મૈત્રાયણીયોપનિષદ્

આ આત્મામાંથી જ સર્વ પ્રાણ, સર્વ લોક, સર્વ વેદ, સર્વ દેવ, અને સર્વ ભૂત ઉદ્ભવે છે. એની ઉપનિષદ એ સત્યનું સત્ય છે. જેમ ભીના અગ્નિમાંથી અલગ-અલગ ધૂમ નીકળે છે, એ રીતે આ મહાન આત્માથી જે શ્વાસ નીકળે છે, એ જ ઋગ્વેદ, યજુરવેદ, સામવેદ, અથર્વાંગિરસ, ઇતિહાસ, પુરાણ, વિદ્યા, ઉપનિષદ, શ્લોક, સૂત્ર, અનુવ્યાખ્યાન, વ્યાખ્યાન—આ બધાં ભૂત એના જ છે.

પઞ્ચેષ્ટકો વા એષોઽગ્નિઃ સંવત્સરઃ તસ્યેમા ઇષ્ટકા યો વસન્તો ગ્રીષ્મો વર્ષાઃ શરદ્ધેમન્તઃ સ શિરઃપક્ષસીપૃચ્છપૃષ્ટવાન્ એષોઽગ્નિઃ પુરુષવિદઃ સેયં પ્રજાપતેઃ પ્રથમા ચિતિઃ કરૈર્યજમાનમન્તરિક્ષમુત્ક્ષિઓપ્ત્વા વાયવે પ્રાયચ્છત્ પ્રાણો વૈ વાયુઃ પ્રાણોઽગ્નિસ્તસ્યેમા ઇષ્ટકા યઃ પ્રાણો વ્યાનોઽપાનઃ સમાન ઉદાનઃ સ શિરઃપક્ષસીપૃષ્ઠપુચ્છવાનેષોઽગ્નિઃ પુરુષવિદસ્તદિદમન્તરિક્ષં પ્રજાપતેર્દ્વિતીયા ચિતિઃ કરૈર્યજમાનં દિવમુત્ક્ષિપ્તેન્દ્રાય પ્રાયચ્છત્ અસૌ વા આદિત્ય ઇન્દ્રઃ સૈષોઽગ્નિઃ તસ્યેમા ઇષ્ટકા યદૃગ્યજુઃ સામાથર્વાઙ્ગિરસા ઇતિહાસં પુરાણં સ શિરઃપક્ષસીપુચ્છપૃષ્ઠવાનેષોઽગ્નિઃ પુરુષવિદઃ સૈષા દ્યૌઃ પ્રજાપતેસ્તૃતીયા ચિતિઃ કરૈર્યજમાનસ્યાત્મવિદેઽવદાનં કરોતિ યથાત્મવિદુત્ક્ષિપ્ય બ્રહ્મણે પ્રાયચ્છત્ તત્રાનન્દી મોદી ભવતિ

આ અગ્નિ પાંચ પ્રકારની છે, એટલે કે વર્ષ. તેની ઈંટો છે: વસંત, ઉનાળો, ચોમાસું, શરદ અને શિયાળો—આ એનું માથું, પાંખો, બાજુઓ અને પૂંછ છે. આ એ અગ્નિ છે જે પુરુષને જાણે છે; આ પ્રજાપતિની પ્રથમ ચિતી છે. આ ઈંટો દ્વારા, યજમાનને હાથથી ઉંચે ઉઠાવી, તેને વાયુને અર્પણ કરવામાં આવે છે. શ્વાસ એટલે વાયુ, શ્વાસ એટલે અગ્નિ; તેની ઈંટો છે: પ્રાણ, વ્યાન, અપાન, સમાન અને ઉદાન—આ એનું માથું, પાંખો, બાજુઓ અને પૂંછ છે. આ એ અગ્નિ છે જે પુરુષને જાણે છે; આ પ્રજાપતિની બીજી ચિતી છે. આ ઈંટો દ્વારા, યજમાનને હાથથી ઉંચે ઉઠાવી, તેને ઇન્દ્રને અર્પણ કરવામાં આવે છે. એ આદિત્ય એટલે ઇન્દ્ર, અને આ એનો અગ્નિ છે; તેની ઈંટો છે: ઋગ, યજુર, સામ, અથર્વાંગિરસ, ઇતિહાસ અને પુરાણ—આ એનું માથું, પાંખો, પૂંછ અને બાજુઓ છે. આ એ અગ્નિ છે જે પુરુષને જાણે છે; આ પ્રજાપતિની ત્રીજી ચિતી છે. આ ઈંટો દ્વારા, યજમાનને આત્મજ્ઞાને ઉંચે ઉઠાવી, તેને અર્પણ કરવામાં આવે છે. જેમ આત્મજ્ઞાને ઉંચે ઉઠાવી, બ્રહ્મને અર્પણ કરવામાં આવે છે, ત્યાં એ આનંદિત અને પ્રસન્ન થાય છે.

પૃથિવીગાર્હપત્યોઽન્તરિક્ષં દક્ષિણાગ્નિર્દ્યૌરાહવનીયઃ તત એવ પવમાનપાવકશુચય આવિષ્કૃતમેતેનાસ્ય યજ્ઞમ્ યતઃ પવમાનપાવકશુચિસંઘાતો હિ જાઠરઃ તસ્માદગ્નિર્યષ્ટવ્યઃ ચેતવ્યઃ સ્તોતવ્યોઽભિધ્યાતવ્યઃ યજમાનો હવિર્ગૃહીત્વા દેવતાભિધ્યાનમિચ્છતિ \: હિરણ્યવર્ણઃ શકુનો હૃદ્યાદિત્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ મદ્ગુર્હંસસ્તેજોવૃષઃ સોઽસ્મિન્નગ્નૌ યજામહે ઇતિ ચાપિ મન્ત્રાર્થં વિચિનોતિ । તત્સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગોઽસ્યાભિધ્યેયં યો બુદ્ધ્યન્તસ્થો ધ્યાયીહ મનઃશાન્તિપદમનુસરત્યાત્મન્યેવ ધત્તેઽત્રેમે શ્લોકા ભવન્તિ \: ૧ યથા નિરિન્ધનો વહ્નિઃ સ્વયોનાવુપશામ્યતે તથા વૃત્તિક્ષયાચ્ચિત્તં સ્વયોનાવુપશામ્યતે । ૨ સ્વયોનાવુપશાન્તસ્ય મનસઃ સત્યકામતઃ ઇન્દ્રિયાર્થવિમૂઢસ્યાનૃતાઃ કર્મવશાનુગાઃ । ૩ ચિત્તમેવ હિ સંસારમ્ તત્પ્રયત્નેન શોધયેત્ યચ્ચિત્તસ્તન્મયો ભવતિ ગુહ્યમેતત્સનાતનમ્ । ૪ ચિત્તસ્ય હિ પ્રસાદેન હન્તિ કર્મ શુભાશુભમ્ પ્રસન્નાત્માત્મનિ સ્થિત્વા સુખમવ્યયમશ્નુતે । ૫ સમાસક્તં યથા ચિત્તં જન્તોર્વિષયગોચરે યદ્યેવં બ્રહ્મણિ સ્યાત્તત્કો ન મુચ્યેત બન્ધનાત્ । ૬ મનો હિ દ્વિવિધં પ્રોક્તં શુદ્ધં ચાશુદ્ધમેવ ચ અશુદ્ધં કામસમ્પર્કાત્ શુદ્ધં કામવિવર્જિતમ્ । ૭ લય વિક્ષેપરહિતં મનઃ કૃત્વા સુનિશ્ચલમ્ યદા યાત્યમનીભાવં તદા તત્પરમં પદમ્ । ૮ તાવન્મનો નિરોદ્ધવ્યં હૃદિ યાવત્ક્ષયં ગતમ્ એતજ્જ્ઞાનં ચ મોક્ષં ચ શેષાન્યે ગ્રન્થવિસ્તરાઃ । ૯ સમાધિનિર્ધૌતમલસ્ય ચેતસો નિવેશિતસ્યાત્મનિ યત્સુખં ભવેત્ ન શક્યતે વર્ણયિતું ગિરા તદા સ્વયં તદન્તઃકરણેન ગૃહ્યતે । ૧૦ અપામાપોઽગ્નિરગ્નૌ વા વ્યોમ્નિ વ્યોમ ન લક્ષયેત્ એવમન્તર્ગતં યસ્ય મનઃ સ પરિમુચ્યતે । ૧૧ મન એવ મનુષ્યાણં કારણં બન્ધમોક્ષયોઃ બન્ધાય વિષયાસંગિં મોક્ષો નિર્વિષયં સ્મૃતમ્ । અતોઽનગ્નિહોત્ર્યનગ્નિચિદજ્ઞાનભિધ્યાયિનાં બ્રાહ્મણઃ પદવ્યોમાનુસ્મરણં વિરુદ્ધમ્ તસ્માદગ્નિર્યષ્ટવ્યઃ ચેતવ્યઃ સ્તોતવ્યોઽભિધ્યાતવ્યઃ

પૃથ્વી ગારહપત્ય અગ્નિ છે, અંતરિક્ષ દક્ષિણ અગ્નિ છે, અને દ્યૌસ આહવનીય અગ્નિ છે. એમાંથી પવિત્ર, શુદ્ધ અને તેજસ્વી અગ્નિઓ ઉત્પન્ન થાય છે, જેના દ્વારા યજ્ઞ પ્રગટ થાય છે. પવિત્ર, શુદ્ધ અને તેજસ્વી અગ્નિઓનો સમૂહ જ જઠર છે; તેથી અગ્નિને પૂજવું, ધ્યાન કરવું, સ્તુતિ કરવી અને ચિંતન કરવું જોઈએ. યજમાન હવિ લઈને દેવતાના ધ્યાનની ઈચ્છા કરે છે: 'સોનાની જેમ તેજસ્વી, પંખી, હૃદયમાં સ્થિત, સૂર્ય, હંસ, તેજનો વાઘ, અમે આ અગ્નિમાં યજ્ઞ કરીએ છીએ.' એ રીતે, મંત્રનો અર્થ પણ વિચારે છે: 'સવિતાના તેજને ધ્યાન કરવું જોઈએ, જે બુદ્ધિમાં સ્થિત છે, ધ્યાન કરનાર મન શાંતિના પથ પર ચાલે છે અને આત્મામાં જ મૂકે છે.' આ અંગે, નીચેના શ્લોકો કહેવામાં આવે છે: ૧. જેમ ઈંધણ વિના અગ્નિ પોતાનાં મૂળમાં શાંત થાય છે, તેમ મન પણ ક્રિયાઓ શાંત થતાં પોતાનાં મૂળમાં શાંત થાય છે. ૨. જે મન પોતાનાં મૂળમાં શાંત થયું છે અને સત્યની ઈચ્છા કરે છે, પણ ઇન્દ્રિય વિષયોમાં ભટકે છે, તેના કર્મો અસત્યથી ચાલે છે. ૩. મન જ સંસાર છે; તેથી, તેને પ્રયત્નથી શુદ્ધ કરવું જોઈએ. જેવું મન, તેવો માણસ બને છે; આ પ્રાચીન રહસ્ય છે. ૪. મનની પ્રસન્નતાથી, સારા-ખરાબ કર્મો નાશ પામે છે; serene આત્માને આત્મામાં સ્થિર કરીને, અવિનાશી સુખ મેળવે છે. ૫. જેમ મન વિષયોમાં જોડાય છે, જો એ જ બ્રહ્મમાં જોડાય, તો કોણ બંધનથી મુક્ત ન થાય? ૬. મન બે પ્રકારનું છે: શુદ્ધ અને અશુદ્ધ; અશુદ્ધ કામના સંપર્કથી, શુદ્ધ કામ વિહોણું. ૭. જ્યારે મન લય અને વિક્ષેપથી મુક્ત, સ્થિર થાય છે અને મન-રહિત અવસ્થામાં જાય છે, ત્યારે એ પરમ પદ છે. ૮. મનને હૃદયમાં રોકવું જોઈએ, ત્યાં સુધી કે એ શાંત થાય; આ જ જ્ઞાન અને મુક્તિ છે; બાકી બધું ગ્રંથોની વ્યાખ્યા છે. ૯. સમાધિથી મન શુદ્ધ થઈ આત્મામાં સ્થિર થાય ત્યારે જે સુખ મળે છે, એ શબ્દોથી વર્ણવી શકાય નહીં; ત્યારે એ પોતાનાં અંતઃકરણથી જ પકડાય છે. ૧૦. પાણીમાં પાણી, અગ્નિમાં અગ્નિ, આકાશમાં આકાશ—એ દેખાતું નથી; એ રીતે, જેનું મન અંદર વિલય પામે છે, એ સંપૂર્ણ મુક્ત થાય છે. ૧૧. મન જ મનુષ્ય માટે બંધન અને મુક્તિનું કારણ છે; વિષયોમાં જોડાયેલું મન બંધન આપે છે, વિષય વિહોણું મન મુક્તિ છે. તેથી, જે અગ્નિહોત્ર કરે નથી, અગ્નિ પ્રગટાવે નથી, જ્ઞાનથી ધ્યાન કરે નથી, તેમના માટે બ્રહ્મના પથનું સ્મરણ વિરુદ્ધ છે. તેથી, અગ્નિને પૂજવું, ધ્યાન કરવું, સ્તુતિ કરવી અને ચિંતન કરવું જોઈએ.

નમોઽગ્નયે પૃથિવી ક્ષિતે લોકસ્મૃતે લોકમ્સ્મૈ યજમાનાય ધેહિ નમો વાયવેઽન્તરિક્ષક્ષિતે લોકસ્મૃતે લકમસ્મૈ યજમાનાય ધેહિ નમ આદિત્યાય દિવિક્ષિતે લોકસ્મૃતે લોકમસ્મૈ યજમાનાય ધેહિ નમો બ્રહ્મણે સર્વક્ષિતે સર્વસ્મૃતે સર્વમસ્મૈ યજમાનાય ધેહિ હિરણ્મયેન પાત્રેણ સત્યસ્યાપિહિતં મુખમ્ તત્ત્વં પૂષન્નપાવૃણુ સત્યધર્માય વિષ્ણવે યોઽસા આદિત્યે પુરુષઃ સોઽસા અહમ્ એષ હ વૈ સત્યધર્મો યદાદિત્યસ્ય આદિત્યત્વં તચ્છુક્લમ્ પુરુષમ્ અલિઙ્ગમ્ નભસોઽન્તર્ગતસ્ય તેજસોંઽશમાત્રમેતદ્યદાદિત્યસ્ય મધ્ય ઇવેત્ય્ અક્ષિણ્યગ્નૌ ચૈતદ્બ્રહ્મૈતદમૃતમેતદ્ભર્ગઃ એતત્સત્યધર્મો નભસોઽન્તર્ગતસ્ય તેજસોંઽશમાત્રમેતદ્યદાદિત્યસ્ય મધ્યે અમૃતં યસ્ય હિ સોમઃ પ્રાણા વા અપ્યયંકુરા એતક઼્દ્બ્રહ્મૈતદમૃતમેતદ્ભર્ગઃ એતત્સત્યધર્મો નભસોઽન્તર્ગતસ્ય તેજસોઽંશમાત્રમ્ એતદ્યદાદિત્યસ્ય મધ્યે યજુર્દીપ્યત્યૌમાપોજ્યોતિરસોઽમૃતંબ્રહ્મ ભૂર્ભુવઃ સ્વરોમ્ । અષ્ટપાદં શુચિં હંસં ત્રિસૂત્રમણુમવ્યયમ્ દ્વિધર્મોઽન્ધં તેજસેન્ધં સર્વં પશ્યન્પશ્યતિ નભસોઽન્તર્ગતસ્ય તેજસોઽન્શમાત્રમેતદ્યદાદિત્યસ્ય મધ્યે ઉદિત્વા મયૂખે ભવત એતત્સવિત્સત્યધર્મ એતદ્યજુરેતત્તપ એતદગ્નિરેતદ્વાયુરેતત્પ્રાણ એતદાપ એતચ્ચન્દ્રમા એતચ્છુક્રમેતદમૃતમેતદ્બ્રહ્મવિષયમેતદ્ભાનુરર્ણવસ્તસ્મિન્નેવ યજમાનઃ સૈન્ધવ ઇવ વ્લીયન્ત એષા વૈ બ્રહ્મૈકતાત્ર હિ સર્વે કામાઃ સમાહિતા ઇત્યત્રોદાહરન્તિ \: અંશુધારય ઇવાણુવાતેરિતઃ સંસ્ફુરત્યસાવન્તર્ગઃ સુરાણામ્ યો હૈવંવિત્સ સવિત્ સ દ્વૈતવિત્ સૈકધામેતઃ સ્યાત્તદાત્મકશ્ચ \: યે વિન્દવ ઇવાભ્યુચ્ચરન્ત્યજસ્રમ્ વિદ્યુદિવાભ્રાર્ચિષઃ પરમે વ્યોમન્ તેઽઋચિષો વૈ યશસ આશ્રયવાસાજ્જટાભિરૂપા ઇવ કૃષ્ણવર્ત્મનઃ

અગ્નિને નમન, જે પૃથ્વીમાં વસે છે, યાદ રાખેલી દુનિયા; એ દુનિયા યજમાનને આપો. વાયુને નમન, જે અંતરિક્ષમાં વસે છે, યાદ રાખેલી દુનિયા; એ દુનિયા યજમાનને આપો. આદિત્યને નમન, જે દ્યૌસમાં વસે છે, યાદ રાખેલી દુનિયા; એ દુનિયા યજમાનને આપો. બ્રહ્મને નમન, જે સર્વમાં વસે છે, સર્વે યાદ કરે છે; સર્વે યજમાનને આપો. સત્યનું મુખ સોનાની પાત્રથી ઢંકાયેલું છે; પુષણ, એ ખુલ્લું કરો, સત્યના ધર્મ માટે, વિષ્ણુ માટે. જે પુરુષ સૂર્યમાં છે, એ હું છું. આ જ સત્યધર્મ છે: સૂર્યનું સૂર્યપન એ શુદ્ધ, નિશ્ચિહ્ન પુરુષ છે, આકાશમાં રહેલા તેજનો એક ભાગ. આંખના અગ્નિમાં આ બ્રહ્મ છે, આ અમૃત છે, આ ભર્ગ છે, આ સત્યધર્મ છે, આકાશમાં રહેલા તેજનો એક ભાગ, સૂર્યના મધ્યમાં. અમૃત, જેનો સોમ પ્રાણ છે, એ અંકુર છે. આ બ્રહ્મ છે, આ અમૃત છે, આ ભર્ગ છે, આ સત્યધર્મ છે, આકાશમાં રહેલા તેજનો એક ભાગ, સૂર્યના મધ્યમાં. યજુર તેજ આપે છે, ઓમ, પાણી, પ્રકાશ, રસ, અમૃત, બ્રહ્મ, ભૂ, ભુવ, સ્વ. આઠ પગવાળું, શુદ્ધ હંસ, ત્રણ સૂત્રવાળું, સૂક્ષ્મ, અવિનાશી, બે સ્વરૂપવાળું, અંધ, તેજ પ્રગટાવનાર, સર્વે જોનાર, આકાશમાં રહેલા તેજનો એક ભાગ, સૂર્યના મધ્યમાં જોવે છે. ઉગીને, એ કિરણ બને છે; આ સવિતાનું સત્યધર્મ છે, આ યજુર છે, આ તાપ છે, આ અગ્નિ છે, આ વાયુ છે, આ પ્રાણ છે, આ પાણી છે, આ ચંદ્ર છે, આ શુદ્ધ છે, આ અમૃત છે, આ બ્રહ્મ છે, આ સૂર્ય છે, આ સમુદ્ર છે. તેમાં યજમાન સિંધુમાં મીઠાની જેમ વિલય પામે છે. આ જ બ્રહ્મની એકતા છે, અહીં બધા કામો એકત્ર થાય છે. આ અંગે, તેઓ કહે છે: કિરણની જેમ, સૂક્ષ્મ વાયુથી ચાલે છે, એ આંતરિક દેવોમાં કંપે છે. જે જાણે છે, એ સવિતાનો જ્ઞાતા, દ્વિત્વનો જ્ઞાતા, એકતાનો જ્ઞાતા અને એ સ્વરૂપનો હોય છે. વિંદુઓની જેમ, સતત ઉગે છે, વીજળીની જેમ, પરમ દ્યૌસમાં, એ કિરણો યશના નિવાસ છે, જટાવાળાં કાળા પંથમાં દેખાય છે.

દ્વે વા વ ખલ્વેતે બ્રહ્મજ્યોતિષો રૂપકે શાન્તમેકં સમૃદ્ધં ચૈકમ્ અથ યચ્છન્તં તસ્યાધારં ખમ્ અથ યત્સમૃદ્ધમિદં તસ્યાન્નમ્ તસ્માન્મન્ત્રૌષધાજ્યામિષપુરોડાશસ્થાલીપાકાદિભિર્યષ્ટવ્યમન્ત\- ર્વેદ્યામાસ્ન્યવશિષ્ટૈરન્નપાનૈશ્ચાસ્યમાહવનીયમિતિ મત્વા તેજસઃ સમૃદ્ધ્યૈ પુણ્યલોકવિજિત્યર્થાયામૃતત્વાય ચાત્રોદાહરન્તિ \: અગ્નિહોત્રં જુહુયાત્સ્વર્ગકામો યમરાજ્યમગ્નિષ્ટોમેનાભિયયતિ સોમરાજ્યમુક્થેન સૂર્યરાજ્યં ષોડશીના સ્વારાજ્યમતિરાત્રેણ પ્રાજાપત્યમાસહસ્રસંવત્સરાન્તક્રતુનેતિ \: વર્ત્યાધારસ્નેહયોગાદ્યથા દીપસ્ય સંસ્થિતિઃ । અન્તર્યાણ્ડોપયોગાદિમૌ સ્થિતાવાત્મશિચી તથા

બ્રહ્મજ્યોતિના બે સ્વરૂપ છે: એક શાંત, બીજું સમૃદ્ધ. જે શાંત છે, તેનું આધાર ખાલી છે; જે સમૃદ્ધ છે, તેનું આધાર અન્ન છે. તેથી, મંત્રો, ઔષધિ, ઘી, માંસ, પુરૂડાશ, થાળીપાક અને અન્ય અર્પણો, તેમજ યજ્ઞસ્થળના બચેલા અન્ન-પાનથી યજ્ઞ કરવું જોઈએ, 'આ આહવનીય છે' એમ માનવું જોઈએ, તેજની વૃદ્ધિ, પુણ્યલોકની જીત અને અમૃતત્વ માટે. આ અંગે, તેઓ કહે છે: 'સ્વર્ગની ઈચ્છા હોય તો અગ્નિહોત્ર કરવું; અગ્નિષ્ઠોમથી યમરાજ્ય મળે છે; ઉક્તથી સોમરાજ્ય, શોડશીથી સૂર્યરાજ્ય, અતિરાત્રથી સ્વરાજ્ય, હજાર વર્ષના યજ્ઞથી વર્ષનો અંત મળે છે.' જેમ દીવો વાટ, આધાર અને તેલથી ટકે છે, તેમ આંતરિક અંડા દ્વારા બંને આત્માઓ ટકે છે.

તસ્માદોમિત્યનેનૈતદુપાસીતાપરિમિતં તેજસ્તત્ત્રેધભિહિતમગ્નાવાદિત્યે પ્રાણેઽથૈષા નાડ્યન્નબહુમિત્યેષાગ્નૌ હુતમાદિત્યં ગમયતિ અતો યો રસોઽસ્રવત્ સ ઉદ્ગીથં વર્ષતિ તેનેમે પ્રાણાઃ પ્રાણેભ્યઃ પ્રજા ઇત્યત્રોદાહરન્તિ \: યદ્ધવિરગ્નૌ હૂયતે તદાદિત્યં ગમયતિ તત્સૂર્યો રશ્મિભિર્વર્ષતિ તેનાન્નં ભવતિ અન્નાદ્ભૂતાનામુત્પત્તિરિત્યેવં હ્યાહ \: અગ્નૌ પ્રાસ્તાહુતિઃ સમ્યગાદિત્યમુપતિષ્ઠતે । આદિત્યાજ્જાયતે વૃષ્ટિર્વૃષ્ટેરન્નં તતઃ પ્રજાઃ

તેથી 'ઓમ' શબ્દથી આ અનંત પ્રકાશની ઉપાસના કરવી જોઈએ; આ ત્રણ રીતે જણાવાયું છે—અગ્નિ, સૂર્ય અને શ્વાસ રૂપે. અહીં કહેવામાં આવ્યું છે: 'અન્ન ઓછું છે', કારણ કે અગ્નિમાં જે હવન કરવામાં આવે છે, તે સૂર્ય સુધી પહોંચે છે. ત્યાંથી જે રસ નીચે આવે છે, તે ઉદગીત રૂપે વરસાદ બનીને વરસે છે; એથી આ શ્વાસો, અન્ય શ્વાસોમાંથી, અને એમાંથી પ્રજાઓ જન્મે છે. તેથી કહેવાય છે: 'અગ્નિમાં યોગ્ય રીતે અહૂતિ આપવામાં આવે છે, તે સૂર્ય સુધી પહોંચે છે; સૂર્યમાંથી વરસાદ થાય છે, વરસાદમાંથી અન્ન થાય છે, અને અન્નમાંથી જીવો જન્મે છે.'

અગ્નિહોત્રં જુહ્વાનો લોભજાલં ભિનત્તિ અતઃ સંમોહં છિત્વા ન ક્રોધાન્સ્તુન્વાનઃ કામમભિધ્યાયમાનસ્તતશ્ચતુર્જાલં બ્રહ્મકોશં ભિન્દદતઃ પરમાકાશમત્ર હિ સૌર સૌમ્યાગ્નેયસાત્વિકાનિ મણ્ડલાનિ ભિત્ત્વા તતઃ શુદ્ધઃ સત્ત્વાન્તરસ્થમચલમમૃતમચ્યુતં ધ્રુવં વિષ્ણુસંજ્ઞિતમ્ સર્વાપરં ધામ સત્યકામસર્વજ્ઞત્વસંયુક્તમ્ સ્વતન્ત્રમ્ ચૈતન્યમ્ સ્વે મહિમ્નિ તિષ્ઠમાનં પશ્યતિ અત્રોદાહરન્તિ \: રવિમધ્યે સ્થિતઃ સોમઃ સોમમધ્યે હુતાશનઃ । તેજોમધ્યે સ્થિતં સત્ત્વં સત્ત્વમધ્યે સ્થિતોઽચ્યુતઃ ॥ શરીરપ્રાદેશાઙ્ગુષ્ઠમાત્રમણોરપ્યન્વયં ધ્યાત્વાતઃપરમતાં ગચ્છતિ અત્ર હિ સર્વે કામાઃ સમાહિતા ઇતિ અત્રોદાહરન્તિ \: અઙ્ગુષ્ઠપ્રાદેશશરીરમાત્રં પ્રદીપપ્રતાપવદ્વિસ્ત્રિધા હિ તદ્બ્રહ્માભિષ્ટૂયમાનં મહો દેવો ભુવનાન્યાવિવેશ । ૐ નમો બ્રહ્મણે નમઃ

જે અગ્નિહોત્ર કરે છે, તે લોભના જાળને તોડી નાખે છે; તેથી મોહને કાપી, ક્રોધ ન પેદા કરે, કામના ન કરે, લાલચ ન રાખે, એ ચાર જાળ, બ્રહ્મના આવરણને તોડી નાખે છે. પછી, સર્વોચ્ચ આકાશને ભેદી, જ્યાં સૌર, સોમ્ય, અગ્નેય અને સાત્વિક મંડળો છે, ત્યાંથી શુદ્ધ થઈને, શુદ્ધ તત્વમાં સ્થિર, અમર, અવિચલ, અચ્યત, ધ્રુવ, 'વિષ્ણુ' નામે ઓળખાતા સર્વોચ્ચ ધામને, સાચી ઈચ્છા અને સર્વજ્ઞતા સાથે, સ્વતંત્ર ચૈતન્ય અને પોતાની મહિમામાં સ્થિત, જોઈ શકે છે. અહીં કહેવાય છે: 'સૂર્યમાં સોમ છે; સોમમાં અગ્નિ છે; અગ્નિમાં તત્વ છે; તત્વમાં અચ્યત છે.' શરીરમાં અંગૂઠા જેટલી કે એથી પણ સૂક્ષ્મ વસ્તુનું ધ્યાન કરીને, સર્વોચ્ચ સ્થિતિ પ્રાપ્ત થાય છે. અહીં બધાં કામો એકત્ર થાય છે. તેથી કહેવાય છે: 'અંગૂઠા જેટલી શરીરમાં પ્રકાશની જેમ ત્રણ રીતે પ્રસિદ્ધ બ્રહ્મ, મહાદેવ, જગતમાં પ્રવેશ કરે છે.' ઓમ, બ્રહ્મને નમન, નમન.

ઇતિ ષષ્ઠઃ પ્રપાઠકઃ ॥ પ્રપાઠક ૭ । અગ્નિર્ગાયત્રં ત્રિવૃદ્રથન્તરં વસન્તઃ પ્રાણો નક્ષત્રાણિ વસવઃ પુરસ્તાદુદ્યન્તિ તપન્તિ વર્ષન્તિ સ્તુવન્તિ પુનર્વિશ્નતિ અન્તર્વિવએણેક્ષન્તિ અચિન્ત્યોઽમૂર્તો ગભીરો ગુણભુગ્ભયોઽનિર્વૃત્તિર્યોગીશ્વરઃ સર્વજ્ઞો મઘોઽપ્રમેયોઽનાદ્યન્તઃ શ્રીમાન્ અજો ધીમાનનિર્દેશ્યઃ સર્વસૃક્ સર્વસ્યાત્મા સર્વભુક્ સર્વસ્યેશાનઃ સર્વસ્યાન્તરાન્તરઃ

છઠ્ઠો પ્રપાઠક અહીં પૂર્ણ થાય છે. સાતમો પ્રપાઠક: અગ્નિ ગાયત્રી છે, ત્રિવૃત છે, રથંતર છે; વસંત, શ્વાસ, તારાઓ, વસુઓ—આ પૂર્વ દિશામાં ઉગે છે, તેજ આપે છે, વરસાદ કરે છે, સ્તુતિ કરે છે, ફરી પાછા આવે છે; વચ્ચેના અવકાશમાં જોઈ શકે છે. એ અકલ્પનીય, નિરાકાર, ઊંડો, ગુણોનો ભોગી, ભયજનક, અપ્રગટ, યોગીઓનો સ્વામી, સર્વજ્ઞ, દયાળુ, અપરિમેય, અનાદિ-અનંત, વૈભવી, અજ, બુદ્ધિમાન, વર્ણનથી પર, સર્વનું સર્જન કરનાર, સર્વનો આત્મા, સર્વનો ભોગી, સર્વનો સ્વામી, સર્વના અંતરમાં રહેનાર છે.

મિત્ર અને વરુણ પંક્તિ છંદ છે, ત્રીસમી ત્રયસ્ત્રિંશક શાક્વર, રૈવત; હેમંત અને શિશિર ઉર્દ્વગામી શ્વાસ છે; અંગિરસ ચંદ્ર છે, જે ઉપર ઉગે છે, તપે છે, વરસે છે, સ્તુતિ કરે છે અને ફરીથી પ્રવેશે છે; આંતરિક અવકાશમાં તેઓ 'પ્રણવ' નામે ઓળખાતા, માર્ગદર્શક, તેજસ્વી, નિદ્રારહિત, વૃદ્ધાવસ્થારહિત, મૃત્યુરહિત અને દુઃખરહિત છે, તેને જુએ છે.

એષ હિ ખલ્વાત્મન્તર્હૃદયેઽણીયાનિદ્ધોઽગ્નિરિવ વિશ્વરૂપોઽસ્યૈવાન્નમિદં સર્વમસ્મિન્નોતા ઇમાઃ પ્રજાઃ એષ આત્માપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્વિશોકોઽવિચિકિત્સોઽવિપાશઃ સત્યસઙ્કલ્પઃ સત્યકામઃ એષ પરમેશ્વરઃ એષ ભૂતાધિપતિઃ એષ ભૂતપાલઃ એષ સેતુઃ વિધરણઃ એષ હિ ખલ્વાત્મેશાનઃ શમ્ભુર્ભવઓરુદ્રઃ પ્રજાપતિર્ વિશ્વસૃખિરણ્યગર્ભઃ સત્યં પ્રાણો હંસઃ શસ્તાચ્યુતો વિષ્ણુર્નારાયણઃ યશ્ચૈષોઽગ્નૌ યશ્ચાયં હૃદયેવયશ્ચાસાવાદિત્યે સ એષ એકઃ તસ્મૈ તે વિશ્વરૂપાય સત્યે નભસિ હિતાય નમઃ

આ આત્મા હૃદયમાં અત્યંત સૂક્ષ્મ છે, ગુપ્ત અગ્નિ જેવો, સર્વરૂપ છે; આખું અન્ન એનું છે, સર્વ પ્રજાઓ તેમાં ઓવાઈ છે; આ આત્મા પાપરહિત, વૃદ્ધાવસ્થારહિત, મૃત્યુરહિત, દુઃખરહિત, સંશયરહિત, બંધનરહિત, જેનું સંકલ્પ અને કામ સત્ય છે; એ પરમેશ્વર છે, ભૂતાધિપતિ, ભૂતપાલક, પુલ, આધાર; એ આત્મા ઈશ્વર, શંભુ, ભવ, રુદ્ર, પ્રજાપતિ, સર્વસૃષ્ટિકર્તા, હિરણ્યગર્ભ, સત્ય, પ્રાણ, હંસ, આશીર્વાદક, અક્ષય, વિષ્ણુ, નારાયણ છે; જે અગ્નિમાં છે, હૃદયમાં છે, અને આદિત્યમાં છે—એ એક જ છે. એ સર્વરૂપ, સત્ય અને આકાશમાં સ્થિતને અમે નમન કરીએ છીએ.

અથેદાનીં જ્ઞાનોપસર્ગા રાજન્મોહજાલસ્યૈષ વૈ યોનિઃ યદસ્વર્ગૈઃ સહ સ્વર્ગસ્યૈષ વાટ્યે પુરસ્તાદુક્તેઽપ્યધઃ સ્તમ્બેનાશ્લિષ્યન્તિ અથ યે ચાન્યે હ નિત્યપ્રમુદિતા નિત્યપ્રવસિતા નિત્યયાચનકા નિત્યં શિલ્પોપજીવિનોઽથ યે ચાન્યે હ પુરયાચકા અયાજ્યયાચકાઃ શુદ્રશિષ્યાઃ શૂદ્રશ્ચ શાસ્ત્રવિદ્વાંસોઽથ યે ચાન્યે હ ચાટજટનટભટપ્રવ્રજિતરઙ્ગાવતારિણો રાજકર્મણિ પતિતાદયોઽથયે ચાન્યે હ યક્ષરાક્ષસભૂતગણપિશાચોરગગ્રહાદીનામર્થં પુરસ્કૃત્ય શમયામ ઇત્યેવં બ્રુવાણા અથ યે ચાન્યે હ વૃથા કષાયકુણ્ડલિનઃ કાપાલિનોઽથ યે ચાન્યે હ વૃથા તર્કદૃષ્ટાન્તકુહકેન્દ્રજાલૈર્વૈદિકેષુ પરિસ્થાતુમિચ્છન્તિ તૈઃ સહ ન સંવસ્ત્ પ્રકાશ્યભૂતા વૈ તે તસ્કરા અસ્વર્ગ્યા ઇત્યેવં હ્યાહ \: નૈરાત્મ્યવાદકુહકૈર્મિથ્યાદૃષ્ટાન્તહેતુભિઃ । ભ્રામ્યન્લોકો ન જાનાતિ વેદવિદ્યાન્તરન્તુ યત્

હવે, રાજા, જ્ઞાનના અવરોધો એટલે મોહના જાળનું મૂળ છે: જે સ્વર્ગના સાથે અસ્વર્ગમાં બંધાઈ જાય છે, અને નીચે સ્તંભથી બંધાય છે; અને બીજા, જે હંમેશા આનંદમાં, હંમેશા ફરતાં, હંમેશા ભિક્ષા માંગતાં, હંમેશા કળાથી જીવતાં, શહેરોમાં ભિક્ષા માંગતાં, અયોગ્ય ભિક્ષુકો, શૂદ્ર વિદ્યાર્થી, શૂદ્ર વિદ્વાન; અને બીજા—ગાયક, જટાવાળા તપસ્વી, નૃત્યકાર, લડાકુ, સંન્યાસી, રાજસેવામાં પડેલા; અને બીજા, યક્ષ, રાક્ષસ, ભૂત, પિશાચ, સર્પ, ગ્રહ વગેરે માટે 'અમે શમન કરીશું' એવું કહેતા; અને બીજા, વ્યર્થ ઓકર કપડા, કુંડળ, કપાળ ધારણ કરતા; અને બીજા, વ્યર્થ તર્ક, દૃષ્ટાંત, માયા, જાદૂથી વૈદિકોમાં રહેવા ઈચ્છતા—એવા લોકો સાથે સંસર્ગ ન કરવો. એ ચોર છે, અસ્વર્ગીય છે, એમ કહેવાય છે: 'નિરાત્મવાદી, ખોટા દૃષ્ટાંતો અને કારણોથી જગત ભટકે છે, વેદજ્ઞાનના અંતને જાણતું નથી.'

બૃહસ્પતિર્વૈ શુક્રો ભૂત્વેન્દ્રસ્યાભયાયાસુરેભ્યઃ ક્ષયાયેમામવિદ્યામસૃજત્ તયા શિવમશિવમિત્યુદ્દિશન્ત્યશિવં શિવમિતિ વેદાદિશાસ્ત્રહિંસકધર્માભિધ્યાનમસ્ત્વિતિ વદન્તિ અતો નૈનામભિધીયેતાન્યથૈષા બન્ધ્યેવૈષા રતિમાત્રં ફલમસ્યા વૃત્તચ્યુતસ્યેવ નારમ્ભણીયેત્યેવં હ્યાહ \: દૂરમેતે વિપરીતે વિષૂચી અવિદ્યા યા ચ વિદ્યેતિ જ્ઞાતા । વિદ્યાભીપ્સિતું નચિકેતસં મન્યે ન ત્વા કામા બહવો લોલુપન્તે ॥ વિદ્યાં ચાવિદ્યાં ચ યસ્તદ્વેદોભયં સહ । અવિદ્યયા મૃત્યું તીર્ત્વા વિદ્યયા અમૃતમશ્નુતે ॥ અવિદ્યાયામન્તરે વેષ્ટ્યમાનાઃ સ્વયં ધીરાઃ પણ્ડિતં મન્યમાનાઃ । દન્દ્રમ્યમાનાઃ પરિયન્તિ મૂઢા અન્ધેનૈવ નીયમાના યથાન્ધાઃ

બૃહસ્પતિએ, શુક્ર બની, ઇન્દ્રના રક્ષણ અને અસુરોના વિનાશ માટે આ અવિદ્યાનું સર્જન કર્યું; તેના દ્વારા, શુભને અશુભ અને અશુભને શુભ કહે છે, અને 'વેદાદિ શાસ્ત્રોનું ધ્યાન હાનિકારક છે' એવું કહે છે. તેથી, તેને અનુસરવું નહીં, કારણ કે તે નિષ્ફળ છે, તેનો ફળ માત્ર ભોગ છે, અને તૂટેલા ડાળ જેવું છે, તેને શરૂ કરવું નહીં. એમ કહેવાય છે: 'જ્ઞાન અને અજ્ઞાન એકબીજાથી બહુ દૂર અને વિપરીત છે, બંને જાણી શકાય છે; હું માનું છું કે નચિકેતાએ જ્ઞાનની ઈચ્છા રાખી, અનેક કામનાઓથી લલચાયો નહીં. જે જ્ઞાન અને અજ્ઞાન બંનેને જાણે છે, તે અજ્ઞાનથી મૃત્યુ પાર કરે છે, જ્ઞાનથી અમરત્વ પામે છે. જે અજ્ઞાનમાં રહીને પોતાને બુદ્ધિશાળી અને વિદ્વાન માને છે, તે મૂઢો ભટકે છે, જેમ અંધને અંધે લઈ જાય છે.'

દેવાસુરા હ વૈ ય આત્મકામા બ્રહ્મણોઽન્તિકં પ્રયાતાઃ તસ્મૈ નમસ્કૃત્વોચુઃ ભગવન્ વયમાત્મકામાઃ સ ત્વં નો બ્રૂહીતિ અતશ્ચિરં ધ્યાત્વાઽમન્યતાન્યતામાનો વૈ તેઽસુરા અતોઽન્યતમમેતેષામુક્તમ્ તદિમે મૂઢા ઉપજીવન્ત્યભિષ્વઙ્ગિણસ્તર્યાભિઘાતિનોઽનૃતાભિશંસિનઃ સત્યમિવાનૃતં પશ્યન્તીન્દ્રજાલવદિત્યતો યદ્વેદેષ્વાભિહિતં તત્સત્યં યદ્વેદેષૂક્તં તદ્વિદ્વાંસ ઉપજીવન્તિ તસ્માદ્બ્રાહ્મણો નાવૈદિકમધીયીતાયમર્થઃ સ્યાદિતિ

દેવો અને અસુરો, આત્માની ઇચ્છાથી, બ્રહ્મા પાસે ગયા; નમન કરીને કહ્યું: 'પ્રભુ, અમને આત્માની ઇચ્છા છે, અમને કહો.' બ્રહ્માએ લાંબા ધ્યાન પછી વિચાર્યું: 'આ અસુરો અલગ સ્વભાવના છે.' તેથી, તેણે તેમને અલગ રીતે કહ્યું. એ મૂર્ખો આસક્ત, ક્રોધી, હાનિકારક, અસત્ય બોલનારા, અસત્યને સત્ય સમજીને, જાદૂ જેવી દૃષ્ટિ ધરાવે છે. તેથી, વેદોમાં જે કહ્યું છે તે સત્ય છે; જે વેદોમાં નથી, તેને વિદ્વાનો અનુસરે નહીં. તેથી, બ્રાહ્મણે અવૈદિક ગ્રંથોનો અભ્યાસ ન કરવો જોઈએ—આ અર્થ છે.

એતદ્વા વ તત્સ્વરૂપં નભસઃ ખેઽન્તર્ભૂતસ્ય યત્પરં તેજસ્તત્ત્રેધાભિહિતમગ્ના આદિત્યે પ્રાણ એતદ્વા વ તત્સ્વરૂપં નભસઃ ખેઽન્તર્ભૂતસ્ય યદોમિત્યેતદક્ષરમનેનૈવ તદુદ્બુધ્ન્યતિ ઉદયતિ ઉચ્છ્વસતિ અજસ્રં બ્રહ્મધીયાલમ્બં વાત્રૈવૈતત્સમીરણે નભસિ પ્રસાખયૈવોત્ક્રમ્ય સ્કધાત્સ્કન્ધમનુસર્ત્યપ્સુ પ્રક્ષેપકો લવણસ્યેવ ઘૃતસ્ય ચૌષ્ણ્યમિવાભિધ્યાતુર્વિસ્તૃતિરિવૈતદિત્યાત્રોદાહરન્તિ \: અથ કસ્માદુચ્યતે વૈદ્યુતો યસ્માદુચ્ચારિતમાત્ર એવ સર્વં શરીરં વિદ્યોતયતિ તસ્માદોમિત્યનેનૈતદુપાસીતાપરિમિતં તેજઃ । ૧ પુરુષશ્ચક્ષુષો યોઽયં દક્ષિણોઽક્ષિણ્યવસ્થિતઃ । ઇન્દ્રોઽયમસ્ય જાયેયં સવ્યે ચાક્ષિણ્યવસ્થિતા ॥ ૨ સમાગમસ્તયોરેવ હૃદયાન્તર્ગતે સુષૌ । તેજસ્તલ્લોહિતસ્યાત્ર પિણ્ડ એવોભયોસ્તયોઃ ॥ ૩ હૃદયાદાયાતિ તાવચ્ચક્ષુષ્યસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતા । સારણી સા તયોર્નાડી દ્વયોરેકા દ્વિધા સતી ॥ ૪ મનઃ કાયાગ્નિમાહન્તિ સ પ્રેરયતિ મારુતમ્ । મારુતસ્તૂરસિ ચરન્મન્દ્રં જનયતિ સ્વરમ્ ॥ ૫ ખજાગ્નિયોગાદ્ હૃદિ સમ્પ્રયુક્તમણોર્હ્યણુર્દ્વિરણુઃ કણ્ઠદેશે । જિહ્વાગ્રદેશે ત્ર્યણુકં ચ વિદ્ધિ વિનિર્ગતં માતૃકમેવમાહુઃ ॥ ૬ ન પશ્યન્મૃત્યુમ્ં પશ્યતિ ન રોગં નોત દુઃખતામ્ । સર્વં હિ પશ્યન્પશ્યતિ સર્વમાપ્નોતિ સર્વશઃ ॥ ૭ ચાક્ષુષઃ સ્વપ્નચારી ચ સુપ્તઃ સુપ્તાત્પરશ્ચ યઃ । ભેદાશ્ચૈતેઽસ્ય ચત્વારસ્તેભ્યસ્તુર્યં મહત્તરમ્ ॥ ૮ ત્રિષ્વેકપાચ્ચરેદ્બ્રહ્મ ત્રિપાચ્ચરતિ ચોત્તરે । સત્યાનૃતોપભોગાર્થાઃ દ્વૈતીભાવો મહાત્મન ઇતિ દ્વૈતીભાવો મહાત્મન ઇતિ

આ જ એ સાચું સ્વરૂપ છે, જે આકાશમાં રહેલું છે, સર્વોચ્ચ તેજ છે, ત્રણ રીતે વર્ણવાયું છે: અગ્નિ, સૂર્ય અને શ્વાસ તરીકે. આ જ એ સાચું સ્વરૂપ છે, જે આકાશમાં રહેલું છે, 'ઓમ' ધ્વનિ રૂપે; માત્ર આથી જ જાગે છે, ઉગે છે, શ્વાસે છે, હંમેશા બ્રહ્મધ્યાનથી આધાર પામે છે. અહીં, પવનમાં, આકાશમાં, એ ડાળીઓની જેમ ફેલાય છે, તણા પરથી ઉગે છે, ખભા સુધી જાય છે, પાણીમાં પ્રવેશે છે, મીઠામાં મીઠાશ જેવી, ઘીમાં ઉષ્ણતા જેવી, વિચારની વિસ્તૃતિ જેવી. તેથી કહે છે: 'એને વૈદ્યુત કેમ કહે છે? કારણ કે ઉચ્ચારતાં જ આખું શરીર પ્રકાશિત થાય છે; તેથી, એને અનંત તેજ રૂપે ધ્યાન કરવું.' ૧. જેણે જમણાં આંખમાં સ્થાન લીધું છે, એ પુરુષ ઇન્દ્ર છે; ડાબી આંખમાં તેની પત્ની છે. ૨. બંનેનું મિલન હૃદયમાં, સૂક્ષ્મ નાડીમાં થાય છે; તેજ એ બંનેના લાલ પિંડમાં છે. ૩. હૃદયથી તે આંખ સુધી જાય છે, ત્યાં સ્થિર છે; બંનેની નાડી એક છે, ભલે બે દેખાય છે. ૪. મન શરીરના અગ્નિને પ્રેરિત કરે છે, તે વાયુને ચલાવે છે; વાયુ છાતીમાં ફરીને ગૂંજતો અવાજ ઉત્પન્ન કરે છે. ૫. આકાશ અને અગ્નિના સંયોગથી, હૃદયમાં, અણુ, દ્વિઅણુ, કંઠ વિસ્તારમાં, જીભના ટોચે ત્રિઅણુ ઉત્પન્ન થાય છે; તેને માતૃકા કહે છે. ૬. એ મૃત્યુ, રોગ કે દુઃખને નથી જુતો; બધું જુએ છે, બધું પ્રાપ્ત કરે છે, સર્વ રીતે. ૭. સ્વપ્નાવસ્થા, નિદ્રાવસ્થા અને તેનાથી પર—આ ચાર અવસ્થાઓ છે; ચોથી સૌથી મહાન છે. ૮. ત્રણમાં એક પગ બ્રહ્મમાં ચાલે છે; ચોથીમાં ત્રણ પગ ચાલે છે; સત્ય અને અસત્યના ભોગ માટે, દ્વૈતભાવ મહાત્મામાં થાય છે—આ રીતે, દ્વૈતભાવ મહાત્મામાં થાય છે.