ಮೈತ್ರಾಯಣೀಯೋಪನಿಷದ್

ಸ ವಾ ಏಷ ಸೂಕ್ಷ್ಮೋಽಗ್ರಾಹ್ಯೋಽದೃಶ್ಯಃ ಪುರುಷಸಂಜ್ಞಕೋ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಮಿಹೈವಾವರ್ತತೇಂಽಶೇನ ಸುಷುಪ್ತಸ್ಯೈವ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಂ ನಿಬೋಧಯತ್ಯಥ ಯೋಹ ಖಲು ವಾವಾಇತಸ್ಯಾಂಶೋಽಯಂ ಯಶ್ಚೇತನಮಾತ್ರಃ ಪ್ರತಿಪೂರುಷಂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಸಙ್ಕಲ್ಪಾಧ್ಯವಸಾಯಾಭಿಮಾನಲಿಙ್ಗಃ ಪ್ರಜಾಪತಿರ್ವಿಶ್ವಕ್ಷಸ್ತೇನ ಚೇತನೇನೇದಂ ಶರೀರಂ ಚೇತನವತ್ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿತಂ ಪ್ರಚೋದಯಿತಾ ಚೈಷೋಽಸ್ಯೇತಿ ತೇ ಹೋಚುರ್ಭಗವನ್ನೀದೃಶಸ್ಯ ಕಥಮಂಶೇನ ವರ್ತನಮಿತಿ ತಾನ್ಹೋವಾಚ

ಇದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಹಿಡಿಯಲಾಗದ, ಕಾಣದ, ಪುರುಷ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವದು. ಮನಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಒಂದು ಭಾಗದಿಂದ, ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗವೇ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಚೇತನ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ, ಸಂಕಲ್ಪ, ನಿರ್ಧಾರ, ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಗುರುತಾಗಿರುವ ಪ್ರಜಾಪತಿ, ವಿಶ್ವದ್ರಷ್ಟ. ಈ ಚೇತನದಿಂದ ದೇಹ ಚೇತನವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಇದೇ ಚಲಿಸುವ ಶಕ್ತಿ. ಅವರು ಕೇಳಿದರು: "ಪ್ರಭು, ಇಂತಹದು ಹೇಗೆ ಭಾಗವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ?" ಎಂದು. ಪ್ರಜಾಪತಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು.

ಪ್ರಜಾಪತಿರ್ವಾ ಏಷೋಽಗ್ರೇಽತಿಷ್ಠತ್ಸ ನಾರಮತೈಕಃ ಸ ಆತ್ಮನಮಭಿಧ್ಯಾಯದ್ಬವ್ಹೀಃ ಪ್ರಜಾ ಅಸೃಜತ್ತ ಅಸ್ಯೈವಾತ್ಮಪ್ರಬುದ್ಧಾ ಅಪ್ರಾಣಾ ಸ್ಥಾಣುರಿವ ತಿಷ್ಠಮಾನಾ ಅಪಶ್ಯತ್ಸ ನಾರಮತ ಸೋಽಮನ್ಯತೈತಾಸಂ ಪ್ರತಿಬೋಧನಾಯಾಭ್ಯನ್ತರಂ ಪ್ರಾವಿಶಾನೀತ್ಯಥ ಸ ವಾಯುಮಿವಾತ್ಮಾನಂ ಕೃತ್ವಾಭ್ಯನ್ತರಂ ಪ್ರಾವಿಶತ್ಸ ಏಕೋ ನಾವಿಶತ್ಸ ಪಞ್ಚಧಾತ್ಮಾನಂ ಪ್ರವಿಭಜ್ಯೋಚ್ಯತೇ ಯಃ ಪ್ರಾಣೋಽಪಾನಃ ಸಮಾನ ಉದಾನೋ ವ್ಯಾನ ಇತಿ

ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಒಬ್ಬನೇ ಇದ್ದನು. ಅವನು ತೃಪ್ತನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆತನು ತನ್ನನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ಅವು ಅವನಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡರೂ ಉಸಿರಿಲ್ಲದೆ, ಕಂಬಗಳಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದವು. ಅವನು ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ತೃಪ್ತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವನು "ಇವುಗಳಿಗೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ನೀಡಲು ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕು" ಎಂದುಕೊಂಡನು. ಆಗ ಆತನು ಗಾಳಿಯಂತೆ ತನ್ನನ್ನು ಮಾಡಿ ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಒಬ್ಬನೇ ಅಲ್ಲದೆ, ತನ್ನನ್ನು ಐದು ಭಾಗವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೊಂಡನು—ಅವು ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ಸಮಾನ, ಉದಾನ, ವ್ಯಾನ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

ಸ ವಾ ಏಷ ಪಞ್ಚಧಾತ್ಮಾನಂ ಪ್ರವಿಭಜ್ಯ ನಿಹಿತೋ ಗುಹಾಯಾಂ ಮನೋಮಯಃ ಪ್ರಾಣಶರೀರೋ ಬಹುರೂಪಃ ಸತ್ಯಸಂ ಕಲ್ಪ ಆತ್ಮೇತಿ ಸ ವಾ ಏಷೋಽಸ್ಯ ಹೃದನ್ತರೇ ತಿಷ್ಠನ್ನಕೃತಾರ್ಥೋಽಮನ್ಯತಾರ್ಥಾನಸಾನಿ ತತ್ಸ್ವಾನೀಮಾನಿ ಭಿತ್ತ್ವೋದಿತಃ ಪಞ್ಚಭೀ ರಶ್ಮಿಭಿರ್ವಿಷಯಾನತ್ತೀತಿ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಯಾನೀಮಾನ್ಯೇತಾನ್ಯಸ್ಯ ರಶ್ಮಯಃ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯಸ್ಯ ಹಯಾ ರಥಃ ಶರೀರಂ ಮನೋ ನಿಯನ್ತಾ ಪ್ರಕೃತಿಮಯೋಸ್ಯ ಪ್ರತೋದನೇನ ಖಲ್ವೀರಿತಂ ಪರಿಭ್ರಮತೀದಂ ಶರೀರಂ ಚಕ್ರಮಿವ ಮೃತೇ ಚ ನೇದಂ ಶರೀರಂ ಚೇತನವತ್ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿತಂ ಪ್ರಚೋದಯಿತಾ ಚೈಷೋಽಸ್ಯೇತಿ

ಈ ಆತ್ಮನು ತನ್ನನ್ನು ಐದು ಭಾಗವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೊಂಡು, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ರೂಪಗೊಂಡು, ಪ್ರಾಣದ ದೇಹದಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ, ಸತ್ಯಸಂಕಲ್ಪನಾಗಿ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ಹೃದಯದೊಳಗೆ ಇದ್ದು, ಏನೂ ಸಾಧಿಸದೆ ಬೇರೆ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ತನ್ನ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ಮುರಿದು, ಐದು ಕಿರಣಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇವು ಬುದ್ಧೀಂದ್ರಿಯಗಳು, ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅವನ ಕುದುರೆಗಳು, ದೇಹ ರಥ, ಮನಸ್ಸು ಸಾರಥಿ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಈ ದೇಹ ರಥಚಕ್ರದಂತೆ ಸುತ್ತುತ್ತದೆ. ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ಈ ದೇಹ ಚೇತನವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಚಲಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ.

ಇದರಿಂದ ಎರಡನೇ ಭಾಗ ಮುಗಿಯಿತು. ಅವರು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದರು: 'ಪ್ರಭು, ನೀವು ಈ ಆತ್ಮನ ಮಹಿಮೆ ತಿಳಿಸುತ್ತೀರಿ, ಆದರೆ ಈ ಆತ್ಮನು ಬೇರೆ ಯಾರಾದರೂ ಆಗಬಹುದೇ? ಈ ಆತ್ಮನು ಯಾರು, ಶುಭ-ಅಶುಭ ಕರ್ಮಫಲಗಳಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಒಳ್ಳೆಯದು-ಕೆಟ್ಟದು ಎಂಬ ಜನ್ಮಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಬಾಧಿತನಾಗಿ ಮೇಲೋ ಕೆಳಗೋ ಹೋಗುತ್ತಾ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾನೆ — ಈ ಆತ್ಮನು ಯಾರು?' ಎಂದು ಕೇಳಿದರು. ಅವರಿಗೆ ಅವನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು:

ಅಸ್ತಿ ಖಲ್ವನ್ಯೋಽಪರೋ ಭೂತಾತ್ಮಾ ಯೋಽಯಂ ಸಿತಾಸಿತೈಃ ಕರ್ಮಫಲೈರಭಿಭೂಯಮಾನಃ ಸದಸದಯೋನಿಮಾಪದ್ಯತ ಇತ್ಯವಾಚೀಂ ವೋರ್ಧ್ವಾಂ ಗತಿಂ ದ್ವನ್ದ್ವೈರಭಿಭೂಯಮಾನಃ ಪರಿಭ್ರಮತೀತ್ಯಸ್ಯೋಪವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಪಞ್ಚ ತನ್ಮಾತ್ರಾಣಿ ಭೂತಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ ಪಞ್ಚ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಭೂತಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯನ್ತೇಽಥ ತೇಷಾಂ ಯಃ ಸಮುದಾಯಃ ಶರೀರಮಿತ್ಯುಕ್ತಮಥ ಯೋ ಹ ಖಲು ವಾವ ಶರೀರಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಸ ಭೂತಾತ್ಮೇತ್ಯುಕ್ತಮಥಾಸ್ತಿ ತಸ್ಯಾತ್ಮಾ ಬಿನ್ದುರಿವ ಪುಷ್ಕರ ಇತಿ ಸ ವಾ ಏಷೋಽಭಿಭೂತಃ ಪ್ರಾಕೃತ್ಯೈರ್ಗುಣೈರಿತ್ಯತೋಽಭಿಭೂತತ್ವಾತ್ಸಂಮೂಢತ್ವಂ ಪ್ರಯಾತ್ಯಸಂಮೂಢಸ್ತ್ವಾದಾತ್ಮಸ್ಥಂ ಪ್ರಭುಂ ಭಗವನ್ತಂ ಕಾರಯಿತಾರಂ ನಾಪಶ್ಯದ್ಗುಣೌಘೈಸ್ತೃಪ್ಯಮಾನಃ ಕಲುಷೀಕೃತಾಸ್ಥಿರಶ್ಚಞ್ಚಲೋ ಲೋಲುಪ್ಯಮಾನಃ ಸಸ್ಪೃಹೋ ವ್ಯಗ್ರಶ್ಚಾಭಿಮಾನತ್ವಂ ಪ್ರಯಾತ ಇತ್ಯಹಂ ಸೋ ಮಮೇದಮಿತ್ಯೇವಂ ಮನ್ಯಮಾನೋ ನಿಬಧ್ನಾತ್ಯಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಂ ಜಾಲೇನೈವ ಖಚರಃ ಕೃತಸ್ಯಾನುಫಲೈರಭಿಭೂಯಮಾನಃ ಪರಿಭ್ರಮತೀತಿ

ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ, ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮನು ಇದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಶುಭ-ಅಶುಭ ಕರ್ಮಫಲಗಳಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಒಳ್ಳೆಯದು-ಕೆಟ್ಟದು ಎಂಬ ಜನ್ಮಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಬಾಧಿತನಾಗಿ ಮೇಲೋ ಕೆಳಗೋ ಹೋಗುತ್ತಾ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ವಿವರಣೆ ಹೀಗಿದೆ: ಐದು ಸೂಕ್ಷ್ಮಭೂತಗಳನ್ನು 'ಭೂತ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಐದು ಮಹಾಭೂತಗಳನ್ನೂ 'ಭೂತ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅವುಗಳ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಕೆಯೇ 'ದೇಹ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. 'ದೇಹ' ಎಂದರೆ ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮ. ಅದರೊಳಗೆ ಒಂದು ಆತ್ಮ ಇದೆ, ಅದು ಕಮಲದೊಳಗಿನ ಹನಿಯಂತೆ. ಈ ಆತ್ಮನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಮೋಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮೋಹದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದಾಗ ಆತ್ಮಸ್ಥನಾದ ಪ್ರಭುವನ್ನು, ಕರ್ತೃವಾದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಕಾಣಲಾರನು. ಗುಣಗಳ ಆನಂದದಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತನಾಗಿ, ಅಶುದ್ಧನಾಗಿ, ಸ್ಥಿರತೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಚಂಚಲನಾಗಿ, ಆಸೆಪಟ್ಟು, ವ್ಯಗ್ರನಾಗಿ, ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿ, 'ನಾನು ಇದನ್ನು, ಇದು ನನ್ನದು' ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಬಲೆಗೆ ಸಿಕ್ಕ ಹಕ್ಕಿಯಂತೆ ಬಂಧಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮಫಲಗಳಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಫಲವಿಲ್ಲದೆ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಂ ಯಃ ಕರ್ತಾ ಸೋಽಯಂ ವೈ ಭೂತಾತ್ಮಾ ಕರಣೈಃ ಕಾರಯಿತಾನ್ತಃಪುರುಷೋಽಥ ಯಥಾಗ್ನಿನಾಯಃಪಿಣ್ಡೋ ವಾಭಿಭೂತಃ ಕರ್ತೃಭಿರ್ಹನ್ಯಮಾನೋ ನಾನಾತ್ವಮುಪೈತ್ಯೇವಂ ವಾವ ಖಲ್ವಸೌ ಭೂತಾತ್ಮಾನ್ತಃಪುರುಷೇಣಾಭಿಭೂತೋ ಗುಣೈರ್ಹನ್ಯಮಾನೋ ನಾನಾತ್ವಮುಪೈತ್ಯಥ ಯತ್ತ್ರಿಗುಣಂ ಚತುರಶೀತಿಲಕ್ಷಯೋನಿಪರಿಣತಂ ಭೂತತ್ರಿಗುಣಮೇತದ್ವೈ ನಾನಾತ್ವಸ್ಯ ರೂಪಂ ತಾನಿ ಹ ವಾ ಇಮಾನಿ ಗುಣಾನಿ ಪುರುಷೇಣೇರಿತಾನಿ ಚಕ್ರಮಿವ ಚಕ್ರಿಣೇತ್ಯಥ ಯಥಾಯಃಪಿಣ್ಡೇ ಹನ್ಯಮಾನೇ ನಾಗ್ನಿರಭಿಭೂಯತ್ಯೇವಂ ನಾಭಿಭೂಯತ್ಯಸೌ ಪುರುಷೋಽಭಿಭೂಯತ್ಯಯಂ ಭೂತಾತ್ಮೋಪಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟತ್ವಾದಿತಿ

ಇನ್ನೆಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಕರ್ತೃ ಎನ್ನುವುದು ಈ ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮನೇ, ಅವನು ಅಂಗಗಳ ಮೂಲಕ ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಒಳಗಿನ ಪುರುಷನೇ ನಿಜವಾದ ಕರ್ತೃ. ಹೇಗೆ ಕಬ್ಬಿಣದ ತುಂಡನ್ನು ಹೊಡೆದಾಗ ಅದು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮನು ಒಳಗಿನ ಪುರುಷನಿಂದ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳಿಂದ ಬಾಧಿತನಾಗಿ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ನಾಲ್ವತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗುವುದು ಈ ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮನೇ, ಇದು ನಾನಾತ್ವದ ರೂಪ. ಈ ಗುಣಗಳು ಪುರುಷನಿಂದ ಚಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಚಕ್ರದಂತೆ ಸುತ್ತುತ್ತವೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ತುಂಡನ್ನು ಹೊಡೆದಾಗ ಅಗ್ನಿಯು ಬಾಧಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಪುರುಷನು ಬಾಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮನೇ ಅವನ ಒಡನಾಟದಿಂದ ಬಾಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಂ ಸಂಮೋಹೋ ಭಯಂ ವಿಷಾದೋ ನಿದ್ರಾ ತನ್ದ್ರೀ ವ್ರಣೋ ಜರಾ ಶೋಕಃ ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾ ಕಾರ್ಪಣ್ಯಂ ಕ್ರೋಧೋ ನಾಸ್ತಿಕ್ಯಮಜ್ಞಾನಂ ಮಾತ್ಸರ್ಯಂ ವೈಕಾರುಣ್ಯಂ ಮೂಢತ್ವಂ ನಿರ್ವ್ರೀಡತ್ವಂ ನಿಕೃತತ್ವಮುದ್ಧಾತತ್ವಮಸಮತ್ವಮಿತಿ ತಾಮಸಾನ್ವಿತಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಸ್ನೇಹೋ ರಾಗೋ ಲೋಭೋ ಹಿಂಸಾ ರತಿರ್ದೃಷ್ಟಿವ್ಯಾಪೃತತ್ವಮೀರ್ಷ್ಯಾ ಕಾಮಮವಸ್ಥಿತತ್ವಂ ಚಞ್ಚಲತ್ವಂ ಜಿಹೀರ್ಷಾರ್ಥೋಪಾರ್ಜನಂ ಮಿತ್ರಾನುಗ್ರಹಣಂ ಪರಿಗ್ರಹಾವಲಮ್ಬೋಽನಿಷ್ಟೇಷ್ವಿನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ದ್ವಿಷ್ಟಿರಿಷ್ಟೇಶ್ವಭಿಷಙ್ಗ ಇತಿ ರಾಜಸಾನ್ವಿತೈಃ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಏತೈರಭಿಭೂತ ಇತ್ಯಯಂ ಭೂತಾತ್ಮಾ ತಸ್ಮಾನ್ನಾನಾರೂಪಾಣ್ಯಾಪ್ನೋತೀತ್ಯಾಪ್ನೋತೀತಿ

ಇನ್ನೆಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಮೋಹ, ಭಯ, ನಿರಾಶೆ, ನಿದ್ರೆ, ಆಲಸ್ಯ, ಗಾಯ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ, ದುಃಖ, ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆ, ದೌರ್ಬಲ್ಯ, ಕೋಪ, ನಾಸ್ತಿಕತೆ, ಅಜ್ಞಾನ, ಹಗೆ, ಕ್ರೂರತೆ, ಮೂರ್ಖತೆ, ಲಜ್ಜೆಯಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ, ವಂಚನೆ, ಗರ್ವ, ಅಸಮಾನತೆ — ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ತಮೋಗುಣದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ತೃಷ್ಣೆ, ಪ್ರೀತಿ, ಆಸಕ್ತಿ, ಲೋಭ, ಹಿಂಸೆ, ಸುಖಾಸಕ್ತಿ, ತಪ್ಪು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ಈರ್ಷೆ, ಕಾಮ, ಚಂಚಲತೆ, ಸಂಪತ್ತಿನ ಹಂಬಲ, ಸ್ನೇಹಿತರಿಗೆ ಒಲವು, ಆಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಆಧಾರ, ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಸಮಾಧಾನ, ಇಷ್ಟದಲ್ಲಿ ಅತಿಯಾದ ಆಸಕ್ತಿ — ಇವು ರಜೋಗುಣದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಇವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ, ಬಾಧಿತನಾದ ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮನು ನಾನಾ ರೂಪಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಅಥಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಂ ಮಹಾನದೀಷೂರ್ಮಯ ಇವ ನಿವರ್ತಕಮಸ್ಯ ಯತ್ಪುರಾಕೃತಂ ಸಮುದ್ರವೇಲೇವ ದುರ್ನಿವಾರ್ಯಮಸ್ಯ ಮೃತ್ಯೋರಾಗಮನಂ ಸದಸತ್ಫಲಮಯೈರ್ಹಿ ಪಾಶೈಃ ಪಶುರಿವ ಬದ್ಧಂ ಬನ್ಧನಸ್ಥಸ್ಯೇವಾಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಂ ಯಮವಿಷಯಸ್ಥಸ್ಯೈವ ಬಹುಭಯಾವಸ್ಥಂ ಮದಿರೋನ್ಮತ್ತ ಇವಾಮೋದಮಮದಿರೋನ್ಮತ್ತಂ ಪಾಪ್ಮನಾ ಗೃಹೀತ ಇವ ಭ್ರಾಮ್ಯಮಾಣಂ ಮಹೋರಗದಷ್ಟ ಇವ ವಿಪದೃಷ್ಟಂ ಮಹಾನ್ಧಕಾರ ಇವ ರಾಗಾನ್ಧಮಿನ್ದ್ರಜಾಲಮಿವ ಮಾಯಾಮಯಂ ಸ್ವಪ್ನಮಿವ ಮಿಥ್ಯಾದರ್ಶನಂ ಕದಲೀಗರ್ಭ ಇವಾಸಾರಂ ನಟ ಇವ ಕ್ಷಣವೇಷಂ ಚಿತ್ರಭಿತ್ತಿರಿವ ಮಿಥ್ಯಾಮನೋರಮಮಿತ್ಯಥೋಕ್ತಮ್ ॥ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶಾದಯೋ ಯೇಽರ್ಥಾ ಅನರ್ಥಾ ಇವ ತೇ ಸ್ಥಿತಾಃ । ಯೇಷ್ವಾಸಕ್ತಸ್ತು ಭೂತಾತ್ಮಾ ನ ಸ್ಮರೇಚ್ಚ ಪರಂ ಪದಮ್

ಇನ್ನೆಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ದೊಡ್ಡ ನದಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ಅಲೆಗಳಂತೆ, ಹಿಂದಿನ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ಮರಳುವುದು ತಪ್ಪಲಾಗದು; ಮರಣದ ಆಗಮನವೂ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ತಡೆಯಲಾಗದು. ಶುಭ-ಅಶುಭ ಫಲಗಳ ಪಾಶಗಳಿಂದ ಪಶುವಿನಂತೆ ಬಂಧಿತನಾಗಿ, ಬಂಧನದಲ್ಲಿರುವವನಂತೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿಲ್ಲದೆ, ಯಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಭಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿ, ಮದ್ಯಪಾನದಿಂದ ಮತ್ತನಾದವನಂತೆ ಸುಖಪಡುವನು; ಪಾಪದಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾನೆ; ಮಹಾಸರ್ಪದ ಕಚ್ಚಿನಿಂದ ಅಪಾಯವನ್ನು ಕಾಣುವನು; ಕಾಮದಿಂದ ಕುರುಡಾದವನಾಗಿ ಮಹಾಂಧಕಾರದಲ್ಲಿರುವನು; ಮಾಯೆಯಂತೆ ಮೋಹದಲ್ಲಿ; ಕನಸಿನಂತೆ ಸುಳ್ಳು ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಕಾಣುವನು; ಬಾಳೆಹಣ್ಣಿನ ಒಳಭಾಗದಂತೆ ಅಸಾರವಾದನು; ನಟನಂತೆ ಕ್ಷಣಿಕ ವೇಷವನ್ನು ಧರಿಸುವನು; ಚಿತ್ರಗೋಡೆಯಂತೆ ಸುಳ್ಳು ಆಕರ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವನು. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ ಮುಂತಾದ ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವೆಂದು ಕಾಣಿಸಿದರೂ, ಅವು ವ್ಯರ್ಥ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮನು ಪರಮಪದವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಯಂ ವಾ ವ ಖಲ್ವಸ್ಯ ಪ್ರತಿವಿಧಿರ್ಭೂತಾತ್ಮನೋ ಯದ್ಯೇವ ವಿದ್ಯಾಧಿಗಮಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯಾನುಚರಣಂ ಸ್ವಾಶ್ರಮೇಷ್ವಾನುಕ್ರಮಣಂ ಸ್ವಧರ್ಮ ಏವ ಸರ್ವಂ ಧತ್ತೇ ಸ್ತಮ್ಭಶಾಖೇವೇತರಾಣ್ಯನೇನೋರ್ಧ್ವಭಾಗ್ಭವತ್ಯನ್ಯಥಧಃ ಪತತ್ಯೇಷ ಸ್ವಧರ್ಮಾಭಿಭೂತೋ ಯೋ ವೇದೇಷು ನ ಸ್ವಧರ್ಮಾತಿಕ್ರಮೇಣಾಶ್ರಮೀ ಭವತ್ಯಾಶ್ರಮೇಷ್ವೇವಾವಸ್ಥಿತಸ್ತಪಸ್ವೀ ಚೇತ್ಯುಚ್ಯತ ಏತದಪ್ಯುಕ್ತಂ ನಾತಪಸ್ಕಸ್ಯಾತ್ಮಧ್ಯಾನೇಽಧಿಗಮಃ ಕರ್ಮಶುದ್ಧಿರ್ವೇತ್ಯೇವಂ ಹ್ಯಾಹ ॥ ತಪಸಾ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಸತ್ತ್ವಂ ಸತ್ತ್ವಾತ್ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಮನಃ । ಮನಸಾ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ತ್ವಾತ್ಮಾ ಹ್ಯಾತ್ಮಾಪತ್ತ್ಯಾ ನಿವರ್ತತ ಇತಿ

ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮನಿಗೆ ಪರಿಹಾರವೇನೆಂದರೆ — ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು, ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದು, ತನ್ನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ನಡೆಯುವುದು, ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು. ಇವುಗಳೇ ಮೂಲ, ಉಳಿದವುಗಳೆಲ್ಲ ಶಾಖೆಗಳಂತೆ ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತ. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಧರ್ಮದಿಂದ ಬಾಧಿತನಾದ, ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಮೀರಿ ನಡೆಯದ, ತನ್ನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾದವನು ತಪಸ್ವಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ತಪಸ್ಸಿಲ್ಲದೆ ಆತ್ಮಧ್ಯಾನ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕರ್ಮಶುದ್ಧಿ ಅಗತ್ಯ. ಹಾಗೆಂದರೆ: 'ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶುದ್ಧಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಶುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು; ಆತ್ಮವನ್ನು ಪಡೆದಾಗ ಹಿಂದಿರುಗಬಹುದು' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.