ಮೈತ್ರಾಯಣೀಯೋಪನಿಷದ್

ಮೈತ್ರಾಯಣ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಈ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ, ಜೀವಾತ್ಮನ ಕುರಿತು ಬಹಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿರುವಂತೆ, ಈ ದೇಹದೊಳಗಿನ ಕರ್ತೃ ಎಂಬುದು ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮ, ಅದು ತನ್ನ ಆಂತರಿಕ ಸಾಧನಗಳ ಮೂಲಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಲೋಹದ ತುಂಡನ್ನು ವಿವಿಧ ಶಕ್ತಿಗಳು ಹೊಡೆಯುವಾಗ ಅದು ಬದಲಾಗಿ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ, ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮವು ಆಂತರಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಹಾಗೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ, ಈ ಆತ್ಮ 84 ಲಕ್ಷ ಜೀವ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಇದು ವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಗುಣಗಳು ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ ಚಕ್ರದಂತೆ ತಿರುಗುತ್ತವೆ. ಲೋಹದ ತುಂಡನ್ನು ಹೊಡೆಯುವಾಗ ಅದರೊಳಗಿನ ಅಗ್ನಿ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ವ್ಯಕ್ತಿ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗುವುದು ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮ, ಅದರ ಸಂಗದಿಂದ. ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿರುವಂತೆ, ಈ ದೇಹವು ಸಂಭೋಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದೆ, ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಭಾಗ್ಯವಿರುವುದು, ಮೂತ್ರದ ಮಾರ್ಗದ ಮೂಲಕ ಹೊರಬರುವದು, ಎಲುಬುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿರುವದು, ಮಾಂಸದಿಂದ ಲೇಪಿತವಾಗಿರುವದು, ಚರ್ಮದಿಂದ ಬಂಧಿತವಾಗಿರುವದು, ಮಲ, ಮೂತ್ರ, ಪಿತ್ತ, ಶ್ಲೇಷ್ಮ, ಮಜ್ಜೆ, ಕೊಬ್ಬು ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರ ಅಶುದ್ಧಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವದು—ಒಂದು ಚೀಲದಂತೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ, ಮೋಹ, ಭಯ, ನಿರಾಶೆ, ನಿದ್ರೆ, ಆಲಸ್ಯ, ಗಾಯಗಳು, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ, ದುಃಖ, ಹಸಿವು, ತಾಹ, ಬಾಧೆ, ಕ್ರೋಧ, ನಾಸ್ತಿಕತೆ, ಅಜ್ಞಾನ, ಈರ್ಸೆ, ಕ್ರೂರತೆ, ಮೂರ್ಖತೆ, ನಿರ್ಲಜ್ಜತೆ, ಮೋಸ, ಅಹಂಕಾರ, ಅಸಮಾನತೆ—ಇವುಗಳು ತಮೋ ಗುಣಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವು. ತಾಹ, ಪ್ರೀತಿ, ಕಾಮ, ಲೋಭ, ಹಿಂಸಾ, ಸುಖ, ವಾದದ ಆಸಕ್ತಿ, ಈರ್ಸೆ, ಆಸೆ, ಅಸ್ಥಿರತೆ, ಹಿರಿತನ, ಸಂಪತ್ತಿನ ಚಟುವಟಿಕೆ, ಸ್ನೇಹಿತರಿಗೆ ಒಲವು, ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಅವಲಂಬನೆ, ಅಸಹ್ಯ ಇಂದ್ರಿಯ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ದ್ವೇಷ, ಇಷ್ಟ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿ—ಇವುಗಳು ರಜೋ ಗುಣಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವು. ಈ ಗುಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ, ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮವು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಮೂರನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ವೀರ್ಯವು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವವರು, ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ, ಗುರುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, “ಪ್ರಭು, ನಮಸ್ಕಾರಗಳು. ನಮಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿ; ನೀವು ನಮ್ಮ ಆಶ್ರಯ; ನಮಗೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮನ ಅತಿಥಿ ಯಾರು? ಯಾರಿಂದ, ಇದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಮತ್ತೊಂದರೊಂದಿಗೆ ಏಕತ್ವವನ್ನು ಸಾಧಿಸಬಹುದು?” ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಗುರು ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾರೆ: ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿರುವಂತೆ, ಮಹಾ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಗಳು ಹೇಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತವೋ, ಹಳೆಯ ಕಾರ್ಯಗಳ ಫಲಗಳು ಹೇಗೆ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತವೋ, ಮರಣ ಹೇಗೆ ತಪ್ಪಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸಮುದ್ರದಂತೆ, ಹಿತ-ಅಹಿತ ಫಲಗಳ ಬಂಧನದಿಂದ, ಪ್ರಾಣಿಗಳಂತೆ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿಲ್ಲದೆ, ಯಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಯಗಳಿಂದ ಆವರಿತವಾಗಿ, ಮದ್ಯಪಾನಿಯಂತೆ ಮಾದಕತೆಗೆ ಮನಸ್ಸು ಕೊಡುತ್ತ, ಪಾಪದಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡುತ್ತ, ಮಹಾ ಸರ್ಪದಿಂದ ಕಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಅಪಾಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತ, ಕಾಮದಿಂದ ಅಂಧತ್ವದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತ, ಮಾಯೆಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಕನಸಿನಂತೆ ಸುಳ್ಳು ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತ, ಬಾಳೆಹಣ್ಣಿನ ಮಧ್ಯದಂತೆ ಅಸಾರವಿರುವದು, ನಟನಂತೆ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ವೇಷ ಧರಿಸುವದು, ಬಣ್ಣದ ಗೋಡೆಯಂತೆ ಸುಳ್ಳು ಸುಂದರತೆಯಲ್ಲಿ ಆನಂದಿಸುವದು—ಇದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ: ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ ಮತ್ತು ಇತರ ಇಂದ್ರಿಯ ವಸ್ತುಗಳು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲ. ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮವು ಅವುಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಾಗ, ಪರಮ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮರೆಯುತ್ತದೆ. ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರವೆಂದರೆ: ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು, ಧರ್ಮಾಚರಣೆ, ಸ್ವ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು, ಸ್ವ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು. ಇದನ್ನು ಕೂಟದಂತೆ, ಇತರ ಎಲ್ಲವು ಇದರ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿವೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬೀಳುವುದು. ತನ್ನ ಧರ್ಮದಿಂದ ಗೆದ್ದವನು, ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮೀರುವುದಿಲ್ಲದವನು, ಸ್ವ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವವನು, ತಪಸ್ವಿಯೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವನು. ತಪಸ್ಸಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವಯಂ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಶುದ್ಧ ಕ್ರಿಯೆ ಅಗತ್ಯ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶುದ್ಧತೆ, ಶುದ್ಧತೆಯಿಂದ ಮನಸ್ಸು, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಆತ್ಮ, ಆತ್ಮವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದಾಗ ಹಿಂದಿರುಗುವುದು. ಇಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಠಿಸುತ್ತಾರೆ: ಇಂಧನವಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿ ತನ್ನ ಮೂಲಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗುವಂತೆ, ಕ್ರಿಯೆ ಸ್ಥಗಿತವಾದಾಗ ಮನಸ್ಸು ತನ್ನ ಮೂಲಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಮೂಲಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದ ಮನಸ್ಸು, ಸತ್ಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವದು, ಇಂದ್ರಿಯ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತರಾಗದೆ, ಸುಳ್ಳು ಪ್ರೇರಿತವಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸೇ ಜನನ-ಮರಣ ಚಕ್ರ; ಅದನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕು. ಹೇಗಿದ್ದರೂ, ಮನಸ್ಸು ಹಾಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ; ಇದು ಪುರಾತನ ರಹಸ್ಯ. ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಪಷ್ಟತೆಯಿಂದ, ಹಿತ-ಅಹಿತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಶಾಂತ ಆತ್ಮವು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದು, ಅವಿನಾಶಿ ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಜೀವಿಯ ಮನಸ್ಸು ಇಂದ್ರಿಯ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡರೆ ಬಂಧಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡರೆ, ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುವುದು. ಮನಸ್ಸು ಎರಡು ವಿಧ: ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಅಶುದ್ಧ. ಅಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸು ಕಾಮ ಮತ್ತು ಕಲ್ಪನೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ; ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸು ಕಾಮವಿಲ್ಲದೆ. ಮನಸ್ಸನ್ನು ಲಯ ಮತ್ತು ಚಂಚಲತೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿ, ದೃಢವಾಗಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಮನಸ್ಸು ಇಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪಿದಾಗ, ಪರಮ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನಿಗ್ರಹಿಸಿ, ಅದು ನಾಶವಾಗುವವರೆಗೆ; ಇದು ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿಯು, ಉಳಿದವು ಪಾಠಗಳ ವಿವರ ಮಾತ್ರ. ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ದೊರಕುವ ಆನಂದವನ್ನು ಮಾತುಗಳಿಂದ ವಿವರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಅದು one's own antar-yana (ಆಂತರ್ಯ ಶಕ್ತಿ) ಮೂಲಕ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನೀರು, ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ, ಮನಸ್ಸು ಒಳಗೆ ಲಯಗೊಂಡಾಗ, ವ್ಯಕ್ತಿ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮನಸ್ಸೇ ಮಾನವನ bondage ಮತ್ತು liberationಗೆ ಕಾರಣ; ಇಂದ್ರಿಯ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡರೆ bondage, ಮುಕ್ತವಾಗಿದ್ದರೆ liberation. ಕೊಟ್ಸಾಯನನು ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: “ನೀವು ಬ್ರಹ್ಮಾ, ವಿಷ್ಣು, ರುದ್ರ, ಪ್ರಜಾಪತಿ; ಅಗ್ನಿ, ವರुण, ವಾಯು, ಇಂದ್ರ, ಚಂದ್ರ. ನೀವು ಮನು, ಯಮ, ಭೂಮಿ, ಅವಿನಾಶಿ; ನಿಮಗಾಗಿ, ನಿಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕಾಗಿ, ನೀವು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದೀರಿ. ಜಗತ್ತಿನ ಸ್ವಾಮಿ, ನಮಸ್ಕಾರಗಳು; ಜಗತ್ತಿನ ಆತ್ಮ, ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ; ಜಗತ್ತಿನ ಭೋಗಿಯು, ಜಗತ್ತಿನ ಲೀಲೆಯ ಆನಂದ, ಮಾಯೆ, ಸ್ವಾಮಿ. ಶಾಂತಿಯ ಸ್ವರೂಪವಾದ ನಿಮಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ; ಅತ್ಯಂತ ರಹಸ್ಯವಾದ ನಿಮಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ; ಅಲೌಕಿಕ, ಅತಿಮಿತಿಯ, ಆದಿ-ಅಂತವಿಲ್ಲದ ನಿಮಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.” ಆದಿಯಲ್ಲಿ, ಕತ್ತಲೆ ಮಾತ್ರ ಇತ್ತು; ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಲನದಿಂದ, ಅದು ಇಂದ್ರಿಯ ವಸ್ತುಗಳ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪಿತು—ಇದು ರಜಸ್ಸಿನ ರೂಪ. ಆ ರಜಸ್ಸು ಚಲನಗೊಂಡಾಗ, ಸಂಘರ್ಷದ ಸ್ಥಿತಿಗೆ—ಇದು ತಮಸ್ಸಿನ ರೂಪ. ಆ ತಮಸ್ಸು ಚಲನಗೊಂಡಾಗ, ಹರಿದು ಹೊರಬರುತ್ತದೆ—ಇದು ಸತ್ತ್ವದ ರೂಪ. ಆ ಸತ್ತ್ವ ಚಲನಗೊಂಡಾಗ ಹರಿದು ಹೊರಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗ, ಶುದ್ಧ ಚೈತನ್ಯ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ, ಸಂಕಲ್ಪ, ನಿರ್ಧಾರ, ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಪ್ರಜಾಪತಿ. ಅವನ ಮುಖ್ಯ ರೂಪಗಳು: ಬ್ರಹ್ಮಾ, ರುದ್ರ, ವಿಷ್ಣು. ರಜಸ್ಸಿನ ಭಾಗ ಬ್ರಹ್ಮಾ; ತಮಸ್ಸಿನ ಭಾಗ ರುದ್ರ; ಸತ್ತ್ವದ ಭಾಗ ವಿಷ್ಣು. ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ, ಮೂರು, ಎಂಟು, ಹದಿನೊಂದು, ಹನ್ನೆರಡು, ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಎಲ್ಲರ ಸ್ವಾಮಿ. ಈ ಆತ್ಮ ಒಳಗೂ ಹೊರಗೂ ಇದೆ. ನಾಲ್ಕನೇ ಭಾಗ: ಆತ್ಮವು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದೆ—ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ. ಇವುಗಳು ಐದು ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ, ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ, ಹಗಲು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಚಲಿಸುತ್ತವೆ. ಸೂರ್ಯ ಹೊರಗಿನ ಆತ್ಮ, ಪ್ರಾಣ ಒಳಗಿನ ಆತ್ಮ; ಒಳಗಿನ ಆತ್ಮದ ಚಲನದಿಂದ ಹೊರಗಿನ ಆತ್ಮವನ್ನು ಊಹಿಸಬಹುದು. ಚಲನವನ್ನು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಜ್ಞಾನಿ, ಪಾಪವಿಲ್ಲದವರು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಹೊಂದಿರುವವರು, ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನವರು, ಭಕ್ತರು, ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿಸಿರುವವರು—ಅವರು, ಒಳಗಿನ ಆತ್ಮದ ಚಲನದಿಂದ, ಹೊರಗಿನ ಆತ್ಮವನ್ನು ಗೊತ್ತಾಗಿಸಬಹುದು. ಚಲನವನ್ನು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈಗ, ಸೂರ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಬಂಗಾರದ ವ್ಯಕ್ತಿ, ನನನ್ನು ಬಂಗಾರದಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಹೃದಯದ ಕಮಲದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿಕೊಂಡು ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಹೃದಯದ ಕಮಲದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿಕೊಂಡು ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುವವನು—ಅವನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ಅಗ್ನಿ, ಸೌರ, ಕಾಲ, ಗೋಚರಿಸದ, ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳ ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸುವವನು. ಕಮಲ ಎಂದರೆ ಏನು? ಅದು ಏನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ? ಆ ಕಮಲವೇ ಆಕಾಶ, ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳು ಅದರ ದಳಗಳು. ಇಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ ಮುಂದೆ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ; ಇವುಗಳು ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ. ಇವುಗಳನ್ನು ಓಂಕಾರ ಮತ್ತು ಸಾವಿತ್ರೀ ಮಂತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಎರಡು ರೂಪಗಳು: ಪ್ರಕಟ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಕಟ. ಪ್ರಕಟವು ಅಸತ್ಯ; ಅಪ್ರಕಟವು ಸತ್ಯ. ಅದು ಬ್ರಹ್ಮ; ಆ ಬ್ರಹ್ಮ ಬೆಳಕು; ಆ ಬೆಳಕು ಸೂರ್ಯ. ಇದು ಆತ್ಮ, ‘ಓಂ’ ಎಂಬ ಸಂಕೇತ. ಆತ್ಮನು ತಾನೇ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಜಿಸಿದನು; ‘ಓಂ’ ಮೂರು ಅಕ್ಷರಗಳು. ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲವೂ ಜಾಲವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಸೂರ್ಯನನ್ನು ‘ಓಂ’ ಎಂದು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು; ಹೀಗೆ ಏಕತ್ವವನ್ನು ಸಾಧಿಸಬೇಕು. ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿರುವಂತೆ, ಉದ್ಗೀತ ಮತ್ತು ಪ್ರಣವ ಒಂದೇ; ಸೂರ್ಯ ಉದ್ಗೀತ, ಉದ್ಗೀತ ಪ್ರಣವ. ಉದ್ಗೀತ, ಪ್ರಣವ, ನಾಯಕ, ಹೆಸರು, ರೂಪ, ನಿದ್ರೆ ಇಲ್ಲ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಇಲ್ಲ, ಮರಣ ಇಲ್ಲ, ಐದು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ, ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವುದು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ: ಮೇಲಿನ ಬೇರುಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮನ ಶಾಖೆಗಳು—ಆಕಾಶ, ಗಾಳಿ, ಅಗ್ನಿ, ನೀರು, ಭೂಮಿ; ಒಂದೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸೇವಿಸುವುದು—ಇದು ಬ್ರಹ್ಮ. ಇದರ ಸಾರ: ಸೂರ್ಯ ಈ ಅಕ್ಷರದ ಸಾರ. ಆದ್ದರಿಂದ, ‘ಓಂ’ ಮೂಲಕ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಈ ಅಕ್ಷರವೇ ಪವಿತ್ರ, ಜ್ಞಾನ; ಇದನ್ನು ತಿಳಿದವನು, ಏನು ಬೇಕಾದರೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿರುವಂತೆ, ಇದು ಗುಡುಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ದೇಹ ‘ಓಂ’, ಸ್ತ್ರೀ, ಪುರುಷ, ನಪುಂಸಕ, ಲಿಂಗದಿಂದ; ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಸೂರ್ಯ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನ; ರುದ್ರ, ವಿಷ್ಣು, ಸ್ವಾಮಿ; ಗೃಹಾಗ್ನಿ, ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿ, ಆಹವನೀಯ ಅಗ್ನಿ, ಬಾಯಿನಿಂದ; ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ, ಜ್ಞಾನದಿಂದ; ಭೂಃ, ಭುವಃ, ಸ್ವಃ, ಲೋಕಗಳಿಂದ; ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ, ವರ್ತಮಾನ, ಕಾಲದಿಂದ; ಪ್ರಾಣ, ಅಗ್ನಿ, ಸೂರ್ಯ, ಉಷ್ಣದಿಂದ; ಆಹಾರ, ನೀರು, ಚಂದ್ರ, ಪೋಷಣೆಯಿಂದ; ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು, ಅಹಂಕಾರ, ಚೈತನ್ಯದಿಂದ; ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ವ್ಯಾನ, ಉಸಿರಿನಿಂದ; ಕೆಲವರು, “ನಾನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ,” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರಸ್ತೋತ್ರರು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಓಂ ಮೂಲಕ ಪರಮ ಮತ್ತು ಅಪರ ಬ್ರಹ್ಮ ಎರಡೂ ಸೂಚಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಈಗ, ಇದು ತೆರೆದಿತು; ಪ್ರಜಾಪತಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ‘ಭೂಃ, ಭುವಃ, ಸ್ವಃ’ ಅನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿದನು. ಇವುಗಳು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಧಾರ್ಮಿಕ ರೂಪಗಳು, ಲೋಕಗಳೊಂದಿಗೆ. ‘ಸ್ವಃ’ ತಲೆಯು, ‘ಭುವಃ’ ನಾಭಿಯು, ‘ಭೂಃ’ ಕಾಲುಗಳು; ಸೂರ್ಯ ಕಣ್ಣು, ಮಹಾ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಅವಲಂಬಿತ. ಕಣ್ಣು ಸತ್ಯ, ವ್ಯಕ್ತಿ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ‘ಭೂಃ, ಭುವಃ, ಸ್ವಃ’ ಅನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಜಗತ್ತಿನ ಆತ್ಮ, ಜಗತ್ತಿನ ಕಣ್ಣು, ಹೀಗೆ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ: ಇದು ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಜಗತ್ತಿನ ಧಾರಕ; ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಅಡಗಿದೆ; ಎಲ್ಲವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ, ಇದನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ‘ತತ್ ಸವಿತುರ ವರೇಣ್ಯಂ’—ಅದು ಸೂರ್ಯ, ಸಾವಿತೃ. ಆತ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಭರ್ಗೋ ದೇವಸ್ಯ ಧೀಮಹಿ’—ಸಾವಿತೃ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ; ಅವನ ಪ್ರಕಾಶ, ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳು, “ನಾನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಿ,” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಧಿಯೋ ಯೋ ನಃ ಪ್ರಚೋದಯಾತ್’—ಧೀಗಳು ಚಿಂತನೆಗಳು; ಅವನು ನಮ್ಮ ಧೀಗಳನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಲಿ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಭರ್ಗ’—ಅದು ಸೂರ್ಯದಲ್ಲಿ, ನಕ್ಷತ್ರದ ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ, ಪ್ರಕಾಶ; ಅವನ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಚಲನೆ. ಪ್ರಕಾಶ ದಹಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಭರ್ಗ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಕಾಶ ಈ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತದೆ, ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಬಣ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಈ ಜೀವಿಗಳು. ಅವನು ಧಾರಕ, ಭರ್ಗ; ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವುದರಿಂದ ಸೂರ್ಯ; ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವುದರಿಂದ ಸಾವಿತೃ; ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಆದಿತ್ಯ; ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ಪವಮಾನ; ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಆದಿತ್ಯ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ: ತನ್ನ ಸ್ವಯಂ ರೂಪದಿಂದ ಅಮೃತ, ಚಿಂತನ, ಚಲನೆ, ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಆನಂದದಾತ, ಕರ್ತೃ, ವಕ್ತೃ, ರಸಾಸ್ವಾದಕ, ವಾಸನ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಎಲ್ಲ pervasive ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಜ್ಞಾನ ಎರಡು ಆಗಿರುವಲ್ಲಿ, ಆತನಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೇವೆ, ನೋಡುತ್ತೇವೆ, ವಾಸನೆ, ರುಚಿ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಆತ್ಮದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ. ಜ್ಞಾನ ಅದೆಕಡೆ, ಕಾರಣ-ಫಲ, ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಅವ್ಯಾಖ್ಯೇಯ, ಅವ್ಯುಕ್ತ—ಅದನ್ನು ಏನು ಹೇಳಬಹುದು? ಅವನು ಆತ್ಮನ ಸ್ವಾಮಿ: ಶಂಭು, ಭವ, ರುದ್ರ, ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ, ಸತ್ಯ, ಪ್ರಾಣ, ಹಂಸ, ಶಾಂತ, ವಿಷ್ಣು, ನಾರಾಯಣ, ಅರ್ಕ, ಸಾವಿತೃ, ಧಾತೃ, ಚಕ್ರವರ್ತಿ, ಇಂದ್ರ, ಚಂದ್ರ. ಅವನು ಪ್ರಕಾಶಮಾನ, ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಆವೃತ, ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳೊಂದಿಗೆ, ಬಂಗಾರದ, ಆನಂದದಿಂದ; ಅವನು ಅರಿಯಬೇಕಾದವನು. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ನಿರ್ಭಯತೆ ನೀಡಿದನು, ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಬಾಹ್ಯ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಹಿಂತಿರುಗಿಸಿ, ತನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಅರಿಯಬೇಕು. ಆಗ, ಈ ವಿಶ್ವರೂಪ, ಬಂಗಾರದ ಜಾತವೇದ, ಪರಮ, ಒಂದು ಬೆಳಕು, ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳೊಂದಿಗೆ, ನೂರಾರು ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುವ, ಪ್ರಾಣ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಏಳುತ್ತದೆ—ಇದು ಸೂರ್ಯ. ಐದನೇ ಭಾಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಆರು: ಆತ್ಮವು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದೆ—ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ. ಇವುಗಳು ಅದರ ಮಾರ್ಗಗಳು, ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ, ಹಗಲು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಚಲಿಸುತ್ತವೆ. ಸೂರ್ಯ ಹೊರಗಿನ ಆತ್ಮ, ಪ್ರಾಣ ಒಳಗಿನ ಆತ್ಮ; ಒಳಗಿನ ಆತ್ಮದ ಚಲನದಿಂದ ಹೊರಗಿನ ಆತ್ಮವನ್ನು ಊಹಿಸಬಹುದು. ಚಲನವನ್ನು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಜ್ಞಾನಿ, ಪಾಪವಿಲ್ಲದವರು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಹೊಂದಿರುವವರು, ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನವರು, ಭಕ್ತರು, ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿಸಿರುವವರು—ಅವರು, ಒಳಗಿನ ಆತ್ಮದ ಚಲನದಿಂದ, ಹೊರಗಿನ ಆತ್ಮವನ್ನು ಗೊತ್ತಾಗಿಸಬಹುದು. ಚಲನವನ್ನು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.