ಮೈತ್ರಾಯಣೀಯೋಪನಿಷದ್

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಂ ಸಂಮೋಹೋ ಭಯಂ ವಿಷಾದೋ ನಿದ್ರಾ ತನ್ದ್ರೀ ವ್ರಣೋ ಜರಾ ಶೋಕಃ ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾ ಕಾರ್ಪಣ್ಯಂ ಕ್ರೋಧೋ ನಾಸ್ತಿಕ್ಯಮಜ್ಞಾನಂ ಮಾತ್ಸರ್ಯಂ ವೈಕಾರುಣ್ಯಂ ಮೂಢತ್ವಂ ನಿರ್ವ್ರೀಡತ್ವಂ ನಿಕೃತತ್ವಮುದ್ಧಾತತ್ವಮಸಮತ್ವಮಿತಿ ತಾಮಸಾನ್ವಿತಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಸ್ನೇಹೋ ರಾಗೋ ಲೋಭೋ ಹಿಂಸಾ ರತಿರ್ದೃಷ್ಟಿವ್ಯಾಪೃತತ್ವಮೀರ್ಷ್ಯಾ ಕಾಮಮವಸ್ಥಿತತ್ವಂ ಚಞ್ಚಲತ್ವಂ ಜಿಹೀರ್ಷಾರ್ಥೋಪಾರ್ಜನಂ ಮಿತ್ರಾನುಗ್ರಹಣಂ ಪರಿಗ್ರಹಾವಲಮ್ಬೋಽನಿಷ್ಟೇಷ್ವಿನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ದ್ವಿಷ್ಟಿರಿಷ್ಟೇಶ್ವಭಿಷಙ್ಗ ಇತಿ ರಾಜಸಾನ್ವಿತೈಃ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಏತೈರಭಿಭೂತ ಇತ್ಯಯಂ ಭೂತಾತ್ಮಾ ತಸ್ಮಾನ್ನಾನಾರೂಪಾಣ್ಯಾಪ್ನೋತೀತ್ಯಾಪ್ನೋತೀತಿ

ಇನ್ನೆಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಮೋಹ, ಭಯ, ನಿರಾಶೆ, ನಿದ್ರೆ, ಆಲಸ್ಯ, ಗಾಯ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ, ದುಃಖ, ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆ, ದೌರ್ಬಲ್ಯ, ಕೋಪ, ನಾಸ್ತಿಕತೆ, ಅಜ್ಞಾನ, ಹಗೆ, ಕ್ರೂರತೆ, ಮೂರ್ಖತೆ, ಲಜ್ಜೆಯಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ, ವಂಚನೆ, ಗರ್ವ, ಅಸಮಾನತೆ — ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ತಮೋಗುಣದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ತೃಷ್ಣೆ, ಪ್ರೀತಿ, ಆಸಕ್ತಿ, ಲೋಭ, ಹಿಂಸೆ, ಸುಖಾಸಕ್ತಿ, ತಪ್ಪು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ಈರ್ಷೆ, ಕಾಮ, ಚಂಚಲತೆ, ಸಂಪತ್ತಿನ ಹಂಬಲ, ಸ್ನೇಹಿತರಿಗೆ ಒಲವು, ಆಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಆಧಾರ, ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಸಮಾಧಾನ, ಇಷ್ಟದಲ್ಲಿ ಅತಿಯಾದ ಆಸಕ್ತಿ — ಇವು ರಜೋಗುಣದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಇವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ, ಬಾಧಿತನಾದ ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮನು ನಾನಾ ರೂಪಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಂ ಮಹಾನದೀಷೂರ್ಮಯ ಇವ ನಿವರ್ತಕಮಸ್ಯ ಯತ್ಪುರಾಕೃತಂ ಸಮುದ್ರವೇಲೇವ ದುರ್ನಿವಾರ್ಯಮಸ್ಯ ಮೃತ್ಯೋರಾಗಮನಂ ಸದಸತ್ಫಲಮಯೈರ್ಹಿ ಪಾಶೈಃ ಪಶುರಿವ ಬದ್ಧಂ ಬನ್ಧನಸ್ಥಸ್ಯೇವಾಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಂ ಯಮವಿಷಯಸ್ಥಸ್ಯೈವ ಬಹುಭಯಾವಸ್ಥಂ ಮದಿರೋನ್ಮತ್ತ ಇವಾಮೋದಮಮದಿರೋನ್ಮತ್ತಂ ಪಾಪ್ಮನಾ ಗೃಹೀತ ಇವ ಭ್ರಾಮ್ಯಮಾಣಂ ಮಹೋರಗದಷ್ಟ ಇವ ವಿಪದೃಷ್ಟಂ ಮಹಾನ್ಧಕಾರ ಇವ ರಾಗಾನ್ಧಮಿನ್ದ್ರಜಾಲಮಿವ ಮಾಯಾಮಯಂ ಸ್ವಪ್ನಮಿವ ಮಿಥ್ಯಾದರ್ಶನಂ ಕದಲೀಗರ್ಭ ಇವಾಸಾರಂ ನಟ ಇವ ಕ್ಷಣವೇಷಂ ಚಿತ್ರಭಿತ್ತಿರಿವ ಮಿಥ್ಯಾಮನೋರಮಮಿತ್ಯಥೋಕ್ತಮ್ ॥ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶಾದಯೋ ಯೇಽರ್ಥಾ ಅನರ್ಥಾ ಇವ ತೇ ಸ್ಥಿತಾಃ । ಯೇಷ್ವಾಸಕ್ತಸ್ತು ಭೂತಾತ್ಮಾ ನ ಸ್ಮರೇಚ್ಚ ಪರಂ ಪದಮ್

ಇನ್ನೆಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ದೊಡ್ಡ ನದಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ಅಲೆಗಳಂತೆ, ಹಿಂದಿನ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ಮರಳುವುದು ತಪ್ಪಲಾಗದು; ಮರಣದ ಆಗಮನವೂ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ತಡೆಯಲಾಗದು. ಶುಭ-ಅಶುಭ ಫಲಗಳ ಪಾಶಗಳಿಂದ ಪಶುವಿನಂತೆ ಬಂಧಿತನಾಗಿ, ಬಂಧನದಲ್ಲಿರುವವನಂತೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿಲ್ಲದೆ, ಯಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಭಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿ, ಮದ್ಯಪಾನದಿಂದ ಮತ್ತನಾದವನಂತೆ ಸುಖಪಡುವನು; ಪಾಪದಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾನೆ; ಮಹಾಸರ್ಪದ ಕಚ್ಚಿನಿಂದ ಅಪಾಯವನ್ನು ಕಾಣುವನು; ಕಾಮದಿಂದ ಕುರುಡಾದವನಾಗಿ ಮಹಾಂಧಕಾರದಲ್ಲಿರುವನು; ಮಾಯೆಯಂತೆ ಮೋಹದಲ್ಲಿ; ಕನಸಿನಂತೆ ಸುಳ್ಳು ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಕಾಣುವನು; ಬಾಳೆಹಣ್ಣಿನ ಒಳಭಾಗದಂತೆ ಅಸಾರವಾದನು; ನಟನಂತೆ ಕ್ಷಣಿಕ ವೇಷವನ್ನು ಧರಿಸುವನು; ಚಿತ್ರಗೋಡೆಯಂತೆ ಸುಳ್ಳು ಆಕರ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವನು. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ ಮುಂತಾದ ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವೆಂದು ಕಾಣಿಸಿದರೂ, ಅವು ವ್ಯರ್ಥ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮನು ಪರಮಪದವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಯಂ ವಾ ವ ಖಲ್ವಸ್ಯ ಪ್ರತಿವಿಧಿರ್ಭೂತಾತ್ಮನೋ ಯದ್ಯೇವ ವಿದ್ಯಾಧಿಗಮಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯಾನುಚರಣಂ ಸ್ವಾಶ್ರಮೇಷ್ವಾನುಕ್ರಮಣಂ ಸ್ವಧರ್ಮ ಏವ ಸರ್ವಂ ಧತ್ತೇ ಸ್ತಮ್ಭಶಾಖೇವೇತರಾಣ್ಯನೇನೋರ್ಧ್ವಭಾಗ್ಭವತ್ಯನ್ಯಥಧಃ ಪತತ್ಯೇಷ ಸ್ವಧರ್ಮಾಭಿಭೂತೋ ಯೋ ವೇದೇಷು ನ ಸ್ವಧರ್ಮಾತಿಕ್ರಮೇಣಾಶ್ರಮೀ ಭವತ್ಯಾಶ್ರಮೇಷ್ವೇವಾವಸ್ಥಿತಸ್ತಪಸ್ವೀ ಚೇತ್ಯುಚ್ಯತ ಏತದಪ್ಯುಕ್ತಂ ನಾತಪಸ್ಕಸ್ಯಾತ್ಮಧ್ಯಾನೇಽಧಿಗಮಃ ಕರ್ಮಶುದ್ಧಿರ್ವೇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ ॥ ತಪಸಾ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಸತ್ತ್ವಂ ಸತ್ತ್ವಾತ್ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಮನಃ । ಮನಸಾ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ತ್ವಾತ್ಮಾ ಹ್ಯಾತ್ಮಾಪತ್ತ್ಯಾ ನಿವರ್ತತ ಇತಿ

ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮನಿಗೆ ಪರಿಹಾರವೇನೆಂದರೆ — ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು, ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದು, ತನ್ನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ನಡೆಯುವುದು, ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು. ಇವುಗಳೇ ಮೂಲ, ಉಳಿದವುಗಳೆಲ್ಲ ಶಾಖೆಗಳಂತೆ ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತ. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಧರ್ಮದಿಂದ ಬಾಧಿತನಾದ, ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಮೀರಿ ನಡೆಯದ, ತನ್ನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾದವನು ತಪಸ್ವಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ತಪಸ್ಸಿಲ್ಲದೆ ಆತ್ಮಧ್ಯಾನ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕರ್ಮಶುದ್ಧಿ ಅಗತ್ಯ. ಹಾಗೆಂದರೆ: 'ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶುದ್ಧಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಶುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು; ಆತ್ಮವನ್ನು ಪಡೆದಾಗ ಹಿಂದಿರುಗಬಹುದು' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ತಮೋ ವಾ ಇದಮೇಕಮಾಸ ತತ್ಪಶ್ಚಾತ್ಪರೇಣೇರಿತಂ ವಿಷಯತ್ವಂ ಪ್ರಯಾತ್ಯೇತದ್ವೈ ರಜಸೋ ರೂಪಂ ತದ್ರಜಃ ಖಲ್ವೀರಿತಂ ವಿಷಮತ್ವಂ ಪ್ರಯಾತ್ಯೇತದ್ವೈ ತಮಸೋ ರೂಪಂ ತತ್ತಮಃ ಖಲ್ವೀರಿತಂ ತಮಸಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಸ್ರವತ್ಯೇತದ್ವೈ ಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ರೂಪಂ ತತ್ಸತ್ತ್ವಮೇವೇರಿತಂ ತತ್ಸತ್ತ್ವಾತ್ಸಮ್ಪ್ರಾಸ್ರವತ್ಸೋಂಽಶೋಽಯಂ ಯಶ್ಚೇತನಮಾತ್ರಃ ಪ್ರತಿಪುರುಷಂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಸಙ್ಕಲ್ಪಾಧ್ಯವಸಾಯಾಭಿಮಾನಲಿಙ್ಗಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಅಗ್ರ್ಯಾಸ್ತನವೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ರುದ್ರೋ ವಿಷ್ಣುರಿತ್ಯಥ ಯೋ ಹ ಖಲು ವಾವಾಸ್ಯ ರಾಜಸೋಂಽಶೋಽಸೌ ಸ ಯೋಽಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಥ ಯೋ ಹ ಖಲು ವಾವಾಸ್ಯ ತಾಮಸೋಂಽಶೋಽಸೌ ಸ ಯೋಽಯಂ ರುದ್ರೋಽಥ ಯೋ ಹ ಖಲು ವಾವಾಸ್ಯ ಸಾತ್ವಿಕೋಂಽಶೋಽಸೌ ಸ ಏವಂ ವಿಷ್ಣುಃ ಸ ವಾ ಏಷ ಏಕಸ್ತ್ರಿಧಾಭೂತೋಽಷ್ಟಧೈಕಾದಶಧಾ ದ್ವಾದಶಧಾಪರಿಮಿತಧಾ ಚೋದ್ಭೂತ ಉದ್ಭೂತತ್ವಾದ್ಭೂತೇಷು ಚರತಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮಧಿಪತಿರ್ಬಭೂವೇತ್ಯಸಾವಾತ್ಮಾನ್ತರ್ಬಹಿಶ್ಚಾನ್ತರ್ಬಹಿಸ್ ಹ್ಚ

ಮೊದಲು ಎಲ್ಲವೂ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿತ್ತು. ನಂತರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಲನೆಯಿಂದ ಅದು ವಿಷಯಗಳ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬಂತು—ಇದು ರಜೋಗುಣದ ರೂಪ. ಆ ರಜಸ್ಸು ಚಲಿಸಿದಾಗ ವ್ಯತ್ಯಾಸದ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ—ಇದು ತಮೋಗುಣದ ರೂಪ. ಆ ತಮಸ್ಸು ಚಲಿಸಿದಾಗ ಹರಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ—ಇದು ಸತ್ವಗುಣದ ರೂಪ. ಆ ಸತ್ವವೂ ಚಲಿಸಿದಾಗ ಹರಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಈ ಶುದ್ಧ ಚೈತನ್ಯವೇ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನಲ್ಲಿರುವ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು, ಸಂಕಲ್ಪ, ನಿರ್ಧಾರ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದ ಗುರುತು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರಜಾಪತಿ. ಅವನ ಪ್ರಮುಖ ರೂಪಗಳು ಬ್ರಹ್ಮ, ರುದ್ರ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ರಜೋಗುಣದ ಭಾಗ ಬ್ರಹ್ಮ, ತಮೋಗುಣದ ಭಾಗ ರುದ್ರ, ಸತ್ವಗುಣದ ಭಾಗ ವಿಷ್ಣು. ಹೀಗೆ ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ ಮೂರು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ, ಎಂಟು, ಹನ್ನೊಂದು, ಹನ್ನೆರಡು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ತೋರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ, ಎಲ್ಲರ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಆತ್ಮನು ಒಳಗಿಂತ ಹೊರಗಿಂತ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವವನು.

ಚತುರ್ಥಃ ಪ್ರಪಾಠಕಃ ॥ ದ್ವಿಧಾ ವಾ ಏಷ ಆತ್ಮಾನಂ ಬಿಭರ್ತ್ಯಯಂ ಯಃ ಪ್ರಾಣೋ ಯಶ್ಚಾಸಾವಾದಿತ್ಯೋಽಥ ದ್ವೌ ವಾ ಏತಾವಾಸ್ತಾಂ ಪಞ್ಚಧಾ ನಾಮಾನ್ತರ್ಬಹಿಶ್ಚಾಹೋರಾತ್ರೇ ತೌ ವ್ಯಾವರ್ತೇತೇ ಅಸೌ ವಾ ಆದಿತ್ಯೋ ಬಹಿರಾತ್ಮಾನ್ತರಾತ್ಮಾ ಪ್ರಾಣೋ ಬಹಿರಾತ್ಮಾ ಗತ್ಯಾನ್ತರಾತ್ಮನಾನುಮೀಯತೇ । ಗತಿರಿತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ ಯಃ ಕಶ್ಚಿದ್ವಿದ್ವಾನಪಹತಪಾಪ್ಮಾಧ್ಯಕ್ಷೋಽವದಾತಮನಾಸ್ತನ್ನಿಷ್ಠ ಆವೃತ್ತಚಕ್ಷುಃ ಸೋಽನ್ತರಾತ್ಮಾಗತ್ಯಾ ಬಹಿರಾತ್ಮನೋಽನುಮೀಯತೇ ಗತಿರಿತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹಾಥ ಯ ಏಷೋಽನ್ತರಾದಿತ್ಯೇ ಹಿರಣ್ಮಯಃ ಪುರುಷೋ ಯಃ ಪಶ್ಯತಿ ಮಾಂ ಹಿರಣ್ಯವತ್ಸ ಏಷೋಽನ್ತರೇ ಹೃತ್ಪುಷ್ಕರ ಏವಾಶ್ರಿತೋಽನ್ನಮತ್ತಿ

ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯ: ಈ ಆತ್ಮನು ತನ್ನನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ—ಒಂದು ಪ್ರಾಣ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಇನ್ನೊಂದು ಸೂರ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ. ಈ ಎರಡು ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ, ಒಳಗೂ ಹೊರಗೂ, ಹಗಲು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸೂರ್ಯನು ಹೊರಗಿನ ಆತ್ಮ, ಪ್ರಾಣನು ಒಳಗಿನ ಆತ್ಮ; ಒಳಗಿನ ಆತ್ಮನ ಚಲನೆಯಿಂದ ಹೊರಗಿನ ಆತ್ಮನನ್ನು ಊಹಿಸಬಹುದು. ಚಲನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಜ್ಞಾನಿ, ಪಾಪರಹಿತ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಹೊಂದಿರುವ, ಶುದ್ಧಮನಸ್ಸಿನ, ಧ್ಯಾನಸ್ಥ, ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಒಳಗೆ ಸೆಳೆದಿರುವವರೋ, ಅವರು ಒಳಗಿನ ಆತ್ಮನ ಚಲನೆಯಿಂದ ಹೊರಗಿನ ಆತ್ಮನನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಚಲನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸೂರ್ಯನೊಳಗಿನ ಹಿರಣ್ಮಯ ಪುರುಷನು, ನನ್ನನ್ನು ಹಿರಣ್ಮಯನಾಗಿ ನೋಡುವವನು, ಆತನು ಹೃದಯದ ಕಮಲದೊಳಗೆ ನೆಲೆಸಿಕೊಂಡು ಆಹಾರವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅಥ ಯ ಏಷೋಽನ್ತರೇ ಹೃತ್ಪುಷ್ಕರ ಏವಾಶ್ರಿತೋಽನ್ನಮತ್ತಿ ಸ ಏಷೋಽಗ್ನಿರ್ದಿವಿ ಶ್ರಿತಃ ಸೌರಃ ಕಾಲಾಖ್ಯೋಽದೃಶ್ಯಃ ಸರ್ವಭೂತಾನ್ನಮತ್ತಿ ಕಃ ಪುಷ್ಕರಃ ಕಿಮಯಂ ವೇದ ವಾ ವ ತತ್ಪುಷ್ಕರಂ ಯೋಽಯಮಾಕಾಶೋಽಸ್ಯೇಮಾಶ್ಚತಸ್ರೋ ದಿಶಶ್ಚತಸ್ರ ಉಪದಿಶಃ ಸಂಸ್ಥಾ ಅಯಮರ್ವಾಗಗ್ನಿಃ ಪರತ ಏತೌ ಪ್ರಾಣಾದಿತ್ಯಾವೇತಾವುಪಾಸೀತೋಮಿತ್ಯಕ್ಷರೇಣ ವ್ಯಾಹೃತಿಭಿಃ ಸಾವಿತ್ರ್ಯಾ ಚೇತಿ

ಹೃದಯದ ಕಮಲದೊಳಗೆ ನೆಲೆಸಿಕೊಂಡು ಆಹಾರವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನು, ಅವನೇ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾದ ಅಗ್ನಿ, ಸೌರರೂಪ, ಕಾಲ ಎಂಬ ಅದೃಶ್ಯನು, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಆಹಾರವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನು. ಆ ಕಮಲವೆಂದರೆ ಏನು? ಅದು ಯಾವದರಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಯಿತು? ಆ ಕಮಲವೇ ಆಕಾಶ, ಅದರ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳು ಅದರ ದಳಗಳು. ಇಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅಗ್ನಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ಅವು ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ. ಇವುಗಳನ್ನು ಓಂ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಮತ್ತು ಸಾವಿತ್ರಿಯ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು.

ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಎರಡು ರೂಪಗಳಿವೆ—ರೂಪವಂತದು ಮತ್ತು ರೂಪವಿಲ್ಲದ್ದು. ರೂಪವಂತದು ಅಸತ್ಯ, ರೂಪವಿಲ್ಲದ್ದು ಸತ್ಯ. ಅದೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ಅದು ಬೆಳಕು, ಆ ಬೆಳಕು ಸೂರ್ಯ. ಈ ಆತ್ಮವೇ ಓಂ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿದನು; ಓಂನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಿಂದೆಲ್ಲವೂ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಓಂ ಎಂದು ಧ್ಯಾನಿಸಿ ಆತ್ಮವನ್ನು ಏಕೀಕರಿಸಬೇಕು.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಮಥ ಖಲು ಯ ಉದ್ಗೀಥಃ ಸ ಪ್ರಣವೋ ಯಃ ಪ್ರಣವಃ ಸ ಉದ್ಗೀಥ ಇತ್ಯಸಾವಾದಿತ್ಯ ಉದ್ಗೀಥ ಏವ ಪ್ರಣವ ಇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹೋದ್ಗೀಥಃ ಪ್ರಣವಾಖ್ಯಂ ಪ್ರಣೇತಾರಂ ನಾಮರೂಪಂ ವಿಗತನಿದ್ರಂ ವಿಜರಮವಿಮೃತ್ಯುಂ ಪುನಃ ಪಞ್ಚಧಾ ಜ್ಞೇಯಂ ನಿಹಿತಂ ಗುಹಾಯಾಮಿತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹೋರ್ಧ್ವಮೂಲಂ ವಾ ಆಬ್ರಹ್ಮಶಾಖಾ ಆಕಾಶವಾಯ್ವಗ್ನ್ಯುದಕಭೂಮ್ಯಾದಯ ಏಕೇನಾತ್ತಮೇತದ್ಬ್ರಹ್ಮ ತತ್ತಸ್ಯೈತತ್ತೇ ಯದಸಾವಾದಿತ್ಯ ಓಮಿತ್ಯೇತದಕ್ಷರಸ್ಯ ಚೈತತ್ತಸ್ಮಾದೋಮಿತ್ಯನೇನೈತದುಪಾಸೀತಾಜಸ್ರಮಿತ್ಯೇಕೋಽಸ್ಯ ರಸಂ ಬೋಧಯೀತ ಇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹೈತದೇವಾಕ್ಷರಂ ಪುಣ್ಯಮೇತದೇವಾಕ್ಷರಂ ಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಯೋ ಯದಿಚ್ಛತಿ ತಸ್ಯ ತತ್

ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಉದ್ಗೀಥವೇ ಪ್ರಣವ, ಪ್ರಣವೇ ಉದ್ಗೀಥ. ಸೂರ್ಯನು ಉದ್ಗೀಥ, ಉದ್ಗೀಥವೇ ಪ್ರಣವ. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಉದ್ಗೀಥ ಎಂಬ ಪ್ರಣವ, ನಾಯಕ, ಹೆಸರು ಮತ್ತು ರೂಪ, ನಿದ್ರಾರಹಿತ, ವೃದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದ, ಮರಣರಹಿತ, ಪುನಃ ಐದು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಗೊತ್ತಾಗಬೇಕಾದದ್ದು, ಗುಹೆಯೊಳಗೆ ನೆಲೆಸಿರುವುದು. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಮೇಲಿನ ಬೇರು, ಬ್ರಹ್ಮನ ಶಾಖೆಗಳು, ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ನೀರು, ಭೂಮಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು; ಒಂದೇ ಒಂದು ಇದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ—ಅದು ಬ್ರಹ್ಮ. ಅದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇ ಸೂರ್ಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಓಂ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಅವನೇ ಅದರ ರಸವನ್ನು ಅರಿಯುವವನು. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಈ ಅಕ್ಷರವೇ ಪವಿತ್ರ, ಈ ಅಕ್ಷರವೇ ಜ್ಞಾನ. ಈ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ತಿಳಿದವನು, ಏನು ಬಯಸಿದರೂ ಅದು ಅವನದು.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಂ ಸ್ತನಯತ್ಯೇಪಾಸ್ಯ ತನೂರ್ಯಾ ಓಮಿತಿ ಸ್ತ್ರೀಪುಂನಪುಂಸಕಮಿತಿ ಲಿಙ್ಗವತ್ಯೇಷಾಥಾಗ್ನಿರ್ವಾಯುರಾದಿತ್ಯ ಇತಿ ಭಾಸ್ವತ್ಯೇಷಾಥ ರುದ್ರೋ ವಿಷ್ಣುರಿತ್ಯಧಿಪತಿರಿತ್ಯೇಷಾಥ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯೋ ದಕ್ಷಣಾಗ್ನಿರಾಹವನೀಯ ಇತಿ ಮುಖವತ್ಯೇಷಾಥ ಋಗ್ಯಜುಃಸಾಮೇತಿ ವಿಜಾನಾತ್ಯೇಷಥ ಭೂರ್ಭುವಸ್ವರಿತಿ ಲೋಕವತ್ಯೇಷಾಥ ಭೂತಂ ಭವ್ಯಂ ಭವಿಷ್ಯದಿತಿ ಕಾಲವತ್ಯೇಷಾಥ ಪ್ರಾಣೋಽಗ್ನಿಃ ಸೂರ್ಯಃ ಇತಿ ಪ್ರತಾಪವತ್ಯೇಷಾಥಾನ್ನಮಾಪಶ್ಚನ್ದ್ರಮಾ ಇತ್ಯಾಪ್ಯಾಯನವತ್ಯೇಷಾಥ ಬುದ್ಧಿರ್ಮನೋಽಹಙ್ಕಾರ ಇತಿ ಚೇತನವತ್ಯೇಷಾಥ ಪ್ರಾಣೋಽಪಾನೋ ವ್ಯಾನ ಇತಿ ಪ್ರಾಣವತ್ಯೇಕೇ ತ್ಯಜಾಮೀತ್ಯುಕ್ತೈತಾಹ ಪ್ರಸ್ತೋತಾರ್ಪಿತಾ ಭವತೀತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹೈತದ್ವೈ ಸತ್ಯಕಾಮ ಪರಂ ಚಾಪರಂ ಚ ಯದೋಮಿತ್ಯೇತದಕ್ಷರಮಿತಿ

ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಇದು ಗುಡುಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ದೇಹವೇ ಓಂ, ಹೆಣ್ಣು, ಗಂಡು, ನಪುಂಸಕ, ಲಿಂಗವಂತದು; ಇದು ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಸೂರ್ಯ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನ; ಇದು ರುದ್ರ, ವಿಷ್ಣು, ಅಧಿಪತಿ; ಇದು ಗೃಹ್ಯಾಗ್ನಿ, ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿ, ಆಹವನೀಯ ಅಗ್ನಿ, ಬಾಯಿಯಂತೆ; ಇದು ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ, ಜ್ಞಾನರೂಪ; ಇದು ಭೂಃ, ಭುವಃ, ಸ್ವಃ, ಲೋಕರೂಪ; ಇದು ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ, ಭವ್ಯ, ಕಾಲರೂಪ; ಇದು ಪ್ರಾಣ, ಅಗ್ನಿ, ಸೂರ್ಯ, ತಾಪರೂಪ; ಇದು ಅನ್ನ, ನೀರು, ಚಂದ್ರ, ಪೋಷಣೆಯ ರೂಪ; ಇದು ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು, ಅಹಂಕಾರ, ಚೇತನರೂಪ; ಇದು ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ವ್ಯಾನ, ಪ್ರಾಣರೂಪ; ಕೆಲವರು 'ನಾನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಪ್ರಸ್ತೋತರಿಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಸತ್ಯಕಾಮ, ಪರ ಮತ್ತು ಅಪರ ಎರಡನ್ನೂ ಓಂ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರವೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಥ ವ್ಯಾತ್ತಂ ವಾ ಇದಮಾಸೀತ್ಸತ್ಯಂ ಪ್ರಜಾಪತಿಸ್ತಪಸ್ತಪ್ತ್ವಾ ಅನುವ್ಯಾಹರದ್ಭೂರ್ಭುವಃಸ್ವರಿತ್ಯೇಷಾ ಹಾಥ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಸ್ಥವಿಷ್ಠಾ ತನೂರ್ವಾ ಲೋಕವತೀತಿ ಸ್ವರಿತ್ಯಸ್ಯಾಃ ಶಿರೋ ನಾಭಿರ್ಭುವೋ ಭೂಃ ಪಾದಾ ಆದಿತ್ಯಶ್ಚಕ್ಷುರಾಯತ್ತಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ಮಹತೋ ಮಾತ್ರಾಶ್ಚಕ್ಷುಷಾ ಹ್ಯಯಂ ಮಾತ್ರಾಶ್ಚರಿತಿ ಸತ್ಯಂ ವೈ ಚಕ್ಷುರಕ್ಷಿಣ್ಯುಪಸ್ಥಿತೋ ಹಿ ಪುರುಷಃ ಸರ್ವಾರ್ಥೇಷು ವದತ್ಯೇತಸ್ಮಾದ್ಭೂರ್ಭುವಃಸ್ವರಿತ್ಯುಪಾಸೀತಾನ್ನಂ ಹಿ ಪ್ರಜಾಪತಿರ್ವಿಶ್ವಾತ್ಮಾ ವಿಶ್ವಚಕ್ಷುರಿವೋಪಾಸಿತೋ ಭವತೀತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹೈಷಾ ವೈ ಪ್ರಜಾಪತಿರ್ವಿಶ್ವಭೃತ್ತನೂರೇತಸ್ಯಾಮಿದಂ ಸರ್ವಮನ್ತರ್ಹಿತಮಸ್ಮಿॅಂಶ್ಚ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ನೇಷಾನ್ತರ್ಹಿತೇತಿ ತಸ್ಮಾದೇಷೋಪಾಸೀತೇತಿ

ಈ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಪ್ರಜಾಪತಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ 'ಭೂಃ, ಭುವಃ, ಸ್ವಃ' ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸಿದನು. ಇವು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ರೂಪಗಳು, ಲೋಕಗಳೊಂದಿಗೆ. 'ಸ್ವಃ' ಅದರ ತಲೆ, 'ಭುವಃ' ಅದರ ನಾಭಿ, 'ಭೂಃ' ಅದರ ಕಾಲುಗಳು; ಸೂರ್ಯನು ಕಣ್ಣು, ಮಹಾನ್ ಪುರುಷನ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಅವಲಂಬಿತನು. ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಆ ಪ್ರಮಾಣ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣು ಸತ್ಯವೇ, ಪುರುಷನು ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ 'ಭೂಃ, ಭುವಃ, ಸ್ವಃ' ಎಂಬುದನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಪ್ರಜಾಪತಿ, ವಿಶ್ವದ ಆತ್ಮ, ವಿಶ್ವದ ಕಣ್ಣು, ಹೀಗೆ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಪ್ರಜಾಪತಿಯೇ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವ ದೇಹ; ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಅಡಗಿದೆ. ಎಲ್ಲವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು.

ತತ್ಸವಿತುರ್ವರೇಣ್ಯಮಿತ್ಯಸೌ ವಾ ಆದಿತ್ಯಃ ಸವಿತಾ ಸ ವಾ ಏವಂ ಪ್ರವರಣಾಯ ಆತ್ಮಕಾಮೇನೇತ್ಯಾಹುರ್ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನೋಽಥ ಭರ್ಗೋ ದೇವಸ್ಯ ಧೀಮಹೀತಿ ಸವಿತಾ ವೈ ತೇಽವಸ್ಥಿತಾ ಯೋಽಸ್ಯ ಭರ್ಗಃ ಕಂ ಸಞ್ಚಿತಯಾಮೀತ್ಯಾಹುರ್ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನೋಽಥ ಧಿಯೋ ಯೋ ನಃ ಪ್ರಚೋದಯಾದಿತಿ ಬುದ್ಧಯೋ ವೈ ಧಿಯಸ್ತಾ ಯೋಽಸ್ಮಾಕಂ ಪ್ರಚೋದಯಾದಿತ್ಯಾಹುರ್ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನೋಽಥ ಭರ್ಗ ಇತಿ ಯೋ ಹ ವಾ ಅಸ್ಮಿನ್ನಾದಿತ್ಯೇ ನಿಹಿತಸ್ತಾರಕೇಽಕ್ಷಿಣಿ ಚೈಷ ಭರ್ಗಾಖ್ಯೋ ಭಾಭಿರ್ಗತಿರಸ್ಯ ಹೀತಿ ಭರ್ಗೋ ಭರ್ಜತಿ ವೈಷ ಭರ್ಗ ಇತಿ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನೋಽಥ ಭರ್ಗ ಇತಿ ಭಾಸಯತೀಮಾॅಂಲ್ಲೋಕಾನಿತಿ ರಞ್ಜಯತೀಮಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಗಚ್ಛತ ಇತಿ ಗಚ್ಛತ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಾಗಚ್ಛತ್ಯಸ್ಮಾ ಇಮಾಃ ಪ್ರಜಾಸ್ತಸ್ಮಾದ್ಭಾರಕತ್ವಾದ್ಭರ್ಗಃ ಶತ್ರೂನ್ಸೂಯಮಾನತ್ವಾತ್ಸೂರ್ಯಃ ಸವ್ನಾತ್ಸವಿತಾ ದಾನಾದಾದಿತ್ಯಃ ಪವನಾತ್ಪಾವಮಾನೋಽಥಾಯೋಽಥಾಯನಾದಾದಿತ್ಯ ಇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ ಖಲ್ವಾತ್ಮನಾತ್ಮಾಮೃತಾಖ್ಯಶ್ಚೇತಾ ಮನ್ತಾ ಗನ್ತಾ ಸ್ರಷ್ಟಾ ನನ್ದಯಿತಾ ಕರ್ತಾ ವಕ್ತಾ ರಸಯಿತಾ ಘ್ರಾತಾ ಸ್ಪರ್ಶಯಿತಾ ಚ ವಿಭುವಿಗ್ರಹೇ ಸನ್ನಿಷ್ಠಾ ಇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹಾಥ ಯತ್ರ ದ್ವೈತೀಭೂತಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ ತತ್ರ ಹಿ ಶೃಣೋತಿ ಪಶ್ಯತಿ ಜಿಘ್ರತೀತಿ ರಸಯತೇ ಚೈವ ಸ್ಪರ್ಶಯತಿ ಸರ್ವಮಾತ್ಮಾ ಜಾನೀತೇತಿ ಯತ್ರಾದ್ವೈತೀಭೂತಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಕಾರ್ಯಕಾರಣನಿರ್ಮುಕ್ತಂ ನಿರ್ವಚನಮನೌಪಮ್ಯಂ ನಿರುಪಾಖ್ಯಂ ಕಿಂ ತದಙ್ಗ ವಾಚ್ಯಮ್

'ತತ್ ಸವಿತುರ್ವರೆಣ್ಯಂ'—ಅದು ಸೂರ್ಯನೇ ಸವಿತಾ. ಹೀಗೆಯೇ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ವಾಂಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಆತ್ಮದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ. 'ಭರ್ಗೋ ದೇವಸ್ಯ ಧೀಮಹಿ'—ಸವಿತಾ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಅವನ ಭರ್ಗವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಿ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ವಾಂಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. 'ಧಿಯೋ ಯೋ ನಃ ಪ್ರಚೋದಯಾತ್'—ಬುದ್ಧಿಗಳೇ ಧಿಯೋ; ಅವುಗಳನ್ನು ಅವನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಲಿ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ವಾಂಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. 'ಭರ್ಗ'—ಅದು ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ, ನಕ್ಷತ್ರದ ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪ್ರಕಾಶ; ಆ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಅವನ ಚಲನೆ. ಭರ್ಗವು ದಹಿಸುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಭರ್ಗ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಭರ್ಗವು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ, ಜೀವಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ; ಅವು ಅವನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಹೋಗದಿರಬಹುದು. ಅವನು ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುವವನಾದ್ದರಿಂದ ಭರ್ಗ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವವನಾದ್ದರಿಂದ ಸೂರ್ಯ, ಚಲಿಸುವವನಾದ್ದರಿಂದ ಸವಿತಾ, ಕೊಡುವವನಾದ್ದರಿಂದ ಆದಿತ್ಯ, ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವವನಾದ್ದರಿಂದ ಪವಮಾನ, ಹೋಗುವವನಾದ್ದರಿಂದ ಆದಿತ್ಯ. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಅಮೃತ, ಚಿಂತಕ, ಹೋಗುವವ, ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಆನಂದದಾತ, ಕರ್ತ, ವಕ್ತ, ರಸಾಸ್ವಾದಕ, ಘ್ರಾಣ, ಸ್ಪರ್ಶಕ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಎರಡು ಇರುವ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಕೇಳುವುದು, ನೋಡುವುದು, ಘ್ರಾಣ, ರುಚಿ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಆತ್ಮದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು. ಅದೆಡೆಗೆ ಏಕತ್ವವಾದ ಜ್ಞಾನ, ಕಾರ್ಯಕಾರಣದಿಂದ ಮುಕ್ತ, ವರ್ಣನೆಗೆ ಅಸಾಧ್ಯ, ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲದ, ಲಕ್ಷಣವಿಲ್ಲದ—ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಬಹುದು?

ಏಷ ಹಿ ಖಲ್ವಾತ್ಮೇಶಾನಃ ಶಂಭುರ್ಭವೋ ರುದ್ರಃ ಪ್ರಜಾಪತಿರ್ವಿಶ್ವಸೃಡ್ಢಿರಣ್ಯಗರ್ಭಃ ಸತ್ಯಂ ಪ್ರಾಣೋ ಹಂಸಃ ಶಾನ್ತೋ ವಿಷ್ಣುರ್ನಾರಾಯಣೋಽರ್ಕಃ ಸವಿತಾ ಧಾತಾ ಸಮ್ರಾಡಿನ್ದ್ರ ಇನ್ದುರಿತಿ ಯ ಏಷ ತಪತ್ಯಗ್ನಿನಾ ಪಿಹಿತಃ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷೇಣ ಹಿರಣ್ಮಯೇನಾನನ್ದೇನೈಷ ವಾವ ವಿಜಿಜ್ಞಾಸಿತವ್ಯೋಽನ್ವೇಷ್ಟವ್ಯಃ ಸರ್ವಭೂತೇಭ್ಯೋಽಭಯಂ ದತ್ತ್ವಾರಣ್ಯಂ ಗತ್ವಾಥ ಬಹಿಃಕೃತೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ಸ್ವಶರೀರಾದುಪಲಭತೇಽಥೈನಮಿತಿ ವಿಶ್ವರೂಪಂ ಹರಿಣಂ ಜಾತವೇದಸಂ ಪರಾಯಣಂ ಜ್ಯೋತಿರೇಕಂ ತಪನ್ತಮ್ । ಸಹಸ್ರರಶ್ಮಿಃ ಶತಧಾ ವರ್ತಮಾನಃ ಪ್ರಾಣಃ ಪ್ರಜಾನಾಮುದಯತ್ಯೇಷ ಸೂರ್ಯಃ

ಈ ಆತ್ಮನೇ ಈಶಾನ, ಶಂಭು, ಭವ, ರುದ್ರ, ಪ್ರಜಾಪತಿ, ವಿಶ್ವಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ, ಸತ್ಯ, ಪ್ರಾಣ, ಹಂಸ, ಶಾಂತ, ವಿಷ್ಣು, ನಾರಾಯಣ, ಅರ್ಕ, ಸವಿತೃ, ಧಾತೃ, ಸಾಮ್ರಾಟ್, ಇಂದ್ರ, ಚಂದ್ರ. ಅವನು ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ, ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳೊಂದಿಗೆ, ಹಿರಣ್ಮಯನಾಗಿ, ಆನಂದದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅವನನ್ನು ಅರಿಯಬೇಕು, ಹುಡುಕಬೇಕು. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಭಯರಹಿತತೆ ನೀಡಿ, ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹೊರಗಿನ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಿಂತೆಗೆದು, ತನ್ನದೇ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಆಗ ವಿಶ್ವರೂಪ, ಹಿರಣ್ಮಯ ಜಾತವೇದ, ಪರಮ, ಒಂದೇ ಬೆಳಕು, ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ, ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳೊಂದಿಗೆ, ನೂರಾರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ, ಪ್ರಾಣವು ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಉದಯವಾಗುತ್ತದೆ—ಅವನೇ ಸೂರ್ಯ.