ಮೈತ್ರಾಯಣೀಯೋಪನಿಷದ್

ಪರಮಾತ್ಮನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಈ ಪವಿತ್ರ ಕಥನದಲ್ಲಿ, ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಮಹಾಸೂತ್ರಗಳು ಒಂದೊಂದು ಹಂತವಾಗಿ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಈ ಆತ್ಮನ ಅತ್ಯುನ್ನತ ರೂಪವೇ ಅನ್ನ, ಅಂದರೆ ಆಹಾರ. ಉಸಿರಾಟವೇ ಅನ್ನದಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ. ಯಾರು ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸದೆ ಇದ್ದರೆ, ಆತನಿಗೆ ಚಿಂತನೆ, ಕೇಳುವುದು, ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದು, ನೋಡುವುದು, ಮಾತಾಡುವುದು, ವಾಸನೆ, ರುಚಿ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಉಸಿರಾಟಗಳನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಯಾರು ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸಿ ಉಸಿರಿನಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ, ಅವನು ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: “ಅನ್ನದಿಂದಲೇ ಭೂಮಿಯ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಅನ್ನದಿಂದಲೇ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅನ್ನದಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾರೆ.” ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ, ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳು ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಅನ್ನವನ್ನು ಪಡೆದಿಡಲು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಾ ಅದನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತವೆ. ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಅನ್ನವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನು ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಉಸಿರಾಟಗಳು ಅನ್ನದಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಗ್ನಿಯೂ ಅನ್ನದಿಂದಲೇ ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಲೋಕವೆಲ್ಲವೂ ಅನ್ನದ ಆಸೆಯಿಂದ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ, ಅದು ಬ್ರಹ್ಮಣಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಅನ್ನವನ್ನು ಆತ್ಮವೆಂದು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. ನೀರಿನಿಂದ ಜೀವಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆ ಅನ್ನದಿಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ; ಜೀವಿಗಳು ಅನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ತಿನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಅನ್ನವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನು, ವಿಷ್ಣುವಿನ 'ವಿಶ್ವಧಾರಕ' ರೂಪವೇ ಅನ್ನ, ಉಸಿರೇ ಅನ್ನದ ಸಾರ, ಮನಸ್ಸೇ ಉಸಿರಿನ ಸಾರ, ಜ್ಞಾನವೇ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಾರ, ಆನಂದವೇ ಜ್ಞಾನದ ಸಾರ. ಹೀಗೆ ಅರಿತವನು ಅನ್ನ, ಉಸಿರು, ಮನಸ್ಸು, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಆನಂದವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ. ಎಷ್ಟು ಜೀವಿಗಳು ಅನ್ನವನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅಷ್ಟೇ ಅನ್ನವನ್ನು ಆತನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನ್ನವೇ ಕ್ಷಯವಿಲ್ಲದ ಆಹಾರ, ಅನ್ನವೇ ಸಂಯೋಗದ ಸಾಧನ, ಅನ್ನವೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜೀವ, ಅನ್ನವೇ ಹಿರಿಯದು, ಅನ್ನವೇ ಚಿಕಿತ್ಸಕ. ಅನ್ನವೇ ಎಲ್ಲದ ಮೂಲ, ಕಾಲವೇ ಅನ್ನದ ಮೂಲ, ಸೂರ್ಯನೇ ಕಾಲದ ಮೂಲ. ಕಾಲವು ಹನ್ನೆರಡು ಭಾಗಗಳ ವರ್ಷರೂಪದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಇದರ ಅರ್ಧ ಭಾಗ ಅಗ್ನಿಗೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಭಾಗ ವರुणನಿಗೆ; ಮಾಘದಿಂದ ಶ್ರಾವಣದ ಮಧ್ಯವರೆಗೆ ಅಗ್ನಿಯ ಭಾಗ, ಉಳಿದದು ಸೋಮನ ಭಾಗ. ಕಾಲದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ ಈ ರೀತಿ ಮಾಪನವಾಗಿದೆ. ಕಾಲವೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಾಗಿ ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕಾದುದು. ಕಾಲದಿಂದ ಜೀವಿಗಳು ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತವೆ, ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ, ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾಲವು ರೂಪರೂಪವಿಲ್ಲದದ್ದು. ಬ್ರಹ್ಮಣಿಗೆ ಎರಡು ರೂಪಗಳಿವೆ: ಕಾಲ ಮತ್ತು ಅಕಾಲ. ಸೂರ್ಯನಿಗಿಂತ ಮುಂಚಿನದು ಅಕಾಲ, ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವುದು ಕಾಲ. ವರ್ಷವೇ ಕಾಲದ ರೂಪ, ವರ್ಷದಿಂದ ಜೀವಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ, ವರ್ಷದಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವರ್ಷವೇ ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಕಾಲವೇ ಅನ್ನ, ಬ್ರಹ್ಮಣಿಗೆ ನೆಲೆ, ಆತ್ಮ. ಕಾಲವೇ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳನ್ನು 'ಮಹಾತ್ಮನಲ್ಲಿ' ಪಾಕಮಾಡುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಲವೇ ಪಾಕಗೊಂಡಿರುವವನನ್ನು ಅರಿತವನು ವೇದವನ್ನು ಅರಿತವನು. ರೂಪವಂತಿರುವ ಕಾಲನೇ ನದಿಗಳ ಮತ್ತು ಜೀವಿಗಳ ರಾಜ. ಅವನು ಸವಿತಾ (ಸೂರ್ಯ) ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಂದ ಚಂದ್ರ, ನಕ್ಷತ್ರ, ಗ್ರಹ, ವರ್ಷ—allವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಎಲ್ಲದಿಂದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಶುಭ-ಅಶುಭಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಣಸ್ವರೂಪ ಕಾಲವೆಂದು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು; ಕೆಲವರು ಸೂರ್ಯನೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹಗಲು, ಹವನ, ಮಂತ್ರ, ಯಜ್ಞ, ವಿಷ್ಣು, ಪ್ರಜಾಪತಿ—ಎಲ್ಲವೂ ಅವನಲ್ಲೇ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ. ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಮಾತ್ರ ಇದ್ದನು—ಎಲ್ಲಾ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅನಂತ, ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅನಂತ. ಅವನಿಗೆ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಲ್ಲ, ಪರಿಮಿತಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲವನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನು, ಯುಕ್ತಿಯಾಚೆ, ಚಿಂತನೆಗೂ ಮೀರಿ. ಅವನೇ ಆಕಾಶದ ಆತ್ಮ, ಎಲ್ಲವನ್ನು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವವನಂತೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವನು. ಅವನಿಂದಲೇ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅವನಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲವೂ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಪ್ರಕಾಶವೇ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ, ಧೂಮವಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ, ಹೊಟ್ಟೆಯೊಳಗಿನ ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಅನ್ನವನ್ನು ಪಾಕ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. 'ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವದು, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇರುವದು, ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಇರುವದು—ಇವೆಲ್ಲ ಒಂದೇ' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಅರಿತವನು ಏಕತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಯೋಗದ ಅಂಗಗಳು: ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ, ಧ್ಯಾನ, ಧಾರಣಾ, ಯುಕ್ತಿಚಿಂತನೆ, ಸಮಾಧಿ—ಇವು ಆರು. ಇದರಿಂದ ಯಾರು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಸುವರ್ಣವರ್ಣದ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನನ್ನು, ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಪಾಪ ಪುಣ್ಯಗಳನ್ನು ತೊರೆದು, ಪರಮಾಕ್ಷರದಲ್ಲಿ ಲೀನನಾಗುತ್ತಾರೆ. 'ಹಾಗೆ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಅರಿತವನು, ಅವನ ಬಳಿಗೆ ದೋಷಗಳು ಹತ್ತಿರ ಬರುವುದಿಲ್ಲ' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹೊರಗೆ ತಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಉಸಿರನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಪ್ರಾಣವನ್ನು 'ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ' ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು. 'ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸು, ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗ, ಕಲ್ಪನಾತೀತ, ಪರಮ ರಹಸ್ಯ—ಅಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು; ಅದು ಆಧಾರವಿಲ್ಲದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಲಕ್ಷಣ' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇನ್ನಷ್ಟು ಮುಂದೆ, ಜಿಹ್ವಾಗ್ರ ಮತ್ತು ತಾಲುವನ್ನು ಒತ್ತಿ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಉಸಿರನ್ನು ತಡೆದು, ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ, ಮನಸ್ಸು ನಿಲ್ಲಿಸಿದಾಗ, ಆತ್ಮವನ್ನು ಆತ್ಮದಿಂದ ಕಂಡವನು ಸ್ವಾತ್ಮಭಾವವಿಲ್ಲದವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಭಾವವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಅವನು ಅನೇಕ, ಅಜನು, ಕಲ್ಪನಾತೀತ, ಮುಕ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣ—ಇದು ಪರಮ ರಹಸ್ಯ. 'ಮನಸ್ಸಿನ ಶುದ್ಧಿಯಿಂದ ಪುಣ್ಯ ಪಾಪ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಶಾಂತಚಿತ್ತವನ್ನು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದವನು ನಿರಂತರ ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಣನಡಿಗೆ ಸಾಗುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮನಾಳವು ಸುಷುಮ್ನಾ; ಅದು ತಾಲುವಿನೊಳಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಆ ಮೂಲಕ, ಪ್ರಾಣ, ಓಂ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತದೆ. ತಾಲುವಿನ ಕೆಳಗೆ ಜಿಹ್ವಾಗ್ರವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದು, ಮಹತ್ತಿನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಆಗ ಆತ್ಮಭಾವವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಸುಖ ದುಃಖಗಳಿಗಿಂತ ಮೀರಿ, ಪರಮ ಏಕತ್ವವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. 'ಪರಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಉಸಿರನ್ನು ತಡೆದು, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ದಾಟಿ, ನಂತರ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಬೇಕು' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಣಿಗೆ ಧ್ವನಿಯು ಮತ್ತು ಅಧ್ವನಿಯು ಎರಡು ರೂಪಗಳು. ಧ್ವನಿಯಿಂದಲೇ ಅಧ್ವನಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ. ಓಂ ಧ್ವನಿಯ ರೂಪ; ಅದರಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರಿ, ಅಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಬೇಕು. ಇದು ಅಮೃತತ್ವ, ಸಂಯೋಗ, ಮುಕ್ತಿ. ಜೇಡನು ತನ್ನ ನೂಲಿನಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ತಲುಪುವಂತೆ, ಧ್ಯಾನಿ ಓಂನಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಧ್ವನಿಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವರು, ಒಳಗಿನ ಹೃದಯಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ—ಅದು ನದಿಗಳು, ಘಂಟೆಗಳು, ತಾಳಗಳು, ಹಪ್ಪಳಗಳು, ಮೇಡಲು, ಮಳೆ, ಗಾಳಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಂತೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಮೀರಿ, ಅವ್ಯಕ್ತವಾದ ಅಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನನಾಗುತ್ತಾರೆ, ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದಾಗಿ ಹೋಮದ ರಸದಂತೆ ಒಂದಾಗುತ್ತಾರೆ. 'ಧ್ವನಿಯ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಬ್ರಹ್ಮ—ಇವೆರಡನ್ನು ಅರಿತವನು ಪರಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಧ್ವನಿಯೇ ಓಂ; ಇದರ ಆರಂಭವೇ ಶಾಂತ, ನಿರಧ್ವನಿ, ನಿರ್ಭಯ, ನಿರ್ದುಃಖ, ಆನಂದಮಯ, ತೃಪ್ತ, ಸ್ಥಿರ, ಅಮೃತ, ಚ್ಯುತಿಯಿಲ್ಲದ, ನಿರಂತರ, ವಿಷ್ಣು ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಪರಮೋನ್ನತ. ಇದನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು. 'ಪರಮ ಮತ್ತು ಅಪರಮರೂಪದ ದೇವತೆ ಓಂ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ; ಅದನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲಿರುವ ಶೂನ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸಿಸಬೇಕು' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದೇಹವೇ ಧನುಸ್ಸು, ಓಂ ಬಾಣ, ಮನಸ್ಸೇ ಅದರ ಅಗ್ರಭಾಗ. ಅಧರ್ಮದ ಗುರಿಯನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ಅಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪಾರಾಗಿ, ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ, ಮಿಂಚಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಅದನ್ನು ಕಂಡವನು ಅಮೃತತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಪರಮ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು ಲೀನವಾದಾಗ ಆತ್ಮಾನುಭವದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚವೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಯಾವಾಗ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹಿಂತೆಗೆದು, ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ, ಕನಸಿನಂತಿರುವ ಒಳಗಿನ 'ಪ್ರಣವ' ರೂಪವನ್ನು, ಅದು ಚಲನಶೀಲ, ಭಾರರೂಪ, ನಿದ್ರಾಹೀನ, ಜರಾಹೀನ, ಮೃತ್ಯುಹೀನ, ದುಃಖರಹಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರೆ, ಅವನು ಕೂಡ ಅದೇ ಪರಮ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. 'ಉಸಿರು, ಓಂ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಏಕ್ಯವೇ ಯೋಗ; ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ತ್ಯಾಗವೂ ಯೋಗವೇ' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪಕ್ಷಿಪಟಗಾರನು ಹಾರಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹೊಟ್ಟೆಯ ಅಗ್ನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವಂತೆ, ಓಂನಿಂದ ಉಸಿರನ್ನು ಹಿಡಿದು ದೇಹದ ಅಗ್ನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಬಿಸಿ ಬಂಗಾರವನ್ನು ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದಾಗ ಅದು ಹೊಳೆಯುವಂತೆ, ಉಸಿರನ್ನು ಉಸಿರಿನಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದಾಗ ಅದು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾಶವೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಮಧಾಮ, ರುದ್ರನ ಸ್ವರೂಪ. ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಜಿಸಿ, ಲೋಕಗಳನ್ನು ತುಂಬುತ್ತದೆ. 'ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಸ್ಪಟಿಕಗಳು, ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಕಿರಣಗಳು ಹೊರಬರುವಂತೆ, ಅವನಿಂದ ಪ್ರಾಣಾದಿಗಳು ಹೊರಬರುತ್ತಾರೆ' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ತೇಜಸ್ಸು, ಪರಮ, ಅಮೃತ, ದೇಹರಹಿತವದು—ದೇಹದ ಉಷ್ಣತೆಯೇ ಅದರ ಘೃತ. ಅದು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದಾಗ, ಮನಸ್ಸು ಹೃದಯದ ಆಂತರಿಕಾಕಾಶವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ಆ ಪ್ರಕಾಶದ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಮಣ್ಣು ನೆಲೆಗೆ ಹಾಕಿದಾಗ ಮಣ್ಣಾಗುವುದು, ಮಣ್ಣಿನ ತುಂಡು ಕುಂಭಕಾರರಿಗೆ ಹೋದಾಗ ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಹಾನಿಯಾಗದು, ಆದರೆ ಅವನ ಆಧಾರದೊಂದಿಗೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೃದಯಾಕಾಶದ ಆವರಣವೇ ಪರಮಾನಂದ, ಪರಮಧಾಮ, ನಮ್ಮ ಯೋಗ, ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ತೇಜಸ್ಸು. ಭೂತ, ಇಂದ್ರಿಯ, ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಮೀರಿ, ಸಂಕಲ್ಪದ ದಂಡ, ವೈರಾಗ್ಯದ ಧನುಸ್ಸು, ಅಸಕ್ತಿಯ ಬಾಣದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು, ಅಂದರೆ ಅಜ್ಞಾನರೂಪವಾದ ದ್ವಾರಪಾಲಕನನ್ನು, ತೃಷ್ಣೆ, ಅಸೂಯೆ, ಆಲಸ್ಯದ ಸರ್ಪ, ಕ್ರೋಧದ ಚಾಬುಕು, ಅಹಂಕಾರದ ಧನುಸ್ಸು, ಕಾಮದ ಬಾಣ—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಹೊಡೆದು, ಓಂ ಎಂಬ ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೃದಯಾಕಾಶದ ಪಾರಕ್ಕೆ ದಾಟಬೇಕು. ಹೃದಯಾಕಾಶ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದಾಗ, ಹಕ್ಕಿಯು ಗೂಡಿಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ, ಪಂಚಭೂತಗಳನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವವನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸಭೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕು ಬಲವಾದ ಜಾಲವನ್ನು, ಬ್ರಹ್ಮನ ಆವರಣವನ್ನು ಗುರು ಉಪದೇಶದಿಂದ ಭೇದಿಸಿ, ಶುದ್ಧ, ನಿರ್ಮಲ, ಶಾಂತ, ಉಸಿರಿಲ್ಲದ, ಆತ್ಮರಹಿತ, ಅನಂತ, ಅಕ್ಷಯ, ಸ್ಥಿರ, ನಿತ್ಯ, ಸ್ವತಂತ್ರ, ಸ್ವಮಹಿಮೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸ್ವಮಹಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ, ಸಂಸಾರದ ಚಕ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಿತಚಕ್ರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. 'ಯಾವನು ಆರೂ ತಿಂಗಳು ಸದಾ ನಿಯಮಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನಿಗೆ ಪರಮ ಯೋಗ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಗುಣಗಳಿಂದ ಆವರಿತನಾದವನು, ಬಂಧನಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡವನು ಇದನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಹೇಳಿದ ಶಾಕಾಯನ್ಯ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಳಗೆ ಸೆಳೆದು, ರಾಜನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೇಳಿದನು: “ಈ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಪುತ್ರರು ಬ್ರಹ್ಮಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ತೃಪ್ತಿ, ಶೀತೋಷ್ಣಾದಿ ಸಹನೆ, ಶಾಂತಿ—ಇವು ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಲಭಿಸುತ್ತವೆ. ಇದು ಪರಮ ಗುಪ್ತೋಪದೇಶ; ಇದನ್ನು ಪುತ್ರನಲ್ಲದವನಿಗೆ, ಶಿಷ್ಯನಲ್ಲದವನಿಗೆ, ಶಾಂತನಲ್ಲದವನಿಗೆ ಹೇಳಬಾರದು; ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ, ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ನೀಡಬೇಕು.” ಓಂ. ಶುದ್ಧಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ, ಶುದ್ಧನಾಗಿ, ಸತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ, ಸದಾ ಅಧ್ಯಯನ, ಸತ್ಯವಚನ, ಪಠಣ, ಯಜ್ಞ—ಇವೆಲ್ಲ ಮಾಡಬೇಕು. ಯಾರು ಪರಮ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ, ಫಲಬಂಧನ ಕತ್ತರಿಸಿದವನೋ, ನಿರಾಶನೋ, ಪರನನ್ನು ತಾನಾಗಿ ಕಾಣುವನೋ, ಭಯವಿಲ್ಲದವನೋ, ಕಾಮರಹಿತನೋ, ಅವ್ಯಯ, ಅನಂತ ಆನಂದವನ್ನು ಪಡೆದವನೋ, ಅವನು ಇರುತ್ತಾನೆ. ಪರಮವಾದುದು ನಿರಾಶೆ, ಅದು ಉನ್ನತಿಗೆ ಸಾಧನ. ಸಂಕಲ್ಪ, ಚಿತ್ತ, ಅಭಿಮಾನಗಳಿಂದ ಬಂಧನ; ಅವುಗಳ ತ್ಯಾಗವೇ ಮುಕ್ತಿ. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಕೇಳುವುದು, ನೋಡುವುದು, ವಿಶ್ವಾಸ, ಸಂಶಯ, ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಭಯ—all ಇದು ಮನಸ್ಸೇ. ಗುಣಗಳಿಂದ ಅದು ಅಶುದ್ಧ, ಚಂಚಲ, ಅಸ್ಥಿರ, ಭ್ರಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. 'ನಾನು', 'ನನ್ನದು' ಎಂಬ ಭಾವನೆಗಳಿಂದ ಪಟಕಿನಲ್ಲಿ ಹಕ್ಕಿಯಂತೆ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಸಂಕಲ್ಪ, ಚಿತ್ತ, ಅಭಿಮಾನಗಳನ್ನು ತೊರೆದು ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರಬೇಕು. ಇದು ಮುಕ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣ, ಬ್ರಹ್ಮಮಾರ್ಗ, ದ್ವಾರ. ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಕಾಮನೆಗಳು ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ. 'ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದಾಗ, ಬುದ್ಧಿ ಚಲಿಸದಾಗ, ಅದೇ ಪರಮ ಸ್ಥಿತಿ' ಎಂದು ಉದಾಹರಣೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶಾಕಾಯನ್ಯನು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಳಗೆ ಸೆಳೆದು, ವಿಧಿಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ತನ್ನ ಗುರಿಯನ್ನು ಪೂರೈಸಿ, ಉತ್ತರದ ಗಾಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಸೂರ್ಯಮಾರ್ಗವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. 'ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಿರಣಗಳು ದೀಪಗಳಂತೆ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ—ಒಂದು ಕಿರಣ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ಮೀರಿ, ಪರಮ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಕೆಳಗಿನ ಮೃದು ಕಿರಣಗಳು ಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ; ಅವುಗಳಿಂದ ಅವನು ಅಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನೇ ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ವರ್ಗ, ಮುಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸ್ವರೂಪವೇನು? ಅವು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತವೆಯೆ, ಯಾರು ಅವುಗಳ ನಿಯಂತ್ರಕ? ಅವು ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪ, ಆತ್ಮವೇ ಮೂಲ. ಅಪ್ಸರ, ಸೌರ ಕಿರಣಗಳೇ ಅವುಗಳ ರೂಪ. ಐದು ಕಿರಣಗಳಿಂದ ವಿಷಯಾನುಭವ. ಆತ್ಮವೇನು? ಅದು ಶುದ್ಧ, ಶಾಂತ, ಖಾಲಿ, ಸ್ವಲಕ್ಷಣದಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುವದು. ಅದರ ಲಕ್ಷಣ ಅಗ್ನಿಯ ಉಷ್ಣತೆ, ನೀರಿನ ರಸ, ಅಂಧಕಾರದ ಆನಂದ. ಇತರರು ವಾಣಿ, ಶ್ರವಣ, ದೃಷ್ಟಿ, ಮನಸ್ಸು, ಉಸಿರು ಎಂದೂ, ಅಥವಾ ಬುದ್ಧಿ, ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಸ್ಮೃತಿ, ಜ್ಞಾನ ಎಂದೂ, ಅಥವಾ ಬೀಜದಿಂದ ಮೊಳೆ, ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಧೂಮ, ಜ್ವಾಲೆ, ಸ್ಪಟಿಕಗಳಂತೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. 'ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಸ್ಪಟಿಕಗಳು, ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಕಿರಣಗಳು ಹೊರಬರುವಂತೆ, ಅವನಿಂದ ಪ್ರಾಣಾದಿಗಳು ಹೊರಬರುತ್ತವೆ' ಎಂದು ಉದಾಹರಣೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆತ್ಮದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಗಳು, ಲೋಕಗಳು, ವೇದಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಭೂತಗಳು—all ಹೊರಬರುತ್ತವೆ. ಅದರ ಉಪನಿಷತ್ತು ಸತ್ಯದ ಸತ್ಯ. ತೇವಾಂಶವಿರುವ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಧೂಮ ಹೊರಬರುವಂತೆ, ಈ ಮಹಾಪ್ರಾಣಿಯಿಂದ ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ, ಅಥರ್ವಾಂಗಿರಸ, ಇತಿಹಾಸ, ಪುರಾಣ, ಜ್ಞಾನ, ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು, ಶ್ಲೋಕ, ಸೂತ್ರ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ—all ಅವನದೇ.