ಓ ಶ್ರದ್ಧಾಳು ಶ್ರೋತೃಗಳೇ, ಈ ಮಹಾ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಪವಿತ್ರ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ಮಾತಿಗೂ, ಧ್ವನಿಗೂ, ಗ್ರಹಿಕೆಗೆ ಮೀರುವಂತದು ಒಂದು ಶುದ್ಧ, ಪಾವನ, ಶಾಂತವಾದ ಪ್ರಾಣ. ಇದಕ್ಕೆ ಒಬ್ಬ ನಾಯಕನೂ ಇಲ್ಲ, ಇದು ಅನಂತ, ಅವಿನಾಶಿ, ಸ್ಥಿರ, ಶಾಶ್ವತ, ಅಜ, ಸ್ವತಂತ್ರ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಮಹಿಮೆ ಯಲ್ಲಿ ತಾನೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ದೇಹ ಜೀವಂತವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಅದರ ಚೇತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಷ್ಯರು ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು: “ಭಗವನ್, ಈ ಪ್ರಾಣ ಸ್ವತಃ ನಿರಾಸಕ್ತಿಯಾದರೂ ದೇಹವನ್ನು ಹೇಗೆ ಚೇತನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ?” ಮಹರ್ಷಿಯವರು ಉತ್ತರಿಸಿದರು: “ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಗ್ರಹಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯ, ಅದೃಶ್ಯ, ‘ಪುರುಷ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವುದು. ಇವು ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರ ಒಂದು ಭಾಗ, ಪ್ರತಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧ ಚೇತನವಾಗಿ, ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ನಾಗಿ, ಸಂಕಲ್ಪ, ನಿರ್ಧಾರ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವುದು, ಅದು ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಸರ್ವಜ್ಞ. ಈ ಚೇತನದಿಂದ ದೇಹ ಚೇತನವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಅದರ ಚೇತನದ ಮೂಲ.” ಮತ್ತೆ ಶಿಷ್ಯರು ಕೇಳಿದರು: “ಭಗವನ್, ಈ ಪುರುಷನು ತನ್ನ ಭಾಗದಿಂದ ಹೇಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ?” ಮಹರ್ಷಿಯವರು ವಿವರಿಸಿದರು: “ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಒಬ್ಬನೇ ಇದ್ದನು. ಅವನಿಗೆ ತೃಪ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ, ಆತನು ತಾನೇ ಧ್ಯಾನಿಸಿ ಅನೇಕ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ಅವನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಜೀವಿಗಳು ಉಸಿರಿಲ್ಲದೆ, ಕಂಬಗಳಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದವು. ಅವನು ಇದನ್ನು ನೋಡಿ, ತೃಪ್ತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಣ ನೀಡಲು ಆತನು ಗಾಳಿಯಂತೆ ತನ್ನನ್ನು ಐದು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿ, ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು—ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ಸಮಾನ, ಉದಾನ, ವ್ಯಾನ ಎಂಬ ಐದು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ.” ಆ ಪ್ರಾಣವು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತದೆ, ಅಪಾನವು ಕೆಳಗೆ ಇಳಿಯುತ್ತದೆ, ಸಮಾನವು ಆಹಾರವನ್ನು ಹೀರಿಕೊಂಡು, ಅವಶಿಷ್ಟವನ್ನು ಅಂಗಾಂಗಗಳಿಗೆ ಸಮವಾಗಿ ಹಂಚುತ್ತದೆ; ಉದಾನವು ತಿನ್ನುವುದನ್ನು ಹೊರಹಾಕುತ್ತದೆ; ವ್ಯಾನವು ಎಲ್ಲಾ ನಾಡಿಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನಗಳು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಒಳಗೆ ಒಂದಾಗಿರುವಾಗ, ಅವುಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಒಂದು ಮಾಸದಂತ ಶಾಖ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಪುರುಷನೇ ವೈಶ್ವಾನರ ಅಗ್ನಿ. ಈ ಅಗ್ನಿಯೇ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಆಹಾರವನ್ನು ಹಸಿವಾಗಿಸುವುದೂ, ಜೀರ್ಣಗೊಳಿಸುವುದೂ ಆಗಿದೆ. ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದಾಗ ಕೇಳುವ ಧ್ವನಿಯೂ ಇದೇ; ಪ್ರಾಣ ಹೊರಡುವಾಗ ಆ ಧ್ವನಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿ ಐದು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಜಿಸಿಕೊಂಡು, ಆತನು ಮನಸ್ಸಿನ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ, ದೇಹವನ್ನು ಪ್ರಾಣರೂಪದಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ, ಸತ್ಯಸಂಕಲ್ಪಾತ್ಮನಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಆತನು, ಯಾವುದೂ ಸಾಧನೆ ಇಲ್ಲದಂತೆ ಕಂಡಾಗ, ಹೊಸ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾನು ನಿರ್ಮಿತಿಸಿದ ಗೋಡೆಯನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ಐದು ರಶ್ಮಿಗಳ ಮೂಲಕ (ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ) ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹಾಗೂ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅವನ ಕುದುರೆಗಳು, ದೇಹವೇ ರಥ, ಮನಸ್ಸು ಸಾರಥಿ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ, ದೇಹವು ಚಕ್ರದಂತೆ ಸುತ್ತುತ್ತದೆ. ದೇಹವು ಸತ್ತಾಗ, ಅದು ಜೀವಂತವಲ್ಲ, ಚೇತನವೂ ಅಲ್ಲ. ಈ ಆತ್ಮನು, ಶ್ವೇತ-ಕೃಷ್ಣ (ಶುಭ-ಅಶುಭ) ಕರ್ಮಫಲಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದಂತೆ ಕಂಡರೂ, ಅವನು ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಅಲಿಂಪಿತ, ಅಲಗ್ನ, ಕ್ರಿಯಾಶೀಲನಲ್ಲ, ಆದರೂ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲನಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಆತ್ಮನು ಶುದ್ಧ, ಸ್ಥಿರ, ಅಚಲ, ಅಸ್ಪರ್ಶಿತ, ನಿರಾಶಯ, ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ತನ್ನ ಲೀಲೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಗುಣಗಳ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿರುವನು. ಇಲ್ಲಿ ಶಿಷ್ಯರು ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದರು: “ಭಗವನ್, ನೀವು ಆತ್ಮನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದೀರಿ. ಆದರೆ, ಆ ಆತ್ಮನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಯಾವನು ಕರ್ಮಫಲಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ, ಶುಭ-ಅಶುಭ ಜನ್ಮಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಾನೆ, ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ಚಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನು ಯಾರು?” ಮಹರ್ಷಿಯವರು ಉತ್ತರಿಸಿದರು: “ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಇದೆ; ಅವನು ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮ. ಅವನು ಪಂಚಭೂತಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತ, ಅವನು ಗುಣಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಮೋಹಗೊಂಡು, ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮರೆತು, ‘ನಾನು ಇದುವೆ, ಇದು ನನ್ನದು’ ಎಂದು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಬಂಧನಕ್ಕೊಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ.” ಇವನನ್ನು ‘ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಗುಣಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಅನೇಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಗುಣಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವನು ೮೪ ಲಕ್ಷ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ, ಆ ಗುಣಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪರಮಾತ್ಮನು ಯಾವಾಗಲೂ ಅಸ್ಪರ್ಶಿತನಾಗಿಯೇ ಇರುವನು. ಈ ದೇಹವು ಕಾಮದ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದದು, ಅಚೇತನ, ನರಕಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದದು, ಮೂತ್ರದ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೊರಬರುವದು, ಅಸ್ಥಿಗಳಿಂದ ಆವರಿತ, ಮಾಂಸದಿಂದ ಲಿಪ್ತ, ಚರ್ಮದಿಂದ ಬಂಧಿತ, ಮಲ, ಮೂತ್ರ, ಪಿತ್ತ, ಶ್ಲೇಷ್ಮ, ಮೆದುಳಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಒಂದು ಚೀಲದಂತೆ. ಮೋಹ, ಭಯ, ನಿರಾಶೆ, ನಿದ್ರೆ, ಆಲಸ್ಯ, ಗಾಯ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ, ದುಃಖ, ಹಸಿವು, ತೃಷ್ಣೆ, ಕ್ರೋಧ, ಅಜ್ಞಾನ, ದ್ವೇಷ, ಕ್ರೂರತೆ, ಜಡತೆ, ನಾಚಿಕೆ ಇಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ, ಮೋಸ, ಅಹಂಕಾರ, ಅಸಮಾನತೆ—ಇವುಗಳು ತಮೋಗುಣದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ತೃಷ್ಣೆ, ಪ್ರೀತಿ, ಕಾಮ, ಲೋಭ, ಹಿಂಸೆ, ಸುಖಾಸಕ್ತಿ, ಅಸೂಯೆ, ಚಂಚಲತೆ, ಸಂಪತ್ತಿನ ಹಂಬಲ, ಸ್ನೇಹಾಸಕ್ತಿ, ದ್ವೇಷ—ಇವುಗಳು ರಾಜೋಗುಣದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಇವುಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮನು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಶಿಷ್ಯರು, ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ, ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರು: “ಭಗವನ್, ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ; ಈ ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮನ ಅತಿಥಿಯಾರು? ಅವನಿಂದಲೇ ಪರಮೈಕ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು.” ಮಹರ್ಷಿಯವರು ಹೇಳಿದರು: “ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯಗಳ ಫಲವು, ನದಿಯಲ್ಲಿನ ಅಲೆಗಳಂತೆ, ಮರಳಿಯೇ ಬರುತ್ತದೆ; ಮರಣವು ತಪ್ಪಲಾಗದ ಸಾಗರದಂತೆ. ಶುಭ-ಅಶುಭ ಫಲಗಳ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಜೀವಿ ಮುಕ್ತನಲ್ಲ. ಯಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಯಗಳಿಂದ ಆವರಿತನು; ಪಾಪದಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟನು; ಮೋಹದಿಂದ ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ; ಮಾಯೆಯ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ; ಕನಸಿನಂತೆ ಸುಳ್ಳು ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಆಸಕ್ತನಾದಾಗ, ಆತನು ಪರಮಪದವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಭೌತಿಕ ಆತ್ಮನಿಗೆ ಪರಿಹಾರವೆಂದರೆ: ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಧರ್ಮಾಚರಣೆ, ಸ್ವಧರ್ಮ ಪಾಲನೆ. ಇವುಗಳೇ ಮೂಲ; ಇದನ್ನು ಮೀರಿ ಬೇರಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಮೀರಿ ನಡೆಯದವನು, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶುದ್ಧನಾದವನು, ಆತ್ಮಧ್ಯಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶುದ್ಧಿ, ಶುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸು, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಆತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಆತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದು. ಹಾಗೆಂದು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ: ಇಂಧನವಿಲ್ಲದ ಬೆಂಕಿಯು ಮೂಲಕ್ಕೆ ಮರಳುವಂತೆ, ಕ್ರಿಯೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿದಾಗ ಮನಸ್ಸು ಮೂಲಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು ಮೂಲಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದಾಗ, ಅದು ಸತ್ಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದಾಗ, ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗದಿದ್ದಾಗ, ಸುಳ್ಳು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸೇ ಸಂಸಾರದ ಕಾರಣ; ಅದನ್ನು ಪರಿಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಮನಸ್ಸು ಹೇಗಿದೆಯೋ, ಜೀವಿಯು ಹಾಗೆ ಆಗುತ್ತಾನೆ—ಇದು ಪುರಾತನ ರಹಸ್ಯ. ಮನಸ್ಸು ಶುದ್ಧವಾದಾಗ, ಶುಭ-ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಆತ್ಮಸ್ಥಿತನಾದವನು ಅಮರ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮನಸ್ಸು ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಬದ್ಧವಾದಾಗ ಬಂಧನ, ಬ್ರಹ್ಮಣಿಗೆ ಬದ್ಧವಾದಾಗ ಮುಕ್ತಿ. ಮನಸ್ಸು ಎರಡು ವಿಧ: ಅಶುದ್ಧ—ಕಾಮ, ಸಂಕಲ್ಪಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವದು; ಶುದ್ಧ—ಕಾಮರಹಿತ. ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಚಂಚಲತೆ ಇಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಾಗ, ಅದು ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪಿದಾಗ ಪರಮಾವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ, ಅದು ನಾಶವಾಗುವವರೆಗೆ ಹಿಡಿಯಬೇಕು—ಇದು ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ; ಉಳಿದವು ಪಾಂಡಿತ್ಯಮಾತ್ರ. ಮನಸ್ಸು ಪರಿಶುದ್ಧವಾಗಿ, ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವ ಆನಂದವನ್ನು ಮಾತಿನಿಂದ ವಿವರಿಸಲಾಗದು; ಅದು ಅಂತರಾತ್ಮದ ಅನುಭವ. ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು, ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶವನ್ನು ಕಾಣಲಾಗದು; ಹಾಗೆಯೇ ಮನಸ್ಸು ಲೀನವಾದಾಗ, ಪುರುಷನು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮನಸ್ಸೇ ಬಂಧನ-ಮೋಕ್ಷಗಳ ಮೂಲ; ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯಿದ್ದರೆ ಬಂಧನ, ಮುಕ್ತವಾದರೆ ಮೋಕ್ಷ. ಇಲ್ಲಿ ಕೌತ್ಸಾಯನನು ಮಹಿಮೆಗಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ: “ನೀನು ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ರುದ್ರ, ಪ್ರಜಾಪತಿ; ಅಗ್ನಿ, ವರुण, ವಾಯು, ಇಂದ್ರ, ಚಂದ್ರನು ನೀನೇ. ನೀನು ಮನು, ಯಮ, ಭೂಮಿ, ಅಕ್ಷರ; ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವೆ. ಜಗದ್ಧಿಪ, ಜಗದಾತ್ಮ, ಜಗತ್ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಲೀಲಾವಿನೋದನೀನು. ಶಾಂತಸ್ವರೂಪ, ಗುಹ್ಯಾತ್ಮ, ಅಚಿಂತ್ಯ, ಅನಂತ ನೀನು. ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಅಂಧಕಾರವಿತ್ತು; ಪರಮಾತ್ಮನ ಚೇತನದಿಂದ ಅದು ರಾಜಸ್ಸು, ತಮಸ್ಸು, ಸತ್ತ್ವ ರೂಪಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಈ ಸತ್ತ್ವಶುದ್ಧ ಭಾಗವೇ ಪ್ರಜಾಪತಿ. ಅವನೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ರುದ್ರ, ವಿಷ್ಣು ಎಂಬ ಮೂರು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವನು. ಆತ್ಮನು ಒಳಗೆ ಹಾಗೂ ಹೊರಗೆ ಇದೆ.” ಈ ಆತ್ಮನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ: ಪ್ರಾಣರೂಪವಾಗಿ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯರೂಪವಾಗಿ. ಇವು ಐದು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ, ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ, ಹಗಲು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ. ಸೂರ್ಯನು ಬಾಹ್ಯ ಆತ್ಮ, ಪ್ರಾಣನು ಆಂತರಾತ್ಮ; ಆಂತರಾತ್ಮದ ಚಲನೆಯಿಂದ ಬಾಹ್ಯಾತ್ಮವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರು ಪವಿತ್ರ ಮನಸ್ಸಿನವರು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆಯುವವರು, ಆಂತರಾತ್ಮದ ಚಲನೆಯಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂರ್ಯನೊಳಗಿನ ಹೊಳೆಯುವ ಪುರುಷನು ಹೃದಯದ ಕಮಲದಲ್ಲಿರುವವನು, ಆಹಾರವನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವವನು. ಆ ಹೃದಯದ ಕಮಲದಲ್ಲಿರುವವನು ಅಗ್ನಿ, ಸೂರ್ಯ, ಕಾಲಸ್ವರೂಪ, ಎಲ್ಲರ ಆಹಾರವನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವವನು. ಆ ಕಮಲವೇ ಆಕಾಶ; ಅದರ ಎಂಟು ದಿಕ್ಕುಗಳು ಅದರ ದಳಗಳು. ಇಲ್ಲಿನ ಅಗ್ನಿಯೇ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನನ್ನು ಓಂಕಾರ ಮತ್ತು ಗಾಯತ್ರೀಮಂತ್ರದಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಬ್ರಹ್ಮಣಿಗೆ ಎರಡು ರೂಪ: ವ್ಯಕ್ತ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತ. ವ್ಯಕ್ತವು ಅನಿತ್ಯ, ಅವ್ಯಕ್ತವು ನಿತ್ಯ—ಅದು ಬ್ರಹ್ಮ. ಆ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಪ್ರಕಾಶ, ಆ ಪ್ರಕಾಶವೇ ಸೂರ್ಯ, ಅದು ಓಂಕಾರರೂಪ. ಓಂಕಾರವು ಮೂರು ಅಕ್ಷರಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿತ, ಎಲ್ಲವೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಬೆರೆದು ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಓಂಕಾರವಾಗಿ ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು, ಏಕ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಬೇಕು. ಉದ್ಗೀಥವೇ ಪ್ರಣವ; ಪ್ರಣವೇ ಉದ್ಗೀಥ. ಸೂರ್ಯನು ಉದ್ಗೀಥ; ಉದ್ಗೀಥವೇ ಪ್ರಣವ. ಇದು ಐದು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಗುಹ್ಯವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದದು. ಇದರ ಮೂಲಗಳು ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಶಾಖೆಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ತನಕ; ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ಜಲ, ಭೂಮಿ—all are its branches. ಓಂಕಾರವೇ ಪವಿತ್ರ, ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಏನು ಹಂಬಲಿಸಿದರೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಓಂಕಾರವು ಭೂಃ, ಭುವಃ, ಸ್ವಃ ಎಂದು ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಉಚ್ಚರಿಸಿದನು. ಅವು ಪ್ರಪಂಚದ ಮೂಡು ರೂಪಗಳು; ಸೂರ್ಯನು ಕಣ್ಣು, ಅವನ ಆಧಾರ. ಎಲ್ಲವೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿದೆ; ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು. “ತತ್ ಸವಿತುರ್ವರೆಣ್ಯಂ”—ಆ ಸೂರ್ಯನೇ ಸವಿತೃ. ಅವನ ಭರ್ಗ, ಪ್ರಕಾಶ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಚೇತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಅವನು ಭರ್ಗ, ಸೂರ್ಯ, ಸವಿತೃ, ಆದಿತ್ಯ, ಪವಮಾನ—all these names. ಅವನು ಅಮರ, ಧ್ಯಾತೃ, ಕರ್ತೃ, ರಸಿಕ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ. ದ್ವೈತ ಜ್ಞಾನವಿರುವಲ್ಲಿ, ಆತ್ಮನಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದ್ವೈತದಲ್ಲಿ, ನಿರ್ಗುಣ, ನಿರಾಕಾರ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಹೇಳಲು ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಆತ್ಮನು—ಶಂಭು, ಭವ, ರುದ್ರ, ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ, ಸತ್ಯ, ಪ್ರಾಣ, ಹಂಸ, ಶಾಂತ, ವಿಷ್ಣು, ನಾರಾಯಣ, ಅರ್ಕ, ಸವಿತೃ, ಧಾತೃ, ಚಂದ್ರ, ಇಂದ್ರ—ಎಲ್ಲರೂ ಅವನೇ. ಅವನು ಸೂರ್ಯರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ನಿರ್ಭಯತೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆಯುವವನು, ತನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ವಿಶ್ವರೂಪ, ಜಾತವೇದಸನ್ನು, ಪರಮಪ್ರಕಾಶವನ್ನು, ಅನೇಕ ರಶ್ಮಿಗಳೊಂದಿಗೆ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚಲಿಸುವಂತೆ, ಪ್ರಾಣರೂಪದಿಂದ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾನೆ—ಅದು ಸೂರ್ಯ. ಈ ರೀತಿ ಮಹಾ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಪವಿತ್ರ ಕಥೆಯು, ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನಂತ ಮಹಿಮೆ, ಆತ್ಮನ ಗುಹ್ಯ ತತ್ತ್ವ, ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಸಂಬಂಧ, ಓಂಕಾರದ ಪವಿತ್ರತೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಮಹತ್ವ, ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.