ಮೈತ್ರಾಯಣೀಯೋಪನಿಷದ್

ಐದುನೆಯ ಭಾಗದ ಅಂತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈಗ ಆರನೆಯ ಭಾಗವನ್ನು ಕೇಳೋಣ. ಈ ಆತ್ಮವು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ—ಒಂದು ಪ್ರಾಣರೂಪದಲ್ಲಿ, ಇನ್ನೊಂದು ಸೂರ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ. ಈ ಎರಡು ಆತನ ಮಾರ್ಗಗಳು—ಒಂದು ಒಳಗೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಹೊರಗೆ; ಅವು ಹಗಲು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯಾಗಿ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸೂರ್ಯನು ಬಾಹ್ಯ ಆತ್ಮ, ಪ್ರಾಣನು ಆಂತರ ಆತ್ಮ; ಬಾಹ್ಯ ಆತ್ಮವನ್ನು ಆಂತರ ಆತ್ಮದ ಚಲನೆಯಿಂದ ಊಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಚಲನೆಯನ್ನು ಹೀಗೇ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಜ್ಞಾನಿಗಳು, ಪಾಪರಹಿತರಾದವರು, ಇಂದ್ರಿಯಜಯಿಗಳಾದವರು, ಶುದ್ಧಮನಸ್ಸಿನವರು, ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳವರು, ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಒಳಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿಸಿಕೊಂಡವರು—ಅಂತಹವರು ಆಂತರ ಆತ್ಮದ ಚಲನೆಯಿಂದ ಬಾಹ್ಯ ಆತ್ಮವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಚಲನೆಯನ್ನು ಹೀಗೇ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇನ್ನು ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿರುವ ಸ್ವರ್ಣಪುರುಷನು, ನನನ್ನು ಸ್ವರ್ಣಮಯನಾಗಿ ನೋಡುವವನು, ಹೃದಯದ ಕಮಲದೊಳಗೆ ವಾಸಮಾಡುತ್ತಾ ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸುವವನು. ಹೃದಯದ ಕಮಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಿ ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸುವವನು—ಅವನೇ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿರುವ ಅಗ್ನಿ, ಸೌರರೂಪ, ಕಾಲರೂಪ, ಅವ್ಯಕ್ತ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸುವವನು. ಈ ಕಮಲವೇನು? ಅದು ಏನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ? ಆ ಕಮಲವೇ ಆಕಾಶ, ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳು ಅದರ ರೇಣುಗಳು. ಇಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅಗ್ನಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ಅದು ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ. ಇವನ್ನು ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಮತ್ತು ಸಾವಿತ್ರೀ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಆರಾಧಿಸಬೇಕು. ಬ್ರಹ್ಮಣನಿಗೆ ಎರಡು ರೂಪಗಳಿವೆ—ವ್ಯಕ್ತ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತ. ವ್ಯಕ್ತವು ಅಸತ್ಯ, ಅವ್ಯಕ್ತವು ಸತ್ಯ. ಅದೇ ಬ್ರಹ್ಮ. ಆ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಬೆಳಕು; ಆ ಬೆಳಕೇ ಸೂರ್ಯ. ಇದೇ ಆತ್ಮ, ‘ಓಂ’ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆತನು ತನ್ನನ್ನು ಮೂರು ಭಾಗವಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿಕೊಂಡನು; ‘ಓಂ’ ಕೂಡ ಮೂರು ಅಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ಈ ಸೃಷ್ಟಿಯೆಲ್ಲಾ ಜಾಲದಂತೆ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ‘ಓಂ’ ಎಂದು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು; ಹೀಗೆ ಆತ್ಮವನ್ನು ಏಕೀಕರಿಸಬೇಕು. ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಉದ್ಗೀತವೇ ಪ್ರಣವ, ಪ್ರಣವೇ ಉದ್ಗೀತ. ಸೂರ್ಯನೇ ಉದ್ಗೀತ, ಇದೇ ಪ್ರಣವ. ಉದ್ಗೀತ ಎಂಬ ಪ್ರಣವನೇ ನಾಯಕ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನ, ನಿದ್ರಾರಹಿತ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯರಹಿತ, ಮರಣರಹಿತ, ಮೂರು ಪಾದ, ಮೂರು ಅಕ್ಷರ, ಮತ್ತೆ ಐದು ವಿಧ, ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಹೂಗಿರುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅದರ ಬೇರುಗಳು ಮೇಲಿರುವುದಂತೆ, ಮೂರು ಪಾದಗಳ ಬ್ರಹ್ಮ, ಶಾಖೆಗಳು—ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ನೀರು, ಭೂಮಿ ಇತ್ಯಾದಿ; ಇದನ್ನು ಅಶ್ವತ್ಥ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಬ್ರಹ್ಮ, ಅದರ ಪ್ರಕಾಶವೇ ಸೂರ್ಯ, ಈ ಅಕ್ಷರದ ಸಾರ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಓಂ’ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಆರಾಧಿಸಬೇಕು. ಆತನೇ ಅದರ ರುಚಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಕ್ಷರವೇ ಪವಿತ್ರ, ಈ ಅಕ್ಷರವೇ ಪರಮ. ಇದನ್ನು ಅರಿತವನು ಏನೆಂದೇ ಇಚ್ಛಿಸಿದರೂ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇನ್ನೊಬ್ಬಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಈ ಅಕ್ಷರಕ್ಕೆ ತಾನೇ ತಾನಾಗಿ ತೊಂಭತ್ತು ರೂಪಗಳಿವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಲಿಂಗವಿಭಾಗವೂ ಇದೆ: ‘ಓಂ’ ಹೆಣ್ಣಾಗಿ, ಗಂಡಾಗಿ, ನಪುಂಸಕವಾಗಿ. ಇದು ಪ್ರಕಾಶಮಾನ: ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಆದಿತ್ಯ—ಹೀಗೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿಯೂ ಇದೆ: ಬ್ರಹ್ಮ, ರುದ್ರ, ವಿಷ್ಣು—ಹೀಗೆ ಅಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಇದು ಬಾಯಿಯಂತೆ: ಗಾರ್ಹಪತ್ಯ, ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿ, ಆಹವನೀಯ. ಇದು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ: ಋಗ್, ಯಜುಸ್, ಸಾಮ. ಇದು ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ: ಭೂಃ, ಭುವಃ, ಸ್ವಃ. ಇದು ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ: ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯತ್, ವರ್ತಮಾನ. ಇದು ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ: ಪ್ರಾಣ, ಅಗ್ನಿ, ಸೂರ್ಯ. ಇದು ಪೋಷಕ: ಅನ್ನ, ನೀರು, ಚಂದ್ರ. ಇದು ಚೇತನ: ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು, ಅಹಂಕಾರ. ಇದು ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳದು: ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ವ್ಯಾನ. ಹೀಗಾಗಿ ‘ಓಂ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ, ಓ ಸತ್ಯಕಾಮ, ಉನ್ನತ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧಮ ಬ್ರಹ್ಮ ಎರಡೂ ಈ ‘ಓಂ’ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರದಲ್ಲೇ ಸೇರಿವೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇದು ಉಚ್ಚಾರಣೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆ ಸತ್ಯ, ಪ್ರಜಾಪತೀ, ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿ ‘ಭೂಃ, ಭುವಃ, ಸ್ವಃ’ ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸಿದರು. ಇದು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರೂಪ, ಲೋಕಸ್ವರೂಪ. ‘ಸ್ವಃ’ ಅದರ ತಲೆ, ‘ಭುವಃ’ ಅದರ ನಾಭಿ, ‘ಭೂಃ’ ಅದರ ಪಾದಗಳು; ಸೂರ್ಯನು ಅದರ ಕಣ್ಣು, ಏಕೆಂದರೆ ಕಣ್ಣಿಂದಲೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಪ್ರಮಾಣ ದೊಡ್ಡದಾಗುತ್ತದೆ, ಕಣ್ಣಿಂದಲೇ ಅದು ಚಲಿಸುತ್ತದೆ. ಸತ್ಯವೇ ಕಣ್ಣು. ವ್ಯಕ್ತಿ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಭೂಃ, ಭುವಃ, ಸ್ವಃ’ ಎಂದು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪಿ, ಸರ್ವದರ್ಶಿ ಎಂದು ಆರಾಧಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಇದೇ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ರೂಪ; ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಅಡಗಿದೆ, ಪ್ರತಿ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿಯೂ ಇದು ಅಡಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. ‘ತತ್ ಸವಿತುರ್ವರೆಣ್ಯಂ’—ಅದು ಸೂರ್ಯ, ಸವಿತೃ. ಆತ್ಮವನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಅವನನ್ನೇ ಆರಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಭರ್ಗೋ ದೇವಸ್ಯ ಧೀಮಹಿ’—ಸವಿತೃ ದೇವತೆ, ಅವನ ‘ಭರ್ಗ’ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾವು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತೇವೆ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಧಿಯೋ ಯೋ ನಃ ಪ್ರಚೋದಯಾತ್’—ಬುದ್ಧಿಗಳೇ ‘ಧೀಃ’; ಅವನು ನಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಲಿ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಭರ್ಗ’ ಎಂದರೆ, ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ; ಅವನ ಚಲನೆ ಬೆಳಕಿನಿಂದ, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಭರ್ಗ’. ಅವನು ದಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರಿಂದ ‘ಭರ್ಗ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಭ’—ಅವನು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ರ’—ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಆನಂದಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಗ’—ಜೀವಿಗಳು ಅವನೊಳಗೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಅವನಿಂದ ಬರುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಭ-ರ-ಗ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನು ‘ಭರ್ಗ’. ಸದಾ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಸೂರ್ಯ; ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವುದರಿಂದ ಸವಿತೃ; ನೀಡುವುದರಿಂದ ಆದಿತ್ಯ; ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ಪಾವನ; ತುಂಬಿಸುವುದರಿಂದ ಸಹ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಇದೇ ಆತ್ಮದ ಆತ್ಮ, ಅಮೃತ, ಚಿಂತಕ, ಜ್ಞಾನಿ, ಚಲಿಸುವವನು, ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುವವನು, ಆನಂದಿಸುವವನು, ಮಾಡುವವನು, ಮಾತನಾಡುವವನು, ರುಚಿ ಅನುಭವಿಸುವವನು, ವಾಸನೆ ಗ್ರಹಿಸುವವನು, ನೋಡುವವನು, ಕೇಳುವವನು, ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವವನು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವವನು, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದವನು. ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ದ್ವಂದ್ವವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ, ಕೇಳುವುದು, ನೋಡುವುದು, ವಾಸನೆ, ರುಚಿ, ಸ್ಪರ್ಶ—all these experiences happen; the self knows everything. But where knowledge is non-dual, beyond cause, effect, and action, indescribable, incomparable—what is that, which cannot be spoken? ಈ ಆತ್ಮನೇ ಶಂಭು, ಭವ, ರುದ್ರ, ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಎಲ್ಲರ ನಿರ್ಮಾತೃ, ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ, ಸತ್ಯ, ಪ್ರಾಣ, ಹಂಸ, ಗುರು, ವಿಷ್ಣು, ನಾರಾಯಣ, ಅರ್ಕ, ಸವಿತೃ, ಧಾತೃ, ವಿಧಾತೃ, ಅಧಿಪತಿ, ಇಂದ್ರ, ಚಂದ್ರ—ಅವನೇ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವವನು, ಅಗ್ನಿಯೊಳಗಿನ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಗುಪ್ತನಾದವನು, ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣುಗಳ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆವೃತನಾದವನು. ಅವನನ್ನು ಅರಿಯಬೇಕು, ಹುಡುಕಬೇಕು, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ನಿರ್ಭಯತೆ ನೀಡಿದ ನಂತರ, ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ದೇಹದೊಳಗೆ ಅರಿಯಬೇಕು. ಅವನು ಎಲ್ಲರೂಪ, ಸ್ವರ್ಣಮಯ, ಜೀವಿಗಳ ಜ್ಞಾನಿ, ಪರಮ ಗಮ್ಯ, ಒಂದು ಬೆಳಕು, ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳೊಂದಿಗೆ, ನೂರಾರು ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುವ ಜೀವಿಗಳ ಪ್ರಾಣಸ್ವರೂಪಿ—ಈ ಸೂರ್ಯ ಉದಯವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ಇದನ್ನು ಅರಿತವನು ಇಬ್ಬರೂ ಸ್ವರೂಪ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ; ಆತ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆತ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಧ್ಯಾನವೆಂದರೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವುದು, ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಿತವಾಗಿದೆ. ಮನಸ್ಸು ಮಲಿನವಾಗಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಉಳಿದ ಆಹಾರದಿಂದ ದೂಷಿತವಾದರೆ, ಈ ರೀತಿ ಶುದ್ಧಿಪಡಿಸಬೇಕು: “ಯಾವುದೇ ಉಳಿದ ಆಹಾರದ ದೋಷ, ಪಾಪದಿಂದ ದೊರಕಿದುದು, ಮೃತದೇಹದಿಂದ ಅಥವಾ ಹೆರಿಗೆಗಿಂತ ಬಂದ ಆಹಾರದಿಂದ—ಅಗ್ನಿ, ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳು, ನನ್ನ ಬಟ್ಟೆ, ಆಹಾರ, ಮತ್ತು ನಾನು ಮಾಡಿದ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನೂ ಶುದ್ಧಿಪಡಿಸಲಿ.” ಈ ರೀತಿ ನೀರನ್ನು ಮುಂದೆ ಉದುರಿಸಿ, ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ವ್ಯಾನ, ಸಮಾನ, ಉದಾನಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಹಾ ಎಂದು ಐದು ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಉಳಿದ ಆಹಾರವಿದ್ದರೆ, ಮೌನವಾಗಿ ಸೇವಿಸಬೇಕು; ನಂತರ ಮತ್ತೆ ನೀರನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಉದುರಿಸಬೇಕು. ಬಾಯಿ ತೊಳೆಯುವ ನಂತರ, ಆತ್ಮಾರಾಧನೆ ತಿಳಿದವನು ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು: “ಪ್ರಾಣವೇ ಅಗ್ನಿ, ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಐದು ವಿಧವಾದ ವಾಯು; ಅವನು ಸಂತುಷ್ಟನಾದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಲಿ; ನೀನೇ ಸರ್ವ, ನೀನೇ ವೈಶ್ವಾನರ, ನೀನೇ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತೀಯೆ, ಎಲ್ಲ ಅರ್ಪಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಜೀವಿಗಳು ನಿನ್ನೊಳಗೆ ಸೇರುವಂತೆ ಮಾಡು, ಅಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಅಮೃತವಿದೆ.” ಈ ವಿಧಾನದ ಮೂಲಕ, ಆತನು ಮತ್ತೆ ಆಹಾರಕ್ಕೆ ಬಲಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇನ್ನು ಮತ್ತೊಂದು ವಿಷಯ: ಆತ್ಮಯಜ್ಞದ ಪರಮ ರೂಪ, “ಅನ್ನ ಮತ್ತು ಅನ್ನಭೋಜಕ” ಎಂಬಂತೆ. ಇದರ ವಿವರಣೆ: ವ್ಯಕ್ತಿ, ಚೇತನ, ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿಯೊಳಗೆ ವಾಸಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನೇ ಭೋಗಿ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸುವವನು. ಅವನಿಗೆ ಈ ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮವೇ ಅನ್ನ, ಅನ್ನದ ನಿರ್ಮಾತೃ, ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅನ್ನವು ಗುಣತ್ರಯದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ, ಭೋಜಕನು ಒಳಗಿನ ವ್ಯಕ್ತಿ. ಇಲ್ಲಿ ದೃಶ್ಯವನ್ನೇ ವಸ್ತು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಬೀಜದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಬೀಜವೇ ಅನ್ನ; ಹೀಗೆ ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿಯ ಅನ್ನಸ್ವರೂಪ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿಯೇ ಭೋಗಿ, ಭೋಗ್ಯವು ಪ್ರಕೃತಿ; ಅಲ್ಲಿಯೇ ಆತನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಹಾರವು ಗುಣತ್ರಯದಿಂದ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗಿ ಮಹತ್ತಿನಿಂದ ವಿಶೇಷವರೆಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಚೌದನೆಡೆ ಮಾರ್ಗ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಜಗತ್ತು ಅನ್ನದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದದು, ಅದು ಸುಖ, ದುಃಖ, ಮೋಹ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಬೀಜವು ಅನ್ನವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವವರೆಗೆ ಸಿಹಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ—ಈ ಮೂರು ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪರಿವರ್ತನೆಯಿಂದ ಅನ್ನಸ್ವರೂಪ ಇದೆ. ಹೀಗೆ ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವಾಗ ಅದು ಗ್ರಹ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಬುದ್ಧಿ, ನಿರ್ಣಯ, ಅಹಂಕಾರ—all these become sweet. ನಂತರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳು ಐಂದರಲ್ಲಿಯೂ ಸಿಹಿಯಾಗಿವೆ; ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಕೂಡ. ಹೀಗೆ ವ್ಯಕ್ತ ಅನ್ನ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತ ಅನ್ನ: ಭೋಗಿಯು ಗುಣರಹಿತ, ಆದರೆ ಅವನ ಭೋಗಿತ್ವವು ಚೇತನದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯು ಅನ್ನಭೋಜಕ, ಸೋಮವು ಅನ್ನ, ಅನ್ನವನ್ನು ಅಗ್ನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮ ಸೋಮ, ಅಗ್ನಿಯು ಅವ್ಯಕ್ತ ಬಾಯಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿ ಅವ್ಯಕ್ತ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಗುಣತ್ರಯವನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ಅರಿತವನು ಸಂನ್ಯಾಸಿ, ಯೋಗಿ, ಆತ್ಮಯಜ್ಞಿ. ಹೆಂಗಸರು ಖಾಲಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವಾಗ ಯಾರು ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸದುದಂತೆ, ಆತನು ಒಳಗೆ ಬಂದಿರುವ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸದವನು ಸಂನ್ಯಾಸಿ, ಯೋಗಿ, ಆತ್ಮಯಜ್ಞಿ. ಇದೇ ಆತ್ಮದ ಪರಮ ರೂಪ: ಅನ್ನ. ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಾಣವೂ ಅನ್ನದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ. ಆತನು ಸೇವಿಸದಿದ್ದರೆ, ಆಲೋಚನೆ, ಕೇಳುವುದು, ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದು, ನೋಡುವುದು, ಮಾತನಾಡುವುದು, ವಾಸನೆ, ರುಚಿ—all these cease, and he gives up the breaths. ಆದರೆ ಸೇವಿಸಿದರೆ, ಪ್ರಾಣಪೂರ್ಣನಾಗಿ, ಆಲೋಚನೆ, ಕೇಳುವುದು, ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದು, ಮಾತನಾಡುವುದು, ರುಚಿ, ವಾಸನೆ, ನೋಡುವುದು—all these become possible. ಹೀಗಾಗಿ, “ಅನ್ನದಿಂದ ಜೀವಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಇರುವ ಎಲ್ಲರೂ; ಅನ್ನದಿಂದ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅನ್ನದಲ್ಲೇ ಲೀನಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ” ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮತ್ತೆ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಅನ್ನಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡುತ್ತವೆ. ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಅನ್ನವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನು ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅನ್ನದಿಂದ ಆವರಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಾಣಗಳು ಅನ್ನದಿಂದ ಪಾಕವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಗ್ನಿಯೂ ಅನ್ನದಿಂದ ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಈ ಜಗತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯಾದ ಅನ್ನಾಭಿಲಾಷೆಯಿಂದ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅನ್ನವನ್ನು ಆತ್ಮವೆಂದು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. “ನೀರಿನಿಂದ ಜೀವಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ; ಹುಟ್ಟಿ, ಅವು ಅನ್ನದಿಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ; ಜೀವಿಗಳು ಅನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತವೆ, ತಿನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಅನ್ನ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ” ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮತ್ತೆ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಈ ರೂಪ, “ವಿಶ್ವಧಾರಕ” ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವುದು, ಇದುವೇ ಅನ್ನ; ಪ್ರಾಣವು ಅನ್ನದ ಸಾರ, ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಾಣದ ಸಾರ, ಜ್ಞಾನವು ಮನಸ್ಸಿನ ಸಾರ, ಆನಂದವು ಜ್ಞಾನಸಾರ. ಇದನ್ನು ಅರಿತವನು ಅನ್ನ, ಪ್ರಾಣ, ಮನಸ್ಸು, ಜ್ಞಾನ, ಆನಂದ—all these attain. ಇಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಜೀವಿಗಳು ಅನ್ನವನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತವೆಯೋ, ಅಷ್ಟೇ ಅನ್ನವನ್ನು ಅವನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನ್ನವೇ ಕ್ಷಯರಹಿತ ಅನ್ನ, ಅನ್ನವೇ ಸಂಯೋಗದ ಸಾಧನ, ಅನ್ನವೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜೀವ, ಅನ್ನವೇ ಹಿರಿಯದು, ಅನ್ನವೇ ಔಷಧ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಅನ್ನವೇ ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲ; ಕಾಲವೇ ಅನ್ನದ ಮೂಲ; ಸೂರ್ಯನೇ ಕಾಲದ ಮೂಲ. ಅವನ ರೂಪ—ಹಣೆಯು ಹನ್ನೆರಡು ಭಾಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ವರ್ಷ, ಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಇದರ ಅರ್ಧ ಭಾಗ ಅಗ್ನಿಗೆ, ಅರ್ಧ ಭಾಗ ವರುನನಿಗೆ; ಮಾಘದಿಂದ ಮಧ್ಯ ಶ್ರಾವಿಷ್ಠವರೆಗೆ ಅಗ್ನಿಭಾಗ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಶ್ರಾವಿಷ್ಠ ಅಂತ್ಯವರೆಗೆ ಸೋಮಭಾಗ, ಪ್ರತಿ ಭಾಗವು ಒಂಬತ್ತು ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿವೆ. ಇದರ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಗೆ ಇದೇ ಪ್ರಮಾಣ; ಇದರಿಂದಲೇ ಕಾಲವನ್ನು ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಮಾಣವಿಲ್ಲದೆ ಅಳೆಯಬೇಕಾದ ವಸ್ತುವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾಗದು, ಮತ್ತು ಅಳೆಯಬೇಕಾದ ವಸ್ತುವು ವಿಭಿನ್ನತೆಯಿಂದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದಿಗಾಗಿ. ಹೀಗಾಗಿ, ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ವಿಭಾಗಗಳಿದ್ದರೂ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಾಲವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆ ಆರಾಧಿಸಿದವನಿಗೆ ಕಾಲವು ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ. “ಕಾಲದಿಂದ ಜೀವಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಕಾಲದಿಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ, ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಲೀನಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಕಾಲವು ರೂಪ ಮತ್ತು ಅರೂಪ ಎರಡೂ ಆಗಿದೆ” ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಎರಡು ರೂಪಗಳಿವೆ: ಕಾಲ ಮತ್ತು ಅಕಾಲ. ಸೂರ್ಯನಿಗಿಂತ ಮುಂಚಿನದು ಅಕಾಲ; ಅಕಾಲ, ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಆರಂಭವಾದುದು ಕಾಲ. ವರ್ಷವೇ ಕಾಲದ ರೂಪ, ವರ್ಷದಿಂದಲೇ ಜೀವಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ವರ್ಷದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ, ವರ್ಷದಲ್ಲೇ ಲೀನಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವರ್ಷವೇ ಪ್ರಜಾಪತಿ. ಕಾಲವೇ ಅನ್ನ, ಬ್ರಹ್ಮನ ನೆಲೆ, ಆತ್ಮ. ಹೀಗಾಗಿ, ಕಾಲವು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಮಹಾತ್ಮನೊಳಗೆ ಪಾಕಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಕಾಲವು ಅವನೊಳಗೆ ಪಾಕವಾಗುವವನು, ಅದನ್ನು ಅರಿತವನು ವೇದಜ್ಞ. ಈ ಕಾಲವು ರೂಪವುಳ್ಳದು, ನದಿಗಳ ಮತ್ತು ಜೀವಿಗಳ ರಾಜ; ಅವನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ನಿಂತಿರುವ ಸವಿತಾ (ಸೂರ್ಯ), ಅವನಿಂದ ಚಂದ್ರ, ನಕ್ಷತ್ರ, ಗ್ರಹ, ವರ್ಷ—all these are ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಉತ್ತಮ, ಯಾವುದು ಕೆಟ್ಟದು—all these come forth. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಸತ್ವರೂಪ, ಕಾಲರೂಪ, ಆದಿತ್ಯ ಎಂದು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು; ಕೆಲವರು ಸೂರ್ಯನೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.