ಮೈತ್ರಾಯಣೀಯೋಪನಿಷದ್

ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸು ಯಾವಾಗ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ತೊಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆಗ ಅದು ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದೇ ಮನಸ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲೇ ಆಸಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ತೊಡಗಿದರೆ, ಯಾರು ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ? ಮನಸ್ಸು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಅಶುದ್ಧ. ಅಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಲ್ಪನೆಗಳು ತುಂಬಿರುತ್ತವೆ; ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇವುಗಳಿಲ್ಲ. ಯಾವಾಗ ಮನಸ್ಸು ಲಯ ಅಥವಾ ಚಂಚಲತೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ, ತದನಂತರ ಅದು ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪಿದಾಗ, ಅದು ಪರಮಾವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿಸಿ, ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುವವರೆಗೆ ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕು—ಇದು ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ; ಉಳಿದ ಎಲ್ಲವೂ ಗ್ರಂಥಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮಾತ್ರ. ಮನಸ್ಸು ಶುದ್ಧಗೊಂಡು ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾದಾಗ ದೊರೆಯುವ ಆನಂದವನ್ನು ಮಾತಿನಿಂದ ವಿವರಿಸಲಾಗದು; ಅದು ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನೀರು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬೆಂಕಿ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆಕಾಶವು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ, ಮನಸ್ಸು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದಾಗ, ವ್ಯಕ್ತಿ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮನಸ್ಸೇ ಬಂಧನ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಅದು ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರೆ ಬಂಧನಕ್ಕೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದರೆ ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕೌತ್ಸಾಯನನು ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ: ನೀವೇ ಬ್ರಹ್ಮಾ, ನೀವೇ ವಿಷ್ಣು, ನೀವೇ ರುದ್ರ, ನೀವೇ ಪ್ರಜಾಪತಿ; ನೀವೇ ಅಗ್ನಿ, ವರुण, ವಾಯು, ನೀವೇ ಇಂದ್ರ, ನೀವೇ ಚಂದ್ರ. ನೀವೇ ಮನು, ನೀವೇ ಯಮ, ನೀವೇ ಭೂಮಿ, ನೀವೇ ಅವಿನಾಶಿ; ನಿಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ, ನಾನಾ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಜಗದಾಧಿಪತಿಯಾದ ದೇವಾ, ನಿಮಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಜಗತ್ತಿನ ಆತ್ಮ, ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಜಗತ್ತಿನ ಭೋಕ್ತಾ, ನೀವು ಮಾಯೆ, ಜಗತ್ತಿನ ಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಆನಂದಿಸುವವ, ಪ್ರಭು. ನಿಮಗೆ, ಶಾಂತಿಯ ಸ್ವರೂಪ, ಅತ್ಯಂತ ಗುಪ್ತ, ಅಕಲ್ಪನೀಯ, ಅನಂತ, ಆದಿಯೂ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ದೇವಾ, ನಮಸ್ಕಾರ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಅಂಧಕಾರವೇ ಇತ್ತು. ಅನಂತರ ಪರಾತ್ಪರಾತ್ಮನ ಚಲನೆಯಿಂದ ಅದು ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪಿತು—ಇದು ರಜೋಗುಣದ ರೂಪ. ಆ ರಜಸ್ಸು ಚಲಿಸಿದಾಗ ತಮೋಗುಣದ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ. ತಮಸ್ಸು ಚಲಿಸಿದಾಗ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಸತ್ತ್ವವೂ ಚಲಿಸಿದಾಗ ಹರಿದು ಹರಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಈ ಶುದ್ಧ ಚೈತನ್ಯವೇ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಾಗಿ, ಸಂಕಲ್ಪ, ನಿರ್ಣಯ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದ ಮೂಲಕ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಪ್ರಜಾಪತಿ. ಅವನ ಪ್ರಮುಖ ರೂಪಗಳು ಬ್ರಹ್ಮಾ, ರುದ್ರ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ರಜಸ್ಸಿನ ಭಾಗ ಬ್ರಹ್ಮಾ, ತಮಸ್ಸಿನ ಭಾಗ ರುದ್ರ, ಸತ್ತ್ವದ ಭಾಗ ವಿಷ್ಣು. ಹೀಗಾಗಿ ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ, ಮೂರು, ಎಂಟು, ಹನ್ನೊಂದು, ಹನ್ನೆರಡು ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಪ್ರಭುವಾಗಿ ಸ್ಥಿತಿಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಆತ್ಮನು ಒಳಗೂ ಹೊರಗೂ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಆತ್ಮನು ತನ್ನನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ: ಉಸಿರು ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ರೂಪದಲ್ಲಿ. ಈ ಎರಡು ಪಾಂಚಭೌತಿಕ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಒಳಗೂ ಹೊರಗೂ, ಹಗಲು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸೂರ್ಯನು ಬಹಿರಾತ್ಮ, ಉಸಿರು ಅಂತರಾತ್ಮ; ಬಹಿರಾತ್ಮ ಅಂತರಾತ್ಮದ ಚಲನೆಯಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನಿ, ಪಾಪರಹಿತ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿದ, ಶುದ್ಧಮನಸ್ಸಿನ, ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನಾದವನು, ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹಿಂಪಡೆದವನಾದವನು, ಅಂತರ್ಗತ ಚಲನೆಯಿಂದ ಬಹಿರಾತ್ಮನನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯನೊಳಗಿನ ಚಿನ್ನದ ಪುರುಷನು, ನನ್ನನ್ನು ಚಿನ್ನದಂತೆ ನೋಡುವವನು, ಹೃದಯದ ಕಮಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಹೃದಯಕಮಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸುವವನೇ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಅಗ್ನಿ, ಸೂರ್ಯಸ್ವರೂಪಿ, ಕಾಲ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವವನು, ಅವನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಆಹಾರವನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವನು. ಆ ಕಮಲ ಯಾವದು? ಅದು ಏನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ? ಆ ಕಮಲವೇ ಆಕಾಶ, ಅದರ ಎಂಟು ದಿಕ್ಕುಗಳು ಅದರ ದಳಗಳು. ಇಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅಗ್ನಿಯೇ ಉಸಿರು ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ. ಇವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಓಂ ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ಹಾಗೂ ಸಾವಿತ್ರಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಬ್ರಹ್ಮಣಿಗೆ ಎರಡು ರೂಪಗಳಿವೆ: ವ್ಯಕ್ತ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತ. ವ್ಯಕ್ತವು ಅಸತ್ಯ, ಅವ್ಯಕ್ತವು ಸತ್ಯ. ಅದು ಬ್ರಹ್ಮ. ಆ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಜ್ಯೋತಿ; ಆ ಜ್ಯೋತಿಯೇ ಸೂರ್ಯ. ಇದು ಆತ್ಮ, ಓಂ ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿಕೊಂಡನು; ಓಂನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲವೂ ಜೋಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಓಂ ಎಂದು ಧ್ಯಾನಿಸಿ ಆತ್ಮವನ್ನು ಒಂದಾಗಿಸಬೇಕು. ಇನ್ನೂ, ಉದ್ಗೀಥವೇ ಪ್ರಣವ, ಪ್ರಣವೇ ಉದ್ಗೀಥ. ಸೂರ್ಯನು ಉದ್ಗೀಥ, ಉದ್ಗೀಥವೇ ಪ್ರಣವ. ಉದ್ಗೀಥ, ಪ್ರಣವ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ, ಮುನ್ನಡೆಯುವವ, ರೂಪರೂಪಿಗಳಾದವ, ನಿದ್ರಾರಹಿತ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯರಹಿತ, ಮೃತ್ಯುರಹಿತ, ಐದು ಭಾಗಗಳಾದವನು—ಇವನು ಗುಹೆಯೊಳಗೆ ಗುಪ್ತನಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅವನ ಮೂಲಗಳು ಮೇಲಿದ್ದವು, ಶಾಖೆಗಳು ಬ್ರಹ್ಮಾವರೆಗೆ, ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ನೀರು, ಭೂಮಿ ಮುಂತಾದವುಗಳವರೆಗೆ ಹರಡಿವೆ; ಅವನು ಎಲ್ಲವೂ ಭಕ್ಷಿಸುವವನು—ಇದು ಬ್ರಹ್ಮ. ಆ ಸೂರ್ಯನೇ ಈ ಓಂ ಅಕ್ಷರದ ಸಾರ. ಆದ್ದರಿಂದ ಓಂ ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಏನು ಬೇಕಾದರೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇನ್ನೂ, ಓಂ ಎಂಬ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ನವ್ವತ್ತು ರೂಪಗಳಿವೆ, ಅದು ಸ್ವರರೂಪದಲ್ಲಿ, ಸ್ತ್ರೀ, ಪುಂ, ನಪುಂಸಕಲಿಂಗಗಳಲ್ಲಿ, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಆದಿತ್ಯ ಎಂಬಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಯ, ಬ್ರಹ್ಮ, ರುದ್ರ, ವಿಷ್ಣು ಎಂಬಂತೆ ಪ್ರಭುತ್ವವುಳ್ಳದು. ಗೃಹ್ಯಾಗ್ನಿ, ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿ, ಆಹವನೀಯ ಎಂದು ಬಾಯಿಯಂತೆ, ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ ಎಂದು ಜ್ಞಾನದಿಂದ, ಭೂಃ, ಭುವಃ, ಸ್ವಃ ಎಂದು ಲೋಕಗಳಿಂದ, ಭೂತ, ಭವ್ಯ, ಭವಿಷ್ಯತ್ತು ಎಂದು ಕಾಲದಿಂದ, ಪ್ರಾಣ, ಅಗ್ನಿ, ಸೂರ್ಯ ಎಂದು ಶಕ್ತಿಯಿಂದ, ಆಹಾರ, ನೀರು, ಚಂದ್ರ ಎಂದು ಪೋಷಣೆಯಿಂದ, ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು, ಅಹಂಕಾರ ಎಂದು ಚೈತನ್ಯದಿಂದ, ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ವ್ಯಾನ ಎಂದು ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಓಂ ಎಂಬ ಶಬ್ದವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ಓಂ ಎಂಬ ಶಬ್ದವೇ ಪರಬ್ರಹ್ಮ, ಅಪರಬ್ರಹ್ಮ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇದು ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರಜಾಪತಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಭೂಃ, ಭುವಃ, ಸ್ವಃ ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸಿದನು. ಇದು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರೂಪ, ಇದು ಲೋಕಸ್ವರೂಪ. ಸ್ವಃ ಎಂಬುದು ಅದರ ತಲೆ, ಭುವಃ ಎಂಬುದು ನಾಭಿ, ಭೂಃ ಎಂಬುದು ಕಾಲು; ಸೂರ್ಯನು ಅದರ ಕಣ್ಣು, ಕಣ್ಣಿಂದಲೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಪರಿಮಾಣವು ಚಲಿಸುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣು ಸತ್ಯ, ವ್ಯಕ್ತಿ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭೂಃ, ಭುವಃ, ಸ್ವಃ ಎಂಬುದು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಜಗತ್ತಿನ ಆತ್ಮ, ಜಗತ್ತಿನ ಕಣ್ಣು ಎಂದೇ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಅಡಗಿದೆ, ಎಲ್ಲವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ. "ತತ್ ಸವಿತುರ್ವರೆಣ್ಯಂ"—ಆ ಸೂರ್ಯನೇ ಸವಿತೃ. ಆತ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ವಾಂಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. "ಭರ್ಗೋ ದೇವಸ್ಯ ಧೀಮಹಿ"—ಸವಿತೃ ದೇವನ ಭರ್ಗವನ್ನು ನಾವು ಧ್ಯಾನಿಸೋಣ, "ಧಿಯೋ ಯೋ ನಃ ಪ್ರಚೋದಯಾತ್"—ನಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಅವನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಲಿ. ಭರ್ಗ ಎಂದರೆ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಪ್ರಕಾಶ, ಅದು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತದೆ, ಭೂತಗಳ ಬಣ್ಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ, ಅವನಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಭರಿಸುವುದರಿಂದ ಭರ್ಗ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವುದರಿಂದ ಸೂರ್ಯ, ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವುದರಿಂದ ಸವಿತೃ, ನೀಡುವುದರಿಂದ ಆದಿತ್ಯ, ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ಪವಮಾನ, ಚಲಿಸುವುದರಿಂದ ಆದಿತ್ಯ. ಅವನು ಅಮರ, ಚಿಂತಕ, ಕರ್ತೃ, ಆನಂದದಾತ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ. ಈ ಆತ್ಮನೇ ಶಂಭು, ಭವ, ರುದ್ರ, ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಜಗದ್ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ, ಸತ್ಯ, ಪ್ರಾಣ, ಹಂಸ, ಶಾಂತ, ವಿಷ್ಣು, ನಾರಾಯಣ, ಅರ್ಕ, ಸವಿತೃ, ಧಾತೃ, ಚಕ್ರವರ್ತಿ, ಇಂದ್ರ, ಚಂದ್ರ. ಅವನು ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಆವೃತನಾದ, ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳ ಚಿನ್ನದ ರೂಪದವನು. ಅವನನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ನಿರ್ಭಯತೆ ನೀಡಿ, ವನ್ಯವನಾಗಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹೊರಗಿನ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಿಂಪಡೆದು, ತನ್ನದೇ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು. ಈ ವಿಶ್ವರೂಪಿ, ಚಿನ್ನದ ಜಾತವೇದ, ಪರಮ, ಒಂದು ಪ್ರಕಾಶ, ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳೊಡನೆ, ನೂರಾರು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುವ, ಪ್ರಾಣರೂಪಿಯಾದ ಸೂರ್ಯನು ಉದಯವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ಆತ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಇಬ್ಬಾಗಗಳವನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಆತ್ಮದಲ್ಲೇ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆತ್ಮದಲ್ಲೇ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಧ್ಯಾನವೇ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವುದು, ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಿತವಾಗಿದೆ. ಮನಸ್ಸು ಅಶುದ್ಧವಾದರೆ, ಇದರಿಂದ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಬೇಕು: "ಯಾವುದೇ ಅವಶಿಷ್ಟದಿಂದ, ಪಾಪದಿಂದ, ಶವದಿಂದ ಅಥವಾ ಹೆರಿಗೆಗಿಂತ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ, ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳು ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಲಿ, ಆಹಾರವನ್ನು ಮತ್ತು ನಾನು ಮಾಡಿದ ತಪ್ಪನ್ನೂ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಲಿ." ಹೀಗೆ ನೀರನ್ನು ಛಾಲಿಸಿ, ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ವ್ಯಾನ, ಸಮಾನ, ಉದಾನ—ಈ ಐದು ಪ್ರಾಣಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಹಾ ಎಂದು ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಉಳಿದ ಆಹಾರವನ್ನು ಮೌನವಾಗಿ ಸೇವಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ನೀರನ್ನು ಛಾಲಿಸಿ, ಬಾಯಿಯನ್ನು ತೊಳೆದು, ಆತ್ಮಪೂಜೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು, ಈ ರೀತಿ ಆತ್ಮವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು: "ಪ್ರಾಣವೇ ಅಗ್ನಿ, ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಐದು ಪ್ರಾಣರೂಪ; ಅವನು ಸಂತೋಷವಾಗಲಿ, ನೀವೇ ಸರ್ವಸ್ವ, ವೈಶ್ವಾನರ, ವಿಶ್ವಧಾರಕ, ಎಲ್ಲ ಹೋಮಗಳು ಮತ್ತು ಜೀವಿಗಳು ನಿಮ್ಮಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗಲಿ, ವಿಶ್ವದ ಅಮೃತವು ಅಲ್ಲಿ ಇದೆ." ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದವನು ಮತ್ತೆ ಭಕ್ಷ್ಯನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇನ್ನೊಂದು ವಿಷಯ: ಆತ್ಮಯಾಗದ ಪರಮ ರೂಪ, ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಆಹಾರಭೋಜಕ ಎಂಬಂತೆ. ವ್ಯಕ್ತಿ, ಚೈತನ್ಯಸ್ವರೂಪಿ, ಪ್ರಕೃತಿಯೊಳಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನೇ ಭೋಕ್ತಾ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸುವವನು. ಅವನಿಗೆ ಈ ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮವೇ ಆಹಾರ, ಆಹಾರನಿರ್ಮಾತ, ಪ್ರಕೃತಿ. ಆಹಾರವು ಗುಣತ್ರಯರೂಪ, ಭೋಕ್ತಾ ಆತ್ಮ. ಇಲ್ಲಿ, ದೃಶ್ಯವು ವಿಷಯ, ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಬೀಜದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಬೀಜವೇ ಆಹಾರ; ಹೀಗಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಹಾರಸ್ವರೂಪ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆತ್ಮನು ಭೋಕ್ತಾ, ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಭೋಜ್ಯ; ಅವನು ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಹಾರವು ಗುಣತ್ರಯಗಳಿಂದ ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡು ಮಹತ್ತಿನಿಂದ ವಿಶೇಷವರೆಗೆ ಹರಡುತ್ತದೆ. ಈ ಲೋಕವು ಆಹಾರದಿಂದಲೇ ಆನಂದ, ದುಃಖ, ಮೋಹವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಬೀಜವು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ರುಚಿ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಆಹಾರವನ್ನಾಗಿಸುವವರೆಗೆ. ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ—ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲೂ ಆಹಾರರೂಪವಿದೆ. ಪ್ರಕೃತಿ ವ್ಯಕ್ತವಾದಾಗ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆಗ ಬುದ್ಧಿ, ನಿರ್ಣಯ, ಅಹಂಕಾರ—all pleasant. ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳು ಐಂದರಲ್ಲೂ ರುಚಿಯಾಗಿವೆ; ಹೀಗಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳ ಕಾರ್ಯಗಳು ಕೂಡ. ವ್ಯಕ್ತ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತ ಆಹಾರ; ಭೋಕ್ತಾನಿಗೆ ಗುಣವಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವನ ಭೋಗವು ಚೈತನ್ಯದಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯೇ ಭೋಜಕ, ಸೋಮವೇ ಆಹಾರ, ಆಹಾರವನ್ನು ಅಗ್ನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮ ಸೋಮ, ಅಗ್ನಿಯೇ ಅವ್ಯಕ್ತವಾದ ಬಾಯಿ. ಈ ಮೂಲಕ ಆತ್ಮನು ಅವ್ಯಕ್ತ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಗುಣತ್ರಯವನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಸಂನ್ಯಾಸಿ, ಯೋಗಿ, ಆತ್ಮಯಾಜಿ. ಹೇಗೆ ಖಾಲಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಬಂದಾಗ ಯಾರೂ ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹೀಗೆಯೇ ಆತ್ಮನು ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸದವನು ಸಂನ್ಯಾಸಿ, ಯೋಗಿ, ಆತ್ಮಯಾಜಿ. ಈ ಆತ್ಮನ ಪರಮ ರೂಪವೇ ಆಹಾರ. ಪ್ರಾಣವೂ ಆಹಾರದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ. ಅವನು ತಿನ್ನದೆ ಇದ್ದರೆ ಯೋಚಿಸಲು, ಕೇಳಲು, ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲು, ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ, ಮಾತನಾಡಲು, ವಾಸಿಸಲು, ರುಚಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ತಿಂದರೆ, ಪ್ರಾಣಪೂರ್ಣನಾಗಿ, ಯೋಚಿಸಲು, ಕೇಳಲು, ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ, ಮಾತನಾಡಲು, ರುಚಿಸಲು, ವಾಸಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. "ಆಹಾರದಿಂದ ಜೀವಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಆಹಾರದಿಂದ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆಹಾರದಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾರೆ." ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಆಹಾರದ ಹಿಂದೆ ಓಡುತ್ತವೆ. ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಆಹಾರವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನು ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಣಗಳು ಆಹಾರದಿಂದ ಪಾಕವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಗ್ನಿಯೂ ಆಹಾರದಿಂದ ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಈ ಲೋಕವೂ ಆಹಾರದ ಆಶಯದಿಂದ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. "ನೀರಿನಿಂದ ಜೀವಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ; ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆ ಆಹಾರದ ಮೂಲಕ ಬೆಳೆದಾರೆ; ಜೀವಿಗಳು ಆಹಾರವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ತಿನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಆಹಾರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ." ಇನ್ನೂ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಈ ರೂಪವೇ ವಿಶ್ವಧಾರಕ, ಇದೇ ಆಹಾರ; ಪ್ರಾಣವೇ ಆಹಾರದ ಸಾರ, ಮನಸ್ಸೇ ಪ್ರಾಣದ ಸಾರ, ಜ್ಞಾನವೇ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಾರ, ಆನಂದವೇ ಜ್ಞಾನದ ಸಾರ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಆಹಾರ, ಪ್ರಾಣ, ಮನಸ್ಸು, ಜ್ಞಾನ, ಆನಂದವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ. ಎಷ್ಟು ಜೀವಿಗಳು ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅಷ್ಟು ಆಹಾರವನ್ನು ಅವನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಹಾರವೇ ಅವಿನಾಶಿ, ಆಹಾರವೇ ಸಂಯೋಗದ ಮೂಲ. ಆಹಾರವೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜೀವ, ಆಹಾರವೇ ಹಿರಿಯದು, ಆಹಾರವೇ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಂದ ಔಷಧಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಆಹಾರವೇ ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಮೂಲ; ಕಾಲವೇ ಆಹಾರದ ಮೂಲ; ಸೂರ್ಯನೇ ಕಾಲದ ಮೂಲ. ಅವನ ರೂಪವೇ ವರ್ಷ, ಹನ್ನೆರಡು ಭಾಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಧ ಭಾಗ ಅಗ್ನಿಗೆ, ಅರ್ಧ ಭಾಗ ವರुणನಿಗೆ; ಮಾಘದಿಂದ ಶ್ರಾವಿಷ್ಠ ಮಧ್ಯವರೆಗೆ ಅಗ್ನಿಭಾಗ, ನಂತರ ಸೋಮಭಾಗ. ಇದು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಮಾಪನ. ಇದರಿಂದಲೇ ಕಾಲವನ್ನು ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾಪನವಿಲ್ಲದೆ ಅಳೆಯಬೇಕಾದ ವಸ್ತು ತಿಳಿಯದು. ಹೀಗಾಗಿ, ಕಾಲವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ಪೂಜಿಸಿದವನು ಕಾಲವನ್ನು ದೂರೆಗೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಕಾಲದಿಂದ ಜೀವಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ, ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ, ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾರೆ; ಕಾಲವು ರೂಪವೂ ನಿರೂಪವೂ ಆಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಣಿಗೆ ಎರಡು ರೂಪಗಳಿವೆ: ಕಾಲ ಮತ್ತು ಅಕಾಲ. ಸೂರ್ಯನಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಇರುವದು ಅಕಾಲ, ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಆರಂಭವಾದುದು ಕಾಲ. ವರ್ಷವೇ ಕಾಲದ ರೂಪ, ವರ್ಷದಿಂದಲೇ ಜೀವಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ, ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ, ವರ್ಷದಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗಾಗಿ ವರ್ಷವೇ ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಕಾಲವೇ ಆಹಾರ, ಬ್ರಹ್ಮನ ನೆಲೆ, ಆತ್ಮ. ಕಾಲವೇ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಮಹಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪಾಕಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪಾಕಗೊಂಡವನು, ಅದನ್ನು ತಿಳಿದವನು ವೇದವನ್ನು ಅರಿತವನು. ಈ ಕಾಲವು ರೂಪವುಳ್ಳದು, ನದಿಗಳ ಮತ್ತು ಜೀವಿಗಳ ರಾಜನು; ಅವನು ಸವಿತಾ (ಸೂರ್ಯ) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವನು, ಅವನಿಂದ ಚಂದ್ರ, ನಕ್ಷತ್ರ, ಗ್ರಹ, ವರ್ಷಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಈ ಲೋಕದ ಎಲ್ಲಾ ಶುಭ-ಅಶುಭಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ.