ಮೈತ್ರಾಯಣೀಯೋಪನಿಷದ್

अथ किमेतैर्वान्यानां शोषणं महार्णवानां शिखरिणां (किमेतैर्वार्ण्यानां) प्रपतनं ध्रुवस्य प्रचलनं (व्रश्चनं वातरज्जूनां) (स्थानं वा तरूणां) निमज्जनं पृथिव्याः स्थानादपसरणं सुराणं सोऽहमित्येतद्विधेऽस्मिन्संसारे किं कामोपभोगैर्यैरेवाश्रितस्यासकृदिहावर्तनं दृश्यत इत्युद्धर्तुमर्हसीत्यन्धोदपानस्थो भेक इवाहमस्मिन्संसारे भगवंस्त्वं नो गतिस्त्वं नो गतिः

ಮತ್ತೆ, ಮಹಾ ಸಮುದ್ರಗಳ ಒಣಗುವುದು, ಪರ್ವತಗಳ ಕುಸಿಯುವುದು, ಧ್ರುವನ ಚಲನೆ, ಗಾಳಿಯ ಬಂಧಗಳು ಮುರಿಯುವುದು, ಮರಗಳು ನೆಲೆಯಿಂದ ಕಿತ್ತುಹೋಗುವುದು, ಭೂಮಿ ಮುಳುಗುವುದು, ದೇವತೆಗಳ ಸ್ಥಾನ ಬದಲಾಗುವುದು—ಇಂತಹ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ, ನಾನು ನಾನು ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟಿಬರುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇವೆ. ಇಂತಹ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯ ಸುಖಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂತೋಷವಿದೆ? ನಾನು ಕತ್ತಲೆ ಬಾವಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಬೆಕ್ಕಿನಂತೆ ಈ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದ್ದೇನೆ. ಪ್ರಭು, ನೀವೇ ನಮ್ಮ ಆಶ್ರಯ, ನೀವೇ ನಮ್ಮ ಆಶ್ರಯ.

अथ खल्वियं ब्रह्मविद्या सर्वोपनिषद्विद्या वा राजन्नस्माकं भगवता मैत्रेयेण व्याख्याताहं ते कथयिष्यामीत्यथापहतपाप्मानस्तिग्मतेजस ऊर्ध्वरेतसो वालखिल्या इति श्रुयन्तेऽथैते प्रजापतिमब्रुवन्भगवञ्शकटमिवाचेतनमिदं शरीरं कस्यैष खल्वीदृशो महिमातीन्द्रियभूतस्य येनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयितास्य को भगवन्नेतदस्माकं ब्रूहीति तान्होवाच

ಈ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನ, ಅಥವಾ ಎಲ್ಲ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಜ್ಞಾನವನ್ನು, ರಾಜನೇ, ನಮಗೆ ಭಗವಾನ್ ಮೈತ್ರೇಯನು ವಿವರಿಸಿದ್ದನು. ಅದನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಪಾಪವಿಲ್ಲದ, ತೀವ್ರ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ, ಉರ್ಧ್ವರೇತಸ್ಸುಳ್ಳ ವಾಲಖಿಲ್ಯರು ಎಂಬವರು ಪ್ರಜಾಪತಿಯನ್ನು ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿ ಕೇಳಿದರು: "ಪ್ರಭು, ಈ ದೇಹವು ಗಾಡಿಯಂತೆ ಜಡವಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಮೇಲಿರುವ ಮಹಿಮೆ ಯಾರದು? ಇದನ್ನು ಚೇತನವಾಗಿಸಿ ಚಲಿಸುವವನು ಯಾರು? ಇದನ್ನು ನಮಗೆ ಹೇಳಿ" ಎಂದು ಕೇಳಿದರು. ಪ್ರಜಾಪತಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು.

ಯಾವುದು ಮಾತಿಗಿಂತ ಮೇಲಿರುವಂತೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ಶುದ್ಧ, ಪವಿತ್ರ, ಖಾಲಿ, ಶಾಂತವಾದ ಪ್ರಾಣ. ಅದಕ್ಕೆ ಒಡೆಯನಿಲ್ಲ, ಅನಂತ, ಕ್ಷಯವಿಲ್ಲ, ಸ್ಥಿರ, ಶಾಶ್ವತ, ಜನನರಹಿತ, ಸ್ವತಂತ್ರ, ತನ್ನ ಮಹಿಮೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವದು. ಇದರ ಮೂಲಕ ದೇಹ ಚೇತನವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಇದೇ ಚಲಿಸುವ ಶಕ್ತಿ. ಅವರು ಕೇಳಿದರು: "ಪ್ರಭು, ಇಂತಹದು ಹೇಗೆ ದೇಹವನ್ನು ಚೇತನವಾಗಿಸಿ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ?" ಎಂದು. ಪ್ರಜಾಪತಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು.

स वा एष सूक्ष्मोऽग्राह्योऽदृश्यः पुरुषसंज्ञको बुद्धिपूर्वमिहैवावर्ततेंऽशेन सुषुप्तस्यैव बुद्धिपूर्वं निबोधयत्यथ योह खलु वावाइतस्यांशोऽयं यश्चेतनमात्रः प्रतिपूरुषं क्षेत्रज्ञः सङ्कल्पाध्यवसायाभिमानलिङ्गः प्रजापतिर्विश्वक्षस्तेन चेतनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्नीदृशस्य कथमंशेन वर्तनमिति तान्होवाच

ಇದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಹಿಡಿಯಲಾಗದ, ಕಾಣದ, ಪುರುಷ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವದು. ಮನಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಒಂದು ಭಾಗದಿಂದ, ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗವೇ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಚೇತನ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ, ಸಂಕಲ್ಪ, ನಿರ್ಧಾರ, ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಗುರುತಾಗಿರುವ ಪ್ರಜಾಪತಿ, ವಿಶ್ವದ್ರಷ್ಟ. ಈ ಚೇತನದಿಂದ ದೇಹ ಚೇತನವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಇದೇ ಚಲಿಸುವ ಶಕ್ತಿ. ಅವರು ಕೇಳಿದರು: "ಪ್ರಭು, ಇಂತಹದು ಹೇಗೆ ಭಾಗವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ?" ಎಂದು. ಪ್ರಜಾಪತಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು.

प्रजापतिर्वा एषोऽग्रेऽतिष्ठत्स नारमतैकः स आत्मनमभिध्यायद्बव्हीः प्रजा असृजत्त अस्यैवात्मप्रबुद्धा अप्राणा स्थाणुरिव तिष्ठमाना अपश्यत्स नारमत सोऽमन्यतैतासं प्रतिबोधनायाभ्यन्तरं प्राविशानीत्यथ स वायुमिवात्मानं कृत्वाभ्यन्तरं प्राविशत्स एको नाविशत्स पञ्चधात्मानं प्रविभज्योच्यते यः प्राणोऽपानः समान उदानो व्यान इति

ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಒಬ್ಬನೇ ಇದ್ದನು. ಅವನು ತೃಪ್ತನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆತನು ತನ್ನನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ಅವು ಅವನಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡರೂ ಉಸಿರಿಲ್ಲದೆ, ಕಂಬಗಳಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದವು. ಅವನು ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ತೃಪ್ತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವನು "ಇವುಗಳಿಗೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ನೀಡಲು ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕು" ಎಂದುಕೊಂಡನು. ಆಗ ಆತನು ಗಾಳಿಯಂತೆ ತನ್ನನ್ನು ಮಾಡಿ ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಒಬ್ಬನೇ ಅಲ್ಲದೆ, ತನ್ನನ್ನು ಐದು ಭಾಗವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೊಂಡನು—ಅವು ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ಸಮಾನ, ಉದಾನ, ವ್ಯಾನ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

स वा एष पञ्चधात्मानं प्रविभज्य निहितो गुहायां मनोमयः प्राणशरीरो बहुरूपः सत्यसं कल्प आत्मेति स वा एषोऽस्य हृदन्तरे तिष्ठन्नकृतार्थोऽमन्यतार्थानसानि तत्स्वानीमानि भित्त्वोदितः पञ्चभी रश्मिभिर्विषयानत्तीति बुद्धीन्द्रियाणि यानीमान्येतान्यस्य रश्मयः कर्मेन्द्रियाण्यस्य हया रथः शरीरं मनो नियन्ता प्रकृतिमयोस्य प्रतोदनेन खल्वीरितं परिभ्रमतीदं शरीरं चक्रमिव मृते च नेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति

ಈ ಆತ್ಮನು ತನ್ನನ್ನು ಐದು ಭಾಗವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೊಂಡು, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ರೂಪಗೊಂಡು, ಪ್ರಾಣದ ದೇಹದಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ, ಸತ್ಯಸಂಕಲ್ಪನಾಗಿ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ಹೃದಯದೊಳಗೆ ಇದ್ದು, ಏನೂ ಸಾಧಿಸದೆ ಬೇರೆ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ತನ್ನ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ಮುರಿದು, ಐದು ಕಿರಣಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇವು ಬುದ್ಧೀಂದ್ರಿಯಗಳು, ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅವನ ಕುದುರೆಗಳು, ದೇಹ ರಥ, ಮನಸ್ಸು ಸಾರಥಿ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಈ ದೇಹ ರಥಚಕ್ರದಂತೆ ಸುತ್ತುತ್ತದೆ. ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ಈ ದೇಹ ಚೇತನವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಚಲಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ.

ಇದರಿಂದ ಎರಡನೇ ಭಾಗ ಮುಗಿಯಿತು. ಅವರು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದರು: 'ಪ್ರಭು, ನೀವು ಈ ಆತ್ಮನ ಮಹಿಮೆ ತಿಳಿಸುತ್ತೀರಿ, ಆದರೆ ಈ ಆತ್ಮನು ಬೇರೆ ಯಾರಾದರೂ ಆಗಬಹುದೇ? ಈ ಆತ್ಮನು ಯಾರು, ಶುಭ-ಅಶುಭ ಕರ್ಮಫಲಗಳಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಒಳ್ಳೆಯದು-ಕೆಟ್ಟದು ಎಂಬ ಜನ್ಮಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಬಾಧಿತನಾಗಿ ಮೇಲೋ ಕೆಳಗೋ ಹೋಗುತ್ತಾ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾನೆ — ಈ ಆತ್ಮನು ಯಾರು?' ಎಂದು ಕೇಳಿದರು. ಅವರಿಗೆ ಅವನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು:

अस्ति खल्वन्योऽपरो भूतात्मा योऽयं सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसदयोनिमापद्यत इत्यवाचीं वोर्ध्वां गतिं द्वन्द्वैरभिभूयमानः परिभ्रमतीत्यस्योपव्याख्यानं पञ्च तन्मात्राणि भूतशब्देनोच्यन्ते पञ्च महाभूतानि भूतशब्देनोच्यन्तेऽथ तेषां यः समुदायः शरीरमित्युक्तमथ यो ह खलु वाव शरीरमित्युक्तं स भूतात्मेत्युक्तमथास्ति तस्यात्मा बिन्दुरिव पुष्कर इति स वा एषोऽभिभूतः प्राकृत्यैर्गुणैरित्यतोऽभिभूतत्वात्संमूढत्वं प्रयात्यसंमूढस्त्वादात्मस्थं प्रभुं भगवन्तं कारयितारं नापश्यद्गुणौघैस्तृप्यमानः कलुषीकृतास्थिरश्चञ्चलो लोलुप्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानत्वं प्रयात इत्यहं सो ममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मानं जालेनैव खचरः कृतस्यानुफलैरभिभूयमानः परिभ्रमतीति

ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ, ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮನು ಇದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಶುಭ-ಅಶುಭ ಕರ್ಮಫಲಗಳಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಒಳ್ಳೆಯದು-ಕೆಟ್ಟದು ಎಂಬ ಜನ್ಮಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಬಾಧಿತನಾಗಿ ಮೇಲೋ ಕೆಳಗೋ ಹೋಗುತ್ತಾ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ವಿವರಣೆ ಹೀಗಿದೆ: ಐದು ಸೂಕ್ಷ್ಮಭೂತಗಳನ್ನು 'ಭೂತ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಐದು ಮಹಾಭೂತಗಳನ್ನೂ 'ಭೂತ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅವುಗಳ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಕೆಯೇ 'ದೇಹ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. 'ದೇಹ' ಎಂದರೆ ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮ. ಅದರೊಳಗೆ ಒಂದು ಆತ್ಮ ಇದೆ, ಅದು ಕಮಲದೊಳಗಿನ ಹನಿಯಂತೆ. ಈ ಆತ್ಮನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಮೋಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮೋಹದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದಾಗ ಆತ್ಮಸ್ಥನಾದ ಪ್ರಭುವನ್ನು, ಕರ್ತೃವಾದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಕಾಣಲಾರನು. ಗುಣಗಳ ಆನಂದದಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತನಾಗಿ, ಅಶುದ್ಧನಾಗಿ, ಸ್ಥಿರತೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಚಂಚಲನಾಗಿ, ಆಸೆಪಟ್ಟು, ವ್ಯಗ್ರನಾಗಿ, ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿ, 'ನಾನು ಇದನ್ನು, ಇದು ನನ್ನದು' ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಬಲೆಗೆ ಸಿಕ್ಕ ಹಕ್ಕಿಯಂತೆ ಬಂಧಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮಫಲಗಳಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಫಲವಿಲ್ಲದೆ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾನೆ.

अथान्यत्राप्युक्तं यः कर्ता सोऽयं वै भूतात्मा करणैः कारयितान्तःपुरुषोऽथ यथाग्निनायःपिण्डो वाभिभूतः कर्तृभिर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्येवं वाव खल्वसौ भूतात्मान्तःपुरुषेणाभिभूतो गुणैर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्यथ यत्त्रिगुणं चतुरशीतिलक्षयोनिपरिणतं भूतत्रिगुणमेतद्वै नानात्वस्य रूपं तानि ह वा इमानि गुणानि पुरुषेणेरितानि चक्रमिव चक्रिणेत्यथ यथायःपिण्डे हन्यमाने नाग्निरभिभूयत्येवं नाभिभूयत्यसौ पुरुषोऽभिभूयत्ययं भूतात्मोपसंश्लिष्टत्वादिति

ಇನ್ನೆಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಕರ್ತೃ ಎನ್ನುವುದು ಈ ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮನೇ, ಅವನು ಅಂಗಗಳ ಮೂಲಕ ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಒಳಗಿನ ಪುರುಷನೇ ನಿಜವಾದ ಕರ್ತೃ. ಹೇಗೆ ಕಬ್ಬಿಣದ ತುಂಡನ್ನು ಹೊಡೆದಾಗ ಅದು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮನು ಒಳಗಿನ ಪುರುಷನಿಂದ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳಿಂದ ಬಾಧಿತನಾಗಿ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ನಾಲ್ವತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗುವುದು ಈ ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮನೇ, ಇದು ನಾನಾತ್ವದ ರೂಪ. ಈ ಗುಣಗಳು ಪುರುಷನಿಂದ ಚಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಚಕ್ರದಂತೆ ಸುತ್ತುತ್ತವೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ತುಂಡನ್ನು ಹೊಡೆದಾಗ ಅಗ್ನಿಯು ಬಾಧಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಪುರುಷನು ಬಾಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮನೇ ಅವನ ಒಡನಾಟದಿಂದ ಬಾಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

अथान्यत्राप्युक्तं संमोहो भयं विषादो निद्रा तन्द्री व्रणो जरा शोकः क्षुत्पिपासा कार्पण्यं क्रोधो नास्तिक्यमज्ञानं मात्सर्यं वैकारुण्यं मूढत्वं निर्व्रीडत्वं निकृतत्वमुद्धातत्वमसमत्वमिति तामसान्वितस्तृष्णा स्नेहो रागो लोभो हिंसा रतिर्दृष्टिव्यापृतत्वमीर्ष्या काममवस्थितत्वं चञ्चलत्वं जिहीर्षार्थोपार्जनं मित्रानुग्रहणं परिग्रहावलम्बोऽनिष्टेष्विन्द्रियार्थेषु द्विष्टिरिष्टेश्वभिषङ्ग इति राजसान्वितैः परिपूर्ण एतैरभिभूत इत्ययं भूतात्मा तस्मान्नानारूपाण्याप्नोतीत्याप्नोतीति

ಇನ್ನೆಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಮೋಹ, ಭಯ, ನಿರಾಶೆ, ನಿದ್ರೆ, ಆಲಸ್ಯ, ಗಾಯ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ, ದುಃಖ, ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆ, ದೌರ್ಬಲ್ಯ, ಕೋಪ, ನಾಸ್ತಿಕತೆ, ಅಜ್ಞಾನ, ಹಗೆ, ಕ್ರೂರತೆ, ಮೂರ್ಖತೆ, ಲಜ್ಜೆಯಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ, ವಂಚನೆ, ಗರ್ವ, ಅಸಮಾನತೆ — ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ತಮೋಗುಣದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ತೃಷ್ಣೆ, ಪ್ರೀತಿ, ಆಸಕ್ತಿ, ಲೋಭ, ಹಿಂಸೆ, ಸುಖಾಸಕ್ತಿ, ತಪ್ಪು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ಈರ್ಷೆ, ಕಾಮ, ಚಂಚಲತೆ, ಸಂಪತ್ತಿನ ಹಂಬಲ, ಸ್ನೇಹಿತರಿಗೆ ಒಲವು, ಆಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಆಧಾರ, ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಸಮಾಧಾನ, ಇಷ್ಟದಲ್ಲಿ ಅತಿಯಾದ ಆಸಕ್ತಿ — ಇವು ರಜೋಗುಣದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಇವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ, ಬಾಧಿತನಾದ ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮನು ನಾನಾ ರೂಪಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

अथान्यत्राप्युक्तं महानदीषूर्मय इव निवर्तकमस्य यत्पुराकृतं समुद्रवेलेव दुर्निवार्यमस्य मृत्योरागमनं सदसत्फलमयैर्हि पाशैः पशुरिव बद्धं बन्धनस्थस्येवास्वातन्त्र्यं यमविषयस्थस्यैव बहुभयावस्थं मदिरोन्मत्त इवामोदममदिरोन्मत्तं पाप्मना गृहीत इव भ्राम्यमाणं महोरगदष्ट इव विपदृष्टं महान्धकार इव रागान्धमिन्द्रजालमिव मायामयं स्वप्नमिव मिथ्यादर्शनं कदलीगर्भ इवासारं नट इव क्षणवेषं चित्रभित्तिरिव मिथ्यामनोरममित्यथोक्तम् ॥ शब्दस्पर्शादयो येऽर्था अनर्था इव ते स्थिताः । येष्वासक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच्च परं पदम्

ಇನ್ನೆಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ದೊಡ್ಡ ನದಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ಅಲೆಗಳಂತೆ, ಹಿಂದಿನ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ಮರಳುವುದು ತಪ್ಪಲಾಗದು; ಮರಣದ ಆಗಮನವೂ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ತಡೆಯಲಾಗದು. ಶುಭ-ಅಶುಭ ಫಲಗಳ ಪಾಶಗಳಿಂದ ಪಶುವಿನಂತೆ ಬಂಧಿತನಾಗಿ, ಬಂಧನದಲ್ಲಿರುವವನಂತೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿಲ್ಲದೆ, ಯಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಭಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿ, ಮದ್ಯಪಾನದಿಂದ ಮತ್ತನಾದವನಂತೆ ಸುಖಪಡುವನು; ಪಾಪದಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾನೆ; ಮಹಾಸರ್ಪದ ಕಚ್ಚಿನಿಂದ ಅಪಾಯವನ್ನು ಕಾಣುವನು; ಕಾಮದಿಂದ ಕುರುಡಾದವನಾಗಿ ಮಹಾಂಧಕಾರದಲ್ಲಿರುವನು; ಮಾಯೆಯಂತೆ ಮೋಹದಲ್ಲಿ; ಕನಸಿನಂತೆ ಸುಳ್ಳು ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಕಾಣುವನು; ಬಾಳೆಹಣ್ಣಿನ ಒಳಭಾಗದಂತೆ ಅಸಾರವಾದನು; ನಟನಂತೆ ಕ್ಷಣಿಕ ವೇಷವನ್ನು ಧರಿಸುವನು; ಚಿತ್ರಗೋಡೆಯಂತೆ ಸುಳ್ಳು ಆಕರ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವನು. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ ಮುಂತಾದ ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವೆಂದು ಕಾಣಿಸಿದರೂ, ಅವು ವ್ಯರ್ಥ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮನು ಪರಮಪದವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.

अयं वा व खल्वस्य प्रतिविधिर्भूतात्मनो यद्येव विद्याधिगमस्य धर्मस्यानुचरणं स्वाश्रमेष्वानुक्रमणं स्वधर्म एव सर्वं धत्ते स्तम्भशाखेवेतराण्यनेनोर्ध्वभाग्भवत्यन्यथधः पतत्येष स्वधर्माभिभूतो यो वेदेषु न स्वधर्मातिक्रमेणाश्रमी भवत्याश्रमेष्वेवावस्थितस्तपस्वी चेत्युच्यत एतदप्युक्तं नातपस्कस्यात्मध्यानेऽधिगमः कर्मशुद्धिर्वेत्येवं ह्याह ॥ तपसा प्राप्यते सत्त्वं सत्त्वात्सम्प्राप्यते मनः । मनसा प्राप्यते त्वात्मा ह्यात्मापत्त्या निवर्तत इति

ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮನಿಗೆ ಪರಿಹಾರವೇನೆಂದರೆ — ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು, ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದು, ತನ್ನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ನಡೆಯುವುದು, ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು. ಇವುಗಳೇ ಮೂಲ, ಉಳಿದವುಗಳೆಲ್ಲ ಶಾಖೆಗಳಂತೆ ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತ. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಧರ್ಮದಿಂದ ಬಾಧಿತನಾದ, ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಮೀರಿ ನಡೆಯದ, ತನ್ನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾದವನು ತಪಸ್ವಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ತಪಸ್ಸಿಲ್ಲದೆ ಆತ್ಮಧ್ಯಾನ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕರ್ಮಶುದ್ಧಿ ಅಗತ್ಯ. ಹಾಗೆಂದರೆ: 'ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶುದ್ಧಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಶುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು; ಆತ್ಮವನ್ನು ಪಡೆದಾಗ ಹಿಂದಿರುಗಬಹುದು' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.