲಿನ ಬೇರು, ಮೂರು ಪಾದಗಳಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮ, ಶಾಖೆಗಳು—ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ನೀರು, ಭೂಮಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು; ಒಂದೇ ಒಂದು ಅಶ್ವತ್ಥ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ, ಅದು ಬ್ರಹ್ಮ, ಅದರ ಪ್ರಕಾಶವೇ ಸೂರ್ಯ, ಈ ಅಕ್ಷರದ ತಾತ್ಪರ್ಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಓಂ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಅವನೇ ಅದರ ರಸವನ್ನು ಅರಿಯುವವನು. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಈ ಅಕ್ಷರವೇ ಪವಿತ್ರ, ಈ ಅಕ್ಷರವೇ ಪರಮ. ಈ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ತಿಳಿದವನು, ಏನು ಬಯಸಿದರೂ ಅದು ಅವನದು.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಂ ಸ್ವನವತ್ಯೇಷಾಸ್ಯಸ್ತನುರ್ಯಾ ಓಮಿತಿ ಸ್ತ್ರೀಪುಂನಪುಂಸಕೇತಿ ಲಿಙ್ಗವತೀ ಏಷಾಽಥಾಗ್ನಿರ್ವಾಯುರಾದಿತ್ಯ ಇತಿ ಭಾಸ್ವತಿ ಏಷಾ ಅಥ ಬ್ರಹ್ಮ ರುದ್ರೋ ವಿಷ್ಣುರಿತ್ಯಧಿಪತಿವತೀ ಏಷಾಽಥ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯೋ ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿರಾಹವನೀಯಾ ಇತಿ ಮುಖವತೀ ಏಷಾಽಥ ಋಗ್ಯಜುಃಸಾಮೇತಿ ವಿಜ್ಞಾನವತೀ ಏಷಾ ಭೂರ್ಭುವಃಸ್ವರಿತಿ ಲೋಕವತೀ ಏಷಾಽಥ ಭೂತಂ ಭವ್ಯಂ ಭವಿಷ್ಯದಿತಿ ಕಾಲವತೀ ಏಷಾಽಥ ಪ್ರಾಣೋಽಗ್ನಿಃ ಸೂರ್ಯ ಇತಿ ಪ್ರತಾಪವತೀ ಏಷಾಽಥಾನ್ನಮಾಪಶ್ಚನ್ದ್ರಮಾ ಇತ್ಯಾಪ್ಯಾಯನವತೀ ಏಷಾಽಥ ಬುದ್ಧಿರ್ಮನೋಽಹಙ್ಕಾರಾ ಇತಿ ಚೇತನವತೀ ಏಷಾಽಥ ಪ್ರಾಣೋಽಪಾನೋ ವ್ಯಾನ ಇತಿ ಪ್ರಾಣವತೀ ಏಷೇತಿ ಅತ ಓಮಿತ್ಯುಕ್ತೇನೈತಾಃ ಪ್ರಸ್ತುತಾ ಅರ್ಚಿತಾ ಅರ್ಪಿತಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಹ್ಯಾಹೈತದ್ವೈ ಸತ್ಯಕಾಮ ಪರಾಂ ಚಾಪರಾಂ ಚ ಬ್ರಹ್ಮ ಯದೋಮಿತ್ಯೇತದಕ್ಷರಮಿತಿ

ಇನ್ನೂ ಬೇರೆಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಈ ಓಂ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಧ್ವನಿಯಂತೆ ತೊಂಬತ್ತಾರು ರೂಪಗಳಿವೆ. ಇದು ಹೆಣ್ಣು, ಗಂಡು, ನಪುಂಸಕ ಎಂಬ ಲಿಂಗಗಳನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಹೊಳೆಯುವದು—ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಆದಿತ್ಯ ಎಂಬಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಅಧಿಪತಿ—ಬ್ರಹ್ಮ, ರುದ್ರ, ವಿಷ್ಣು ಎಂಬಂತೆ ಪ್ರಭುತ್ವವಿದೆ. ಇದು ಬಾಯಿಯಂತೆ—ಗೃಹಪತ್ಯ, ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿ, ಆಹವನೀಯ ಎಂಬಂತೆ ಮೂಖವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ—ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ ಎಂಬಂತೆ. ಇದು ಲೋಕಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ—ಭೂಃ, ಭುವಃ, ಸ್ವಃ ಎಂಬಂತೆ. ಇದು ಕಾಲದೊಡನೆ ಸೇರಿದೆ—ಹಿಂದೆ, ಈಗ, ಮುಂದಿನ ಕಾಲ ಎಂಬಂತೆ. ಇದು ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ತುಂಬಿದೆ—ಪ್ರಾಣ, ಅಗ್ನಿ, ಸೂರ್ಯ ಎಂಬಂತೆ. ಇದು ಪೋಷಕ—ಅನ್ನ, ನೀರು, ಚಂದ್ರಮ ಎಂಬಂತೆ. ಇದು ಚೇತನ—ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು, ಅಹಂಕಾರ ಎಂಬಂತೆ. ಇದು ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳದು—ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ವ್ಯಾನ ಎಂಬಂತೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಓಂ ಎಂಬುದನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುವಾಗ ಈ ಎಲ್ಲವೂ ಅರ್ಪಣೆಯಾಗುತ್ತವೆ, ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತವೆ. ಸತ್ಯಕಾಮ, ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಅಪರಬ್ರಹ್ಮ ಎರಡೂ ಈ ಓಂ ಅಕ್ಷರದಲ್ಲೇ ಸೇರಿವೆ.

ಅಥಾವ್ಯಾಹೃತಂ ವಾ ಇದಮಾಸೀತ್ ಸ ಸತ್ಯಂ ಪ್ರಜಾಪತಿಸ್ತಪಸ್ತಪ್ತ್ವಾಽನುವ್ಯಾಹರದ್ಭೂರ್ಭುವಃಸ್ವರಿತಿ । ಏಷೈವಾಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಸ್ಥವಿಷ್ಠಾ ತನುರ್ಯಾ ಲೋಕವತೀತಿ ಸ್ವರಿತ್ಯಸ್ಯಾಃ ಶಿರೋ ನಾಭಿರ್ಭುವೋ ಭೂಃ ಪಾದಾ ಆದಿತ್ಯಶ್ಚಕ್ಷುಃ ಚಕ್ಷುರಾಯತಾ ಹಿ ಪುರುಷಸ್ಯ ಮಹತೀ ಮಾತ್ರಾ ಚಕ್ಷುಷಾ ಹ್ಯಯಂ ಮಾತ್ರಾಶ್ಚರತಿ ಸತ್ಯಂ ವೈ ಚಕ್ಷುಃ ಅಕ್ಷಿಣ್ಯವಸ್ಥಿತೋ ಹಿ ಪುರುಷಃ ಸರ್ವಾರ್ಥೇಷು ಚರತಿ ಏತಸ್ಮಾದ್ಭೂರ್ಭುವಃಸ್ವರಿತ್ಯುಪಾಸೀತಾನೇನ ಹಿ ಪ್ರಜಾಪತಿರ್ವಿಶ್ವಾತ್ಮಾ ವಿಶ್ವಚಕ್ಷುರಿವೋಪಾಸಿತೋ ಭವತೀತಿ ಏವಂ ಹ್ಯಾಹೈಷಾ ವೈ ಪ್ರಜಾಪತೇರ್ವಿಶ್ವಭೃತ್ತನುರೇತಸ್ಯಾಮಿದಂ ಸರ್ವಮನ್ತರ್ಹಿತಮಸ್ಮಿನ್ ಚ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ನೇಷಾ ಅನ್ತರ್ಹಿತೇತಿ ತಸ್ಮಾದೇಷೋಪಾಸೀತಾ

ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಅನಿರುಕ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಸತ್ಯಸ್ವರೂಪಿ ಪ್ರಜಾಪತಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಭೂಃ ಭುವಃ ಸ್ವಃ ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸಿದನು. ಇದು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತರವಾದ ರೂಪ, ಲೋಕಗಳಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಸ್ವಃ ಎಂಬುದು ಅದರ ತಲೆ, ಭುವಃ ನಾಭಿ, ಭೂಃ ಕಾಲುಗಳು; ಸೂರ್ಯನು ಅದರ ಕಣ್ಣು, ಏಕೆಂದರೆ ಪುರುಷನ ಮಹತ್ವ ಕಣ್ಣಿನ ಮೂಲಕವೇ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ಯವೇ ಕಣ್ಣು. ಪುರುಷನು ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿಕೊಂಡು ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭೂಃ ಭುವಃ ಸ್ವಃ ಎಂಬುದನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪಿ, ವಿಶ್ವದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವನಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಇದು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ವಿಶ್ವಧಾರಕ ರೂಪ; ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಅಡಗಿದೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದರಲ್ಲಿಯೂ ಇದು ಅಡಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು.

ತತ್ಸವಿತುರ್ವರೇಣ್ಯಮಿತ್ಯಸೌ ವಾ ಆದಿತ್ಯಃ ಸವಿತಾ ಸ ವಾ ಏವಂ ಪ್ರವರಣೀಯ ಆತ್ಮಕಾಮೇನೇತ್ಯಾಹುರ್ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನೋಽಥ ಭರ್ಗೋ ದೇವಸ್ಯ ಧೀಮಹೀತಿ ಸವಿತಾ ವೈ ದೇವಸ್ತತೋ ಯೋಽಸ್ಯ ಭರ್ಗಾಖ್ಯಸ್ತಂ ಚಿನ್ತಯಾಮೀತ್ಯಾಹುರ್ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನೋಽಥ ಧಿಯೋ ಯೋ ನಃ ಪ್ರಚೋದಯಾದಿತಿ ಬುದ್ಧಯೋ ವೈ ಧಿಯಸ್ತಾಯೋಽಸ್ಮಾಕಂ ಪ್ರಚೋದಯಾದಿತ್ಯಾಹುರ್ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನಃ ಅಥ ಭರ್ಗಾ ಇತಿ ಯೋ ಹ ವಾ ಅಮುಷ್ಮಿನ್ನಾದಿತ್ಯೇ ನಿಹಿತಸ್ತಾರಕೋಽಕ್ಷಿಣಿ ವೈಷ ಭರ್ಗಾಖ್ಯಃ ಭಾಭಿರ್ಗತಿರಸ್ಯ ಹೀತಿ ಭರ್ಗಃ ಭರ್ಜಯತೀತಿ ವೈಷ ಭರ್ಗ ಇತಿ ರುದ್ರೋ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನೋಽಥ ಭ ಇತಿ ಭಾಸಯತೀಮಾನ್ ಲೋಕಾನ್ ರ ಇತಿ ರಂಜಯತೀಮಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಗ ಇತಿ ಗಚ್ಛನ್ತ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಾಗಚ್ಛನ್ತ್ಯಸ್ಮಾದಿಮಾಃ ಪ್ರಜಾಸ್ತಸ್ಮಾದ್ಭ\-ರಗ\-ತ್ವಾದ್ಭರ್ಗಃ ಶಾಶ್ವತ್ ಸೂಯಮಾನಾತ್ ಸೂರ್ಯಃ ಸವನಾತ್ ಸವಿತಾಽದಾನಾತ್ ಆದಿತ್ಯಃ ಪವನಾತ್ಪಾವನೋಽಥಾಪೋಪ್ಯಾಯನಾದಿತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ ಖಲ್ವಾತ್ಮನೋಽತ್ಮಾ ನೇತಾಮೃತಾಖ್ಯಶ್ಚೇತಾ ಮನ್ತಾ ಗನ್ತೋತ್ಸೃಷ್ಟಾನನ್ದಯಿತಾ ಕರ್ತಾ ವಕ್ತಾ ರಸಯಿತಾ ಘ್ರಾತಾ ದ್ರಷ್ಟಾ ಶ್ರೋತಾ ಸ್ಪೃಶತಿ ಚ ವಿಭುರ್ವಿಗ್ರಹೇ ಸನ್ನಿವಿಷ್ಟಾ ಇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ ಅಥ ಯತ್ರ ದ್ವೈತೀಭೂತಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ ತತ್ರ ಹಿ ಶೃಣೋತಿ ಪಶ್ಯತಿ ಜಿಘ್ರತಿ ರಸಯತಿ ಚೈವ ಸ್ಪರ್ಶಯತಿ ಸರ್ವಮಾತ್ಮಾ ಜಾನೀತೇತಿ ಯತ್ರಾದ್ವೈತೀಭೂತಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಕರ್ಮನಿರ್ಮುಕ್ತಂ ನಿರ್ವಚನಮನೌಪಮ್ಯಂ ನಿರುಪಾಖ್ಯಾಂ ಕಿಂ ತದವಾಚ್ಯಮ್

'ತತ್ಸವಿತುರ್ವರೆಣ್ಯಂ' ಎಂದರೆ ಆ ಸೂರ್ಯನೇ ಸವಿತಾ. ಆತ್ಮವನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಅವನನ್ನೇ ಆರಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. 'ಭರ್ಗೋ ದೇವಸ್ಯ ಧೀಮಹಿ' ಎಂದರೆ—ಸವಿತಾ ದೇವರು; ಅವನ ಭರ್ಗ ಎಂಬ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ನಾವು ಧ್ಯಾನಿಸೋಣ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. 'ಧಿಯೋ ಯೋ ನಃ ಪ್ರಚೋದಯಾತ್' ಎಂದರೆ—ಬುದ್ಧಿಯೇ ಧೀ; ಅವನು ನಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಗೆ ಪ್ರೇರಣೆ ಕೊಡಲಿ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. 'ಭರ್ಗ' ಎಂದರೆ ಆ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ, ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ, ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಚಲಿಸುವವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಭರ್ಗ. ಅವನು ಸುಡುವುದರಿಂದ ಭರ್ಗ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. 'ಭ' ಎಂದರೆ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವವನು; 'ರ' ಎಂದರೆ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಆನಂದಿಸುವವನು; 'ಗ' ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅವನಲ್ಲಿ ಸೇರಿ, ಅವನಿಂದ ಹೊರಡುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ 'ಭ-ರ-ಗ' ಎಂಬುದರಿಂದ ಭರ್ಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಸದಾ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದರಿಂದ ಸೂರ್ಯ, ಚಲಿಸುವುದರಿಂದ ಸವಿತಾ, ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಆದಿತ್ಯ, ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ಪಾವನ, ತುಂಬಿಸುವುದರಿಂದ ಕೂಡ ಇದೇನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಆತ್ಮದ ಆತ್ಮನೇ ಅಮೃತಸ್ವರೂಪಿ, ಚಿಂತಕ, ಜ್ಞಾನಿ, ಹೋಗುವವನು, ಬಿಡಿಸುವವನು, ಆನಂದಿಸುವವನು, ಮಾಡುವವನು, ಹೇಳುವವನು, ರುಚಿ ನೋಡುವವನು, ವಾಸನೆ ಗ್ರಹಿಸುವವನು, ನೋಡುವವನು, ಕೇಳುವವನು, ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವವನು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವವನು, ದೇಹದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವವನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಎರಡು ರೂಪಗಳಾಗಿ ಜ್ಞಾನವಿರುವಲ್ಲಿ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಕೇಳುವುದು, ನೋಡುವುದು, ವಾಸನೆ, ರುಚಿ, ಸ್ಪರ್ಶ—allವು ಆತ್ಮವೇ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಜ್ಞಾನವು ಒಂದೇ ಆಗಿರುವಲ್ಲಿ, ಕಾರಣ-ಕಾರ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿ, ವರ್ಣನೆಗೆ ಬಾರದ, ಹೋಲಿಕೆಗೆ ಬಾರದ, ಹೇಳಲಾಗದ, ಅದೇನು ಎಂಬುದು ಹೇಳಲಾಗದು.

ಏಷ ಹಿ ಖಲ್ವಾತ್ಮೇಶಾನಃ ಶಮ್ಭುರ್ಭವೋ ರುದ್ರಃ ಪ್ರಜಾಪತಿರ್ವಿಶ್ವಸೃಕ್ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಃ ಸತ್ಯಂ ಪ್ರಾಣೋ ಹಂಸಃ ಶಾಸ್ತಾ ವಿಷ್ಣುರ್ನಾರಾಯಣೋಽರ್ಕಃ ಸವಿತಾ ಧಾತಾ ವಿಧಾತಾ ಸಮ್ರಾಡಿನ್ದ್ರ ಇನ್ದುರಿತಿ ಯ ಏಷ ತಪತ್ಯಗ್ನಿರಿವಾಗ್ನಿನಾ ಪಿಹಿತಃ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷೇಣ ಹಿರಣ್ಮಯೇನಾಣ್ಡೇನ ಏಷ ವಾ ಜಿಜ್ಞಾಸಿತವ್ಯೋಽನ್ವೇಷ್ಟವ್ಯಃ ಸರ್ವಭೂತೇಭ್ಯೋಽಭಯಂ ದತ್ವಾರಣ್ಯಂ ಗತ್ವಾಥ ಬಹಿಃಕೃತ್ವೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ಸ್ವಾಚ್ಛರೀರಾದುಪಲಭೇತ ಏನಮಿತಿ । ವಿಶ್ವರೂಪಂ ಹರಿಣಂ ಜಾತವೇದಸಂ ಪರಾಯಣಂ ಜ್ಯೋತಿರೇಕಂ ತಪನ್ತಮ್ । ಸಹಸ್ರರಶ್ಮಿಃ ಶತಧಾ ವರ್ತಮಾನಃ ಪ್ರಾಣಃ ಪ್ರಜಾನಾಮುದಯತ್ಯೇಷ ಸೂರ್ಯಃ

ಈ ಆತ್ಮನೇ ಈಶಾನ, ಶಂಭು, ಭವ, ರುದ್ರ, ಪ್ರಜಾಪತಿ, ವಿಶ್ವಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ, ಸತ್ಯ, ಪ್ರಾಣ, ಹಂಸ, ಗುರು, ವಿಷ್ಣು, ನಾರಾಯಣ, ಅರ್ಕ, ಸವಿತೃ, ಧಾತೃ, ವಿಧಾತೃ, ಸಮ್ರಾಟ್, ಇಂದ್ರ, ಚಂದ್ರ—ಇವನು ಹೊಳೆಯುವವನು, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವವನು, ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣುಗಳಿರುವ ಹಿರಣ್ಮಯ ಅಂಡದಿಂದ ಆವೃತನಾದವನು. ಅವನನ್ನು ಅರಿಯಬೇಕು, ಹುಡುಕಬೇಕು. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಕೊಟ್ಟು, ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಹೊರಗಿಟ್ಟು, ತನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲೇ ಅವನನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕು. ವಿಶ್ವರೂಪ, ಹಿರಣ್ಮಯ, ಜೀವಜ್ಞ, ಪರಮಗತಿ, ಒಂದು ಬೆಳಕು, ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳಿರುವ, ನೂರಾರು ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜೀವಸ್ವರೂಪಿ—ಈ ಸೂರ್ಯನು ಉದಯವಾಗುತ್ತಾನೆ.

ತಸ್ಮಾದ್ವಾ ಏಷ ಉಭಯಾತ್ಮೈವಂ ವಿದಾತ್ಮನ್ಯೇವಾಭಿದ್ಯಾಯತ್ಯಾತ್ಮನ್ಯೇವ ಯಜತೀತಿ ಧ್ಯಾನಂ ಪ್ರಯೋಗಸ್ಥಂ ಮನೋ ವಿದ್ವದ್ಭಿಷ್ಟುತಂ ಮನಃಪೂತಿಮುಚ್ಛಿಷ್ಟೋಪಹತಮಿತ್ಯನೇನ ತತ್ಪಾವಯೇತ್ ಮನ್ತ್ರಂ ಪಠತಿ ಉಚ್ಛಿಷ್ಟೋಚ್ಛಿಷ್ಟೋಪಹಿತಂ ಯಚ್ಚ ಪಾಪೇನ ದತ್ತಂ ಮೃತಸೂತಕಾದ್ವಾ ವಸೋಃ ಪವಿತ್ರಮಗ್ನಿಃ ಸವಿತುಶ್ಚ ರಶ್ಮಯಃ ಪುನನ್ತ್ವನ್ನಂ ಮಮ ದುಷ್ಕೃತಂ ಚ ಯದನ್ಯತ್ ಅದ್ಭಿಃ ಪುರಸ್ತಾತ್ಪರಿದಧಾತಿ ಪ್ರಾಣಾಯ ಸ್ವಾಹಾಪಾನಾಯ ಸ್ವಾಹಾ ವ್ಯಾನಾಯ ಸ್ವಾಹಾ ಸಮಾನಾಯ ಸ್ವಾಹೋದಾನಾಯ ಸ್ವಾಹೇತಿ ಪಞ್ಚಭಿರಭಿಜುಹೋತಿ ಅಥಾವಾಶಿಷ್ಟಂ ಯತವಾಗಶ್ನಾತ್ಯತೋಽದ್ಭಿರ್ಭೂಯ ಏವೋಪರಿಷ್ಟಾತ್ಪರಿದಧಾತ್ಯಾಚಾನ್ತೋ ಭೂತ್ವಾತ್ಮೇಜ್ಯಾನಃ ಪ್ರಾಣೋಽಗ್ನಿರ್ವಿಶ್ವೋಽಸೀತಿ ಚ ದ್ವಾಭ್ಯಾಮಾತ್ಮಾನಮಭಿಧ್ಯಾಯೇತ್ ಪ್ರಾಣೋಽಗ್ನಿಃ ಪರಮಾತ್ಮಾ ವೈ ಪಞ್ಚವಾಯುಃ ಸಮಾಶ್ರಿತಃ ಸ ಪ್ರೀತಃ ಪ್ರೀಣಾತು ವಿಶ್ವಂ ವಿಶ್ವಭುಕ್ ವಿಶ್ವೋಽಸಿ ವೈಶ್ವಾನರೋಽಸಿ ವಿಶ್ವಂ ತ್ವಯಾ ಧಾರ್ಯತೇ ಜಾಯಮಾನಮ್ ವಿಶನ್ ತು ತ್ವಾಮಾಹುತಯಶ್ಚ ಸರ್ವಾಃ ಪ್ರಜಾಸ್ತತ್ರ ಯತ್ರ ವಿಶ್ವಾಮೃತೋಽಸೀತಿ ಏವಂ ನ ವಿಧಿನಾ ಖಲ್ವನೇನಾತ್ತಾನತ್ವಂ ಪುನರುಪೈತಿ

ಆದುದರಿಂದ, ಇಂತಹ ಜ್ಞಾನಿಯು ಎರಡೂ ಸ್ವರೂಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ತನ್ನೊಳಗಿನ ಆತ್ಮದಲ್ಲೇ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆತ್ಮದಲ್ಲೇ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಧ್ಯಾನ ಎಂದರೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವುದು, ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಇದನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮನಸ್ಸು ಅಶುದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಊಟದ ಉಳಿದ ಭಾಗದಿಂದ ದೂಷಿತವಾಗಿದ್ದರೆ, ಈ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶುದ್ಧಿಪಡಿಸಬೇಕು: 'ಯಾವುದು ಉಳಿದ ಊಟದಿಂದ, ಪಾಪದಿಂದ, ಮೃತ ಶರೀರದಿಂದ ಅಥವಾ ಹೆರಿಗೆಗಿಂತ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ದೂಷಿತವಾಗಿದೆ, ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳು ನನ್ನ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು, ನನ್ನ ಆಹಾರವನ್ನು ಮತ್ತು ನಾನು ಮಾಡಿದ ಎಲ್ಲ ದುಷ್ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧಪಡಿಸಲಿ.' ಎಂದು ಜಪಿಸಿ, ಮುಂದೆ ನೀರನ್ನು ಛಳಿಸಿ: 'ಪ್ರಾಣನಿಗೆ ಸ್ವಾಹಾ, ಅಪಾನನಿಗೆ ಸ್ವಾಹಾ, ವ್ಯಾನನಿಗೆ ಸ್ವಾಹಾ, ಸಮಾನನಿಗೆ ಸ್ವಾಹಾ, ಉದಾನನಿಗೆ ಸ್ವಾಹಾ' ಎಂದು ಐದು ಬಾರಿ ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಉಳಿದಿದ್ದ ಆಹಾರವನ್ನು ಮೌನವಾಗಿ ಸೇವಿಸಿ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಮೇಲಿನಿಂದ ನೀರನ್ನು ಛಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಾಯನ್ನು ತೊಳೆದು, ಆತ್ಮಾರಾಧನೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು, ಈ ರೀತಿ ಆತ್ಮವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು: 'ಪ್ರಾಣನು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ, ಪರಮಾತ್ಮನು ಐದು ಪ್ರಾಣರೂಪದಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲಿ; ನೀನು ಎಲ್ಲವೂ, ನೀನು ವೈಶ್ವಾನರನು, ನೀನೆಲ್ಲವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತೀಯೆ, ಎಲ್ಲ ಹೋಮಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನಿನ್ನೊಳಗೆ ಸೇರಲಿ, ಅಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮೃತವಿದೆ.' ಹೀಗೆ ಈ ವಿಧಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದಾಗ, ಪುನಃ ಯಾರೂ ಅವನನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಥಾಪರಂ ವೇದಿತವ್ಯಮುತ್ತರೋ ವಿಕಾರೋಽಸ್ಯಾತ್ಮಯಜ್ಞಸ್ಯ ಯಥಾನ್ನಮನ್ನಾದಶ್ಚೇತಿ ಅಸ್ಯೋಪವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಪುರುಷಶ್ಚೇತಾ ಪ್ರಧಾನಾನ್ತಃಸ್ಥಃ ಸ ಏವ ಭೋಕ್ತಾ ಪ್ರಾಕೃತಮನ್ನಂ ಭುಙ್ಕ್ತ ಇತಿ ತಸ್ಯಾಯಂ ಭೂತಾತ್ಮಾ ಹ್ಯನ್ನಮಸ್ಯಕರ್ತಾ ಪ್ರಧಾನಃ ತಸ್ಮಾತ್ತ್ರಿಗುಣಂ ಭೋಜ್ಯಂ ಭೋಕ್ತಾ ಪುರುಷೋಽನ್ತಸ್ಥಃ ಅತ್ರ ದೃಷ್ಟಂ ನಾಮ ಪ್ರತ್ಯಯಮ್ ಯಸ್ಮಾದ್ಬೀಜಸಮ್ಭವಾ ಹಿ ಪಶವಸ್ತಸ್ಮಾದ್ಬೀಜಂ ಭೋಜ್ಯಮನೇನೈವ ಪ್ರಧಾನಸ್ಯ ಭೋಜ್ಯತ್ವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ ತಸ್ಮಾದ್ಭೋಕ್ತಾ ಪುರುಷೋ ಭೋಜ್ಯಾ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ತತ್ಸ್ಥೋ ಭುಙ್ಕ್ತ ಇತಿ ಪ್ರಾಕೃತಮನ್ನಂ ತ್ರಿಗುಣಭೇದಪರಿಣಮತ್ವಾನ್ಮಹದಾದ್ಯಂ ವಿಶೇಷಾನ್ತಂ ಲಿಙ್ಗಮನೇನೈವ ಚತುರ್ದಶವಿಧಸ್ಯ ಮಾರ್ಗಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಕೃತಾ ಭವತಿ ಸುಖದುಃಖಮೋಹಸಂಜ್ಞಂ ಹ್ಯನ್ನಭೂತಮಿದಂ ಜಗತ್ ನ ಹಿ ಬೀಜಸ್ಯ ಸ್ವಾದುಪರಿಗ್ರಹೋಽಸ್ತೀತಿ ಯಾವನ್ನಪ್ರಸೂತಿಃ ತಸ್ಯಾಪ್ಯೇವಂ ತಿಸೃಷ್ವವಸ್ಥಾಸ್ವನ್ನತ್ವಂ ಭವತಿ ಕೌಮಾರಂ ಯೌವನಂ ಜರಾ ಪರಿಣಮತ್ವಾತತ್ದನ್ನತ್ವಮೇವಂ ಪ್ರಧಾನಸ್ಯ ವ್ಯಕ್ತತಾಂ ಗತಸ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿರ್ಭವತಿ ತತ್ರ ಬುದ್ಧ್ಯಾದೀನಿ ಸ್ವಾದುನಿ ಭವನ್ತ್ಯಧ್ಯವಸಾಯಸಙ್ಕಲ್ಪಾಭಿಮಾನಾ ಇತಿ ಅಥೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ ಪಞ್ಚಸ್ವಾದುನಿ ಭವನ್ತಿ ಏವಂ ಸರ್ವಾಣೀನ್ದ್ರಿಯಕರ್ಮಾಣಿ ಪ್ರಾಣಕರ್ಮಾಣಿ ಏವಂ ವ್ಯಕ್ತಮನ್ನಮವ್ಯಕ್ತಮನ್ನಮ್ ಅಸ್ಯ ನಿರ್ಗುಣೋ ಭೋಕ್ತಾ ಭೋಕ್ತೃತ್ವಾಚ್ಚೈತನ್ಯಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ತಸ್ಯ ಯಥಾಗ್ನಿರ್ವೈ ದೇವಾನಾಮನ್ನದಃ ಸೋಮೋಽನ್ನಮಗ್ನಿನೈವಾನ್ನಮಿತ್ಯೇವಂವಿತ್ ಸೋಮಸಂಜ್ಞೋಽಯಂಭೂತತ್ಮಾಽಗ್ನಿಸಂಜ್ಞೋಽಪ್ಯವ್ಯಕ್ತಮುಖಾ ಇತಿ ವಚನಾತ್ಪುರುಷೋ ಹ್ಯವ್ಯಕ್ತಮುಖೇನ ತ್ರಿಗುಣಂ ಭುಙ್ಕ್ತ ಇತಿ ಯೋ ಹೈವಂ ವೇದ ಸಂನ್ಯಾಸೀ ಯೋಗೀ ಚಾತ್ಮಯಾಜೀ ಚೇತಿ ಅಥ ಯದ್ವನ್ನ ಕಶ್ಚಿಚ್ಛೂನ್ಯಾಗಾರೇ ಕಾಮಿನ್ಯಃ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾಃ ಸ್ಪೃಶತೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ ತದ್ವದ್ ಯೋ ನ ಸ್ಪೃಶತಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾನ್ ಸಂನ್ಯಾಸೀ ಯೋಗೀ ಚಾತ್ಮಯಾಜೀ ಚೇತಿ

ಇನ್ನು ಮತ್ತೊಂದು ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು: ಆತ್ಮಯಜ್ಞದ ಉನ್ನತ ರೂಪವೇ 'ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುವವನು' ಎಂಬುದು. ಇದರ ವಿವರಣೆ: ಚೇತನನಾದ ಪುರುಷನು ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಳಗೆ ನೆಲಸಿದ್ದಾನೆ; ಅವನೇ ಭೋಕ್ತಾ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಹಾರವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನು. ಅವನಿಗೆ ಈ ಭೂತಾತ್ಮನೇ ಆಹಾರ, ಆಹಾರವನ್ನು ಸೃಜಿಸುವವನು, ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಮೂಲ ಕಾರಣ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಹಾರವು ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ, ಭೋಕ್ತಾ ಪುರುಷನು ಒಳಗಿರುವವನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವದು 'ವಸ್ತು' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಬೀಜದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಬೀಜವೇ ಆಹಾರ. ಹೀಗಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಹಾರಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪುರುಷನು ಭೋಕ್ತಾ, ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಭೋಜ್ಯ; ಅವನು ಅದರಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿದ್ದು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಹಾರವು ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡು ಮಹತ್ತಿನಿಂದ ವಿಶೇಷವರೆಗೆ ಹರಡುತ್ತದೆ; ಹೀಗಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮಾರ್ಗಗಳ ವಿವರಣೆ ಆಗಿದೆ. ಈ ಜಗತ್ತು ಆಹಾರದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದದು, ಅದು ಸುಖ, ದುಃಖ, ಮೋಹ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಬೀಜಕ್ಕೆ ಸ್ವಾದು ಅನುಭವಿಸುವುದು ಇಲ್ಲ, ಅದು ಆಹಾರವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾದಾಗ ಮಾತ್ರ ಸ್ವಾದು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಎಂಬ ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆಹಾರಸ್ವರೂಪವಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದಾಗ ಅದು ಗ್ರಹ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಆಗ ಬುದ್ಧಿ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಸ್ವಾದು ಅನಿಸುತ್ತದೆ—ನಿಶ್ಚಯ, ಸಂಕಲ್ಪ, ಅಹಂಕಾರ. ನಂತರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳು ಐದು ಸ್ವಾದುಗಳಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ; ಹೀಗೆಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ. ವ್ಯಕ್ತವಾದ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತವಾದ ಆಹಾರ: ಭೋಕ್ತಾ ಗುಣರಹಿತನು, ಆದರೆ ಅವನ ಭೋಕ್ತೃತ್ವವು ಚೇತನದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯು ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸುವವನು, ಸೋಮನು ಆಹಾರ; ಅಗ್ನಿಗೆ ಆಹಾರ ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಭೂತಾತ್ಮನು ಸೋಮ ಎಂದು, ಅಗ್ನಿ ಅವ್ಯಕ್ತಮುಖ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪುರುಷನು ಅವ್ಯಕ್ತಮುಖದಿಂದ ಮೂರು ಗುಣಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನು ಸಂನ್ಯಾಸಿ, ಯೋಗಿ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಯಾಜಿಯು. ಹಾಗೆಯೇ, ಖಾಲಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ, ಯಾರೂ ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಹೀಗೆಯೇ, ಯಾರು ಒಳಗೆ ಬಂದ ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನೇ ಸಂನ್ಯಾಸಿ, ಯೋಗಿ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಯಾಜಿಯು.

ಪರಂ ವಾ ಏತದಾತ್ಮನೋ ರೂಪಂ ಯದನ್ನಮನ್ನಮಯೋ ಹ್ಯಯಂ ಪ್ರಾಣೋಽಥ ನ ಯದ್ಯಶ್ನಾತ್ಯಮನ್ತಾಽಶ್ರೋತಾಽಸ್ಪ್ರಷ್ಟಾಽದ್ರಷ್ಟಾಽವಕ್ತಾಽಘ್ರಾತಾರಸಯಿತಾ ಭವತಿ ಪ್ರಾಣಾಂಶ್ಚೋತ್ಸೃಜತೀತಿ ಏವಂ ಹ್ಯಾಹಾಥ ಯದಿ ಖಲ್ವಶ್ನಾತಿ ಪ್ರಾಣಸಮೃದ್ಧೋ ಭೂತ್ವಾ ಮನ್ತಾ ಭವತಿ ಶ್ರೋತಾ ಭವತಿ ಸ್ಪ್ರಷ್ಟಾ ಭವತಿ ವಕ್ತಾ ಭವತಿ ರಸಯಿತಾ ಭವತಿ ಘ್ರಾತಾ ಭವತಿ ದ್ರಷ್ಟಾ ಭವತೀತಿ ಏವಂ ಹ್ಯಾಹ ಅನ್ನಾದ್ವೈ ಪ್ರಜಾಃ ಪ್ರಜಾಯನ್ತೇ ಯಾಃ ಕಶ್ಚಿತ್ಪೃಥಿವೀಶೃತಾಃ । ಅತೋಽನ್ನೇನೈವ ಜೀವನ್ತಿ ಅಥೈತದಪಿ ಯನ್ತಿ ಅನ್ತತಃ

ಆತ್ಮನ ಪರಮ ರೂಪವೇ ಆಹಾರ. ಈ ಪ್ರಾಣನು ಆಹಾರದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತನು. ಅವನು ಆಹಾರ ಸೇವಿಸದೆ ಇದ್ದರೆ, ಯೋಚಿಸಲು, ಕೇಳಲು, ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲು, ನೋಡಲು, ಮಾತಾಡಲು, ವಾಸನೆ ಸುವಾಸನೆ ಅನುಭವಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸಿದರೆ, ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ ತುಂಬಿ, ಯೋಚನೆ, ಕೇಳುವುದು, ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದು, ಮಾತಾಡುವುದು, ರುಚಿ, ವಾಸನೆ, ನೋಡುವುದು ಎಲ್ಲವೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: 'ಆಹಾರದಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲರೂ; ಆಹಾರದಿಂದಲೇ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಆಹಾರವಾಗುತ್ತಾರೆ.'

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಉಕ್ತಮ್ ಸರ್ವಾಣಿ ಹ ವಾ ಇಮಾನಿ ಭೂತಾನ್ಯಹರಹಃ ಪ್ರಪತನ್ತ್ಯನ್ನಮಭಿಜಿಘೃಕ್ಷಮಾಣಾನಿ ಸೂರ್ಯೋ ರಶ್ಮಿಭಿರಾದದಾತ್ಯನ್ನಂ ತೇನಾಸೌ ತಪತ್ಯನ್ನೇನಾಭಿಷಿಕ್ತಾಃ ಪಚನ್ತೀಮೇ ಪ್ರಾಣಾ ಅಗ್ನಿರ್ವಾ ಅನ್ನೇನೋಜ್ಜ್ವಲತ್ಯನ್ನಕಾಮೇನೇದಂ ಪ್ರಕಲ್ಪಿತಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಅತೋಽನ್ನಮಾತ್ಮೇತ್ಯುಪಾಸೀತೇತ್ವೇಯಂ ಹ್ಯಾಹ । ಅನಾದ್ಭೂತಾನಿ ಜಾಯನ್ತೇ ಜಾತಾನ್ಯನ್ನೇನ ವರ್ಧನ್ತೇ ಅದ್ಯತೇಽತ್ತಿ ಚ ಭೂತಾನಿ ತಸ್ಮಾದನ್ನಂ ತದುಚ್ಯತೇ

ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಆಹಾರವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಹಾತೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಆಹಾರವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನು ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆಹಾರದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕಗೊಂಡು ಈ ಪ್ರಾಣಗಳು ಬೇಯಿಸುತ್ತವೆ. ಅಗ್ನಿಯೂ ಆಹಾರದಿಂದ ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಈ ಲೋಕವು ಆಹಾರದ ಆಸೆಯಿಂದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದೆ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಹಾರವೇ ಆತ್ಮ ಎಂದು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: 'ನೀರಿನಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ; ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆ ಆಹಾರದಿಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ; ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಆಹಾರವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ತಿನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಆಹಾರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.'

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಉಕ್ತಮ್ \: ವಿಶ್ವಭೃದ್ವೈ ನಾಮೈಷಾ ತನುರ್ಭಗವತೋ ವಿಷ್ಣೋರ್ಯದಿದಮನ್ನಂ ಪ್ರಾಣೋ ವಾ ಅನ್ನಸ್ಯ ರಸೋ ಮನಃ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಮನಸ ಆನನ್ದಂ ವಿಜ್ಞಾನಸ್ಯೇತಿ ಅನ್ನವಾನ್ ಪ್ರಾಣವಾನ್ ಮನಶ್ವಾನ್ ವಿಜ್ಞಾನವಾನ್ ಆನನ್ದವಾನ್ ಚ ಭವತಿ ಯೋ ಹೈವಂ ವೇದ ಯಾವಾನ್ತೀಹ ವೈ ಭೂತಾನ್ಯನ್ನಮದನ್ತಿ ತಾವತ್ಸ್ವನ್ತಸ್ಥೋಽನ್ನಮತ್ತಿ ಯೋ ಹೈವಂವೇದ । ಅನ್ನಮೇವ ವಿಜರನ್ನಮನ್ನಂ ಸಂವನನಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಅನ್ನಂ ಪಶೂನಾಂ ಪ್ರಾಣೋಽನ್ನಂ ಜ್ಯೇಷ್ಠಮನ್ನಂ ಭಿಷಕ್ ಸ್ಮೃತಮ್

ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ವಿಶ್ವವನ್ನು ಧಾರಣೆಮಾಡುವ ಭಗವಂತನ ರೂಪವೇ ಅನ್ನ. ಅನ್ನದ ಸಾರವೇ ಉಸಿರು, ಉಸಿರಿನ ಸಾರವೇ ಮನಸ್ಸು, ಮನಸ್ಸಿನ ಸಾರವೇ ಜ್ಞಾನ, ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವದು ಆನಂದ. ಇದನ್ನು ಅರಿತವನು ಅನ್ನವನ್ನೂ, ಉಸಿರನ್ನೂ, ಮನಸ್ಸನ್ನೂ, ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ, ಆನಂದವನ್ನೂ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಜೀವಿಗಳು ಅನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತವೆಯೋ, ಅಷ್ಟೇ ಅನ್ನವನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೇ ಅನುಭವಿಸುವನು, ಇದನ್ನು ತಿಳಿದವನು. ನಾಶವಾಗದ ಅನ್ನವೇ ನಿಜವಾದ ಅನ್ನ, ಅನ್ನವೇ ಎಲ್ಲರ ಒಗ್ಗಟ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪಶುಗಳ ಜೀವವೂ ಅನ್ನವೇ, ಅನ್ನವೇ ಹಿರಿಯದು, ಅನ್ನವೇ ವೈದ್ಯನೆಂದು ಕೂಡ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅಥಾನ್ಯಾತ್ರಪ್ಯುಕ್ತಮ್ \: ಅನ್ನಂ ವಾ ಅಸ್ಯ ಸರ್ವಸ್ಯ ಯೋನಿಃ ಕಾಲಶ್ಚಾನ್ನಸ್ಯ ಸೂರ್ಯೋ ಯೋನಿಃ ಕಾಲಸ್ಯ ತಸ್ಯೈತದ್ರೂಪಂ ಯನ್ ನಿಮೇಷಾದಿಕಾಲಾತ್ಸಮ್ಭೃತಂ ದ್ವಾದಶಾತ್ಮಕಂ ವತ್ಸರಮೇತಸ್ಯಾಗ್ನೇಯಮರ್ಧಮರ್ಧಂ ವಾರುಣಂ ಮಘಾದ್ಯಂ ಶ್ರವಿಷ್ಠಾರ್ಧಮಾಗ್ನೇಯಂ ಕ್ರಮೇಣೋತ್ಕ್ರಮೇಣ ಸಾರ್ಪಾದ್ಯಂ ಶ್ರವಿಷ್ಠಾರ್ಧಾನ್ತಂ ಸೌಮ್ಯಮ್ ತತ್ರೈಕೈಕಮಾತ್ಮನೋ ನವಾಂಶಕಂ ಸಚಾರಕವಿಧಮ್ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯತ್ವಾದೇತತ್ಪ್ರಮಾಣಮನೇನೈವ ಪ್ರಮೀಯತೇ ಹಿ ಕಾಲಃ ನ ವಿನಾ ಪ್ರಮಾಣೇನ ಪ್ರಮೇಯಸ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿಃ ಪ್ರಮೇಯೋಽಪಿ ಪ್ರಮಾಣತಾಂ ಪೃಥಕ್ತ್ವಾದುಪೈತ್ಯಾತ್ಮಸಮ್ಬೋಧನಾರ್ಥಮಿತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ । ಯಾವತ್ಯೋ ವೈ ಕಾಲಸ್ಯ ಕಲಾಸ್ತಾವತೀಷು ಚರತ್ಯಸೌ ಯಃ ಕಾಲಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯುಪಾಸೀತ ಕಾಲಸ್ತಸ್ಯಾತಿದೂರಮಪಸರತೀತಿ ಏವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ಕಾಲಾತ್ಸ್ರವನ್ತಿ ಭೂತಾನಿ ಕಾಲಾದ್ವೃದ್ಧಿಂ ಪ್ರಯಾನ್ತಿ ಚ । ಕಾಲೇ ಚಾಸ್ತಂ ನಿಯಚ್ಛನ್ತಿ ಕಾಲೋ ಮೂರ್ತಿರಮೂರ್ತಿಮಾನ್

ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಈ ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಮೂಲವನ್ನಾದದ್ದು ಅನ್ನ. ಕಾಲವೇ ಅನ್ನದ ಮೂಲ, ಸೂರ್ಯನೇ ಕಾಲದ ಮೂಲ. ಕಾಲದ ರೂಪವೆಂದರೆ ಕ್ಷಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹನ್ನೆರಡು ಭಾಗಗಳ ವರ್ಷ. ಈ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧ ಭಾಗ ಅಗ್ನಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದು, ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಧ ಭಾಗ ವಾರುಣನಿಗೆ ಸೇರಿದೆ. ಮಾಘದಿಂದ ಶ್ರವಿಷ್ಠಾ ಮಧ್ಯದವರೆಗೆ ಅಗ್ನಿಯ ಭಾಗ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಶ್ರವಿಷ್ಠಾ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೆ ಸೋಮ ಭಾಗ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಗವೂ ಒಂಬತ್ತು ಭಾಗಗಳಾಗಿ, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಚಕ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ. ಕಾಲ ಸಣ್ಣದಾದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಇದು ಪ್ರಮಾಣ. ಪ್ರಮಾಣವಿಲ್ಲದೆ ಅಳೆಯಬೇಕಾದುದನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾಗದು. ಅಳೆಯಬೇಕಾದುದು ಬೇರೆ ಇದ್ದರೆ ಅದು ಪ್ರಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಆತ್ಮವನ್ನು ಅರಿಯಲು ಹೀಗೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಕಾಲದ ಎಷ್ಟು ಭಾಗಗಳಿದೆಯೋ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಾರು ಕಾಲವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರಿಗೋಸ್ಕರ ಕಾಲ ದೂರ ಸರಿಯುತ್ತದೆ. ಕಾಲದಿಂದಲೇ ಜೀವಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ, ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾಲವು ರೂಪವನ್ನೂ ರೂಪವಿಲ್ಲದದನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ.

ದ್ವೇ ವಾವ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ರುಪೇ ಕಾಲಶ್ಚಾಕಾಲಶ್ಚಾಥ ಯಃ ಪ್ರಾಗಾದಿತ್ಯಾತ್ಸೋಽಕಾಲೋಽಕಾಲೋಽಥ ಯ ಆದಿತ್ಯದ್ಯಃ ಸ ಕಾಲಃ ಸಕಲಃ ಸಕಲಸ್ಯ ವಾ ಏತದ್ರೂಪಂ ಯತ್ಸಂವತ್ಸರಃ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಖಲ್ವೇವೇಮಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ಪ್ರಜಾಯನ್ತೇ ಸಂವತ್ಸರೇಣೇಹ ವೈ ಜಾತಾ ವಿವರ್ಧನ್ತೇ ಸಂವತ್ಸರೇ ಪ್ರತ್ಯಸ್ತಂ ಯನ್ತಿ ತಸ್ಮಾತ್ಸಂವತ್ಸರೋ ವೈ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ಕಾಲೋಽನ್ನಂ ಬ್ರಹ್ಮನೀಡಮಾತ್ಮಾ ಚೇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ ಕಾಲಃ ಪಚತಿ ಭೂತಾನಿ ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವ ಮಹಾತ್ಮನಿ । ಯಸ್ಮಿನ್ ತು ಪಚ್ಯತೇ ಕಾಲೋ ಯಸ್ತಂ ವೇದ ಸ ವೇದವಿತ್

ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಎರಡು ರೂಪಗಳಿವೆ: ಕಾಲ ಮತ್ತು ಅಕಾಲ. ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಮುಂಚೆ ಇರುವದು ಅಕಾಲ, ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವದು ಕಾಲ. ಕಾಲದ ರೂಪವೆಂದರೆ ವರ್ಷ. ವರ್ಷದಿಂದಲೇ ಈ ಪ್ರಪಂಚದ ಜೀವಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ವರ್ಷದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದವರು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ, ವರ್ಷದಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವರ್ಷನೇ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ. ಕಾಲವೇ ಅನ್ನ, ಬ್ರಹ್ಮನ ನೆಲೆ, ಆತ್ಮವೂ ಹೌದು. ಕಾಲವೇ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಮಹಾತ್ಮನೊಳಗೆ ಬೇಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾರೊಳಗೆ ಕಾಲವೇ ಬೇಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ತಿಳಿದವನೇ ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನಿಯನ್ನು.

ವಿಗ್ರಹವಾನೇಷ ಕಾಲಃ ಸಿನ್ಧುರಾಜಃ ಪ್ರಜಾನಾಮ್ ಏಷ ತತ್ಸ್ಥಃ ಸವಿತಾಖ್ಯೋ ಯಸ್ಮಾದೇವೇಮೇ ಚನ್ದ್ರರ್ಕ್ಷಗ್ರಹ ಸಂವತ್ಸರಾದಯಃ ಸೂಯನ್ತೇ ಅಥೈಭ್ಯಃ ಸರ್ವಮಿದಮತ್ರ ವಾ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿತ್ಶುಭಾಶುಭಂ ದೃಶ್ಯನ್ತೇಹ ಲೋಕೇ ತದೇತೇಭ್ಯಸ್ತಸ್ಮಾದಾದಿತ್ಯಾತ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಾಥ ಕಾಲಸಂಜ್ಞಮಾದಿತ್ಯಮುಪಾಸೀತಾದಿತ್ಯೋ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯೇಕೇಽಥ ಏವಂ ಹ್ಯಾಹ । ಹೋತಾ ಭೋಕ್ತಾ ಹವಿರ್ಮನ್ತ್ರೋ ಯಜ್ಞೋ ವಿಷ್ಣುಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ । ಸರ್ವಃ ಕಶ್ಚಿತ್ಪ್ರಭುಃ ಸಾಕ್ಷೀ ಯೋಽಮುಷ್ಮಿನ್ಭಾತಿ ಮಣ್ಡಲೇ

ಈ ಕಾಲವು ರೂಪವಂತಾಗಿದೆ, ನದಿಗಳಿಗೂ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ರಾಜನು. ಅವನು ಅಲ್ಲೆ ನಿಂತಿರುವ ಸವಿತಾ ಎಂಬ ಸೂರ್ಯ. ಅವನಿಂದಲೇ ಚಂದ್ರ, ನಕ್ಷತ್ರ, ಗ್ರಹ, ವರ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಎಲ್ಲಾ ಶುಭ-ಅಶುಭಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪ ಕಾಲವೆಂದು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. ಕೆಲವರು ಸೂರ್ಯನೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಹೋಮ ಮಾಡುವವನು, ಅನುಭವಿಸುವವನು, ಹೋಮದ ದ್ರವ್ಯ, ಮಂತ್ರ, ಯಜ್ಞ, ವಿಷ್ಣು, ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ—ಇವೆಲ್ಲವೂ, ಯಾರು ಆ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಪ್ರಭುವಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಅವರೇ.

ಬ್ರಹ್ಮ ಹ ವಾ ಇದಮಗ್ರ ಆಸೀತ್ ಏಕೋಽನನ್ತಃ ಪ್ರಾಗನನ್ತೋ ದಕ್ಷಿಣೋಽನನ್ತಃ ಪ್ರತೀಚ್ಯನನ್ತ ಉದೀಚ್ಯನನ್ತ ಊರ್ಧ್ವಾನ್ ಚಾಽವಾನ್ ಚ ಸರ್ವತೋಽನನ್ತಃ ನ ಹ್ಯಾಸ್ಯ ಪ್ರಾಚ್ಯಾದಿ ದಿಶಃ ಕಲ್ಪನ್ತೇಽಥ ತಿರ್ಯಗ್ವಾನ್ ಚೋರ್ಧ್ವಂ ವಾ ಅನೂಹ್ಯ ಏಷ ಪರಮಾತ್ಮಾಽಪರಿಮಿತೋಽತರ್ಕ್ಯೋಽಚಿನ್ತ್ಯ ಏಷ ಆಕಾಶಾತ್ಮಾ ಏವೈಷ ಕೃತ್ಸ್ನಕ್ಷಯ ಏಕೋ ಜಾಗರ್ತೀತಿ ಏತಸ್ಮಾದಾಕಾಶಾದೇಷ ಖಲ್ವಿದಂ ಚೇತಾಮಾತ್ರಂ ಬೋಧಯತಿ ಅನೇನೈವ ಚೇದಮ್ ಧ್ಯಾಯತೇ ಅಸ್ಮಿನ್ ಚ ಪ್ರತ್ಯಸ್ತಂ ಯಾತಿ ಅಸ್ಯೈತದ್ಭಾಸ್ವರಂ ರೂಪಂ ಯದಮುಷ್ಮಿನ್ನಾದಿತ್ಯೇ ತಪತಿ ಅಗ್ನೌ ಚಾಧುಮಕೇ ಯಜ್ಜ್ಯೋತಿಶ್ಚಿತ್ರತರಮುದರಸ್ತೋಽಥ ವಾ ಯಃ ಪಚತ್ಯನ್ನಮ್ ಇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ ಯಶ್ಚೈಷೋಽಗ್ನೌ ಯಶ್ಚಾಯಂ ಹೃದಯೇ ಯಶ್ಚಾಸಾವಾದಿತ್ಯೇ ಸ ಏಷ ಏಕಾ ಇತ್ಯೇಕಸ್ಯ ಹೈಕತ್ವಮೇತಿ ಯ ಏವಂ ವೇದ

ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅನಂತವಾಗಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಒಂದೇ ಇದ್ದನು. ಪೂರ್ವ, ದಕ್ಷಿಣ, ಪಶ್ಚಿಮ, ಉತ್ತರ, ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅನಂತ. ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಇಲ್ಲ; ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ, ಬದಿಯೂ ಯಾವುದೂ ಅವನಿಗೆ ಸೀಮಿತವಲ್ಲ. ಈ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು, ಯಾರು ಊಹಿಸಲಾಗದು, ಯಾರು ಯೋಚಿಸಲಾಗದು. ಈ ಆತ್ಮನೇ ಆಕಾಶದ ಸ್ವರೂಪ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡು, ಯಾವಾಗಲೂ ಜಾಗೃತನಾಗಿ ಇರುವವನು. ಈ ಆಕಾಶದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಉಣಿಸುವವನು. ಇದರಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲರೂ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೆ; ಎಲ್ಲವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ರೂಪವೇ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವುದು, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತಿರುವುದು, ಹೊಟ್ಟೆಯೊಳಗಿನ ಪ್ರಕಾಶವೂ ಆಗಿದೆ, ಅನ್ನವನ್ನು ಬೇಯಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯೂ ಅದೇ. 'ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವದು, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇರುವದು, ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಇರುವದು—ಇವು ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಯಾರು ಅರಿತಾನೋ ಅವನು ಏಕತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ತಥಾ ತತ್ಪ್ರಯೋಗಕಲ್ಪಃ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಃ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರೋ ಧ್ಯಾನಂ ಧಾರಣಾ ತರ್ಕಃ ಸಮಾಧಿಃ ಷಡಙ್ಗಾ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಯೋಗಃ ಅನೇನ ಯದಾ ಪಶ್ಯನ್ಪಶ್ಯತಿ ರುಕ್ಮವರ್ಣಂ ಕರ್ತಾರಮೀಶಂ ಪುರುಷಂ ಬ್ರಹ್ಮಯೋನಿಮ್ ತದಾ ವಿದ್ವಾನ್ಪುಣ್ಯಪಾಪೇ ವಿಹಾಯ ಪರೇಽವ್ಯಯೇ ಸರ್ವಮೇಕೀಕರೋತಿ ಏವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ಯಥಾ ಪರ್ವತಮಾದೀಪ್ತಂ ನಾಶ್ರಯನ್ತಿ ಮೃಗದ್ವಿಜಾಃ । ತದ್ವದ್ಬ್ರಹ್ಮವಿದೋ ದೋಷಾ ನಾಶ್ರಯನ್ತಿ ಕದಾಚನ

ಯೋಗದ ಕ್ರಮವನ್ನು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ: ಉಸಿರಿನ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಧ್ಯಾನ, ಏಕಾಗ್ರತೆ, ವಿಚಾರ, ಸಮಾಧಿ—ಈ ಆರು ಯೋಗದ ಅಂಗಗಳು. ಇದರಿಂದ ಯಾರು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಹೊಳೆಯುವ ಬಣ್ಣದ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನನ್ನು, ಈಶ್ವರನನ್ನು, ಪುರುಷನನ್ನು, ಬ್ರಹ್ಮನ ಮೂಲವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಜ್ಞಾನಿ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಶಾಶ್ವತವಾದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. 'ಹಾಗೆ, ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಹೊತ್ತಿರುವ ಪರ್ವತದ ಬಳಿಗೆ ಮೃಗಗಳು ಅಥವಾ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಹತ್ತಿರ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಅರಿತವರ ಬಳಿಗೆ ದೋಷಗಳು ಯಾವತ್ತೂ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್ \: ಯದಾ ವೈ ಬಹಿರ್ವಿದ್ವಾನ್ಮನೋ ನಿಯಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ ಚ ಪ್ರಾಣೋ ನಿವೇಶಯಿತ್ವಾ ನಿಃಸಙ್ಕಲ್ಪಸ್ತತಸ್ತಿಷ್ಠೇತ್ ಅಪ್ರಾಣಾದಿಹ ಯಸ್ಮಾತ್ಸಮ್ಭೂತಃ ಪ್ರಾಣಸಂಜ್ಞಕೋ ಜೀವಸ್ತಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಾಣೋ ವೈ ತುರ್ಯಾಖ್ಯೇ ಧಾರಯೇತ್ಪ್ರಾಣಮ್ ಇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ಅಚಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತಮಧ್ಯಸ್ತಮಚಿನ್ತ್ಯಂ ಗುಹ್ಯಮುತ್ತಮಮ್ । ತತ್ರ ಚಿತ್ತಂ ನಿಧಾಯೇತ ತಚ್ಚ ಲಿಙ್ಗಂ ನಿರಾಶ್ರಯಮ್

ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಜ್ಞಾನಿಯು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹೊರಗಿನ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಹಿಂತೆಗೆದು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ, ಉಸಿರನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಯಾವುದೇ ಸಂಕಲ್ಪವಿಲ್ಲದೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ಎಂಬ ಜೀವಶಕ್ತಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಆ ಪ್ರಾಣವನ್ನು 'ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ' ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು. 'ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸು, ಚಿತ್ತದ ಮಧ್ಯಭಾಗ, ಊಹಿಸಲಾಗದ, ಅತ್ಯಂತ ಗುಪ್ತವಾದ ಸ್ಥಾನ—ಅಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಡಸಬೇಕು; ಅದು ಆಧಾರವಿಲ್ಲದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಲಕ್ಷಣ' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್ \: ಅತಃ ಪರಾಸ್ಯ ಧಾರಣಾ ತಾಲುರಸನಾಗ್ರನಿಪೀಡನಾ\- ದ್ವಾಙ್ಮನಃಪ್ರಾಣನಿರೋಧನಾದ್ಬ್ರಹ್ಮ ತರ್ಕೇಣ ಪಶ್ಯತಿ ಯದಾತ್ಮನಾಽಽತ್ಮಾನ\- ಮಣೋರಣೀಯಾಂಸಂ ದ್ಯೋತಮಾನಂ ಮನಃಕ್ಷಯಾತ್ಪಶ್ಯತಿ ತದಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಿರಾತ್ಮಾ ಭವತಿ ನಿರಾತ್ಮಕತ್ವಾದಸಙ್ಖ್ಯೋಽಯೋನಿಶ್ಚಿನ್ತ್ಯೋ ಮೋಕ್ಷಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯೇತತ್ಪರಂ ರಹಸ್ಯಮ್ ಇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ \: ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಹಿ ಪ್ರಸಾದೇನ ಹನ್ತಿ ಕರ್ಮ ಶುಭಾಶುಭಮ್ । ಪ್ರಸನ್ನಾತ್ಮಾತ್ಮನಿ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಸುಖಮವ್ಯಯಮಶ್ನುತಾ ಇತಿ

ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿನ ಧಾರಣೆಯು, ನಾಲಿಗೆಯ ತುದಿಯನ್ನು ಮೇಲಿನ ಹಲ್ಲುಗಳಿಗೆ ಒತ್ತುವುದು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಉಸಿರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು, ವಿಚಾರದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಕಾಣುವುದು. ಮನಸ್ಸು ಶಾಂತವಾದಾಗ, ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಆತ್ಮನನ್ನು ಆತ್ಮದಿಂದಲೇ ಕಾಣಬಹುದು. ಆಗ ಆತ್ಮವನ್ನು ಕಂಡು, ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ನಿರಾತ್ಮನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಿರಾತ್ಮತ್ವದಿಂದ ಅವನು ಎಣಿಸಲಾಗದ, ಜನನರಹಿತ, ಊಹಿಸಲಾಗದ, ಮೋಕ್ಷಸ್ವರೂಪನಾಗುತ್ತಾನೆ—ಇದು ಪರಮ ರಹಸ್ಯ. 'ಮನಸ್ಸು ಶುದ್ಧವಾದಾಗ, ಒಳ್ಳೆಯದು-ಕೆಟ್ಟದು ಎಂಬ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಶಾಂತವಾದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದಾಗ, ಅವನು ಶಾಶ್ವತವಾದ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.