મૈત્રાયણીયોપનિષદ્

અથાન્યત્રાપિ ઉક્તમ્ સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યહરહઃ પ્રપતન્ત્યન્નમભિજિઘૃક્ષમાણાનિ સૂર્યો રશ્મિભિરાદદાત્યન્નં તેનાસૌ તપત્યન્નેનાભિષિક્તાઃ પચન્તીમે પ્રાણા અગ્નિર્વા અન્નેનોજ્જ્વલત્યન્નકામેનેદં પ્રકલ્પિતં બ્રહ્મણા અતોઽન્નમાત્મેત્યુપાસીતેત્વેયં હ્યાહ । અનાદ્ભૂતાનિ જાયન્તે જાતાન્યન્નેન વર્ધન્તે અદ્યતેઽત્તિ ચ ભૂતાનિ તસ્માદન્નં તદુચ્યતે

બીજે પણ એવું કહેવાયું છે: બધા જીવો રોજ અન્ન મેળવવા માટે દોડે છે. સૂર્ય કિરણો દ્વારા અન્ન ખેંચે છે; એથી એ તપે છે, અન્નથી અભિષિક્ત થઈને પ્રાણો એ અન્નથી પકવે છે. અગ્નિ પણ અન્નથી જલે છે; આ જગત અન્નની ઇચ્છાથી સ્થિર છે, જે બ્રહ્માએ રચ્યું છે. તેથી, અન્નને આત્મા તરીકે ધ્યાન કરવું જોઈએ. આ રીતે કહેવાયું છે: 'પાણીએથી જીવો જન્મે છે; જન્મ્યા પછી, એ અન્નથી વધે છે; જીવો ખાય છે અને ખવાય છે; તેથી એ અન્ન કહેવાય છે.'

અથાન્યત્રાપિ ઉક્તમ્ \: વિશ્વભૃદ્વૈ નામૈષા તનુર્ભગવતો વિષ્ણોર્યદિદમન્નં પ્રાણો વા અન્નસ્ય રસો મનઃ પ્રાણસ્ય વિજ્ઞાનં મનસ આનન્દં વિજ્ઞાનસ્યેતિ અન્નવાન્ પ્રાણવાન્ મનશ્વાન્ વિજ્ઞાનવાન્ આનન્દવાન્ ચ ભવતિ યો હૈવં વેદ યાવાન્તીહ વૈ ભૂતાન્યન્નમદન્તિ તાવત્સ્વન્તસ્થોઽન્નમત્તિ યો હૈવંવેદ । અન્નમેવ વિજરન્નમન્નં સંવનનં સ્મૃતમ્ । અન્નં પશૂનાં પ્રાણોઽન્નં જ્યેષ્ઠમન્નં ભિષક્ સ્મૃતમ્

અન્યત્ર પણ એવું કહેવાયું છે: વિશ્વને ધારણ કરનાર ભગવાન વિષ્ણુની આ જ સ્વરૂપ છે, જે અન્ન છે; અન્નનો રસ પ્રાણ છે, પ્રાણનો રસ મન છે, મનનો રસ જ્ઞાન છે, અને જ્ઞાનનો રસ આનંદ છે. જે આ રીતે જાણે છે, તે અન્ન, પ્રાણ, મન, જ્ઞાન અને આનંદથી સમૃદ્ધ થાય છે. અહીં જેટલા જીવ અન્ન ખાય છે, એટલું અન્ન તે પોતે અંદર ભોગવે છે, જે આ રીતે જાણે છે. અન્નને જ કદી ન બગડતું અન્ન કહેવાય છે, અને અન્નને જ મિલનનું સાધન માનવામાં આવે છે. અન્ન જ પ્રાણીઓનું જીવન છે, અન્ન જ સૌથી જૂનું છે, અને અન્નને જ રોગોનો ઉપચારક માનવામાં આવે છે.

અથાન્યાત્રપ્યુક્તમ્ \: અન્નં વા અસ્ય સર્વસ્ય યોનિઃ કાલશ્ચાન્નસ્ય સૂર્યો યોનિઃ કાલસ્ય તસ્યૈતદ્રૂપં યન્ નિમેષાદિકાલાત્સમ્ભૃતં દ્વાદશાત્મકં વત્સરમેતસ્યાગ્નેયમર્ધમર્ધં વારુણં મઘાદ્યં શ્રવિષ્ઠાર્ધમાગ્નેયં ક્રમેણોત્ક્રમેણ સાર્પાદ્યં શ્રવિષ્ઠાર્ધાન્તં સૌમ્યમ્ તત્રૈકૈકમાત્મનો નવાંશકં સચારકવિધમ્ સૌક્ષ્મ્યત્વાદેતત્પ્રમાણમનેનૈવ પ્રમીયતે હિ કાલઃ ન વિના પ્રમાણેન પ્રમેયસ્યોપલબ્ધિઃ પ્રમેયોઽપિ પ્રમાણતાં પૃથક્ત્વાદુપૈત્યાત્મસમ્બોધનાર્થમિત્યેવં હ્યાહ । યાવત્યો વૈ કાલસ્ય કલાસ્તાવતીષુ ચરત્યસૌ યઃ કાલં બ્રહ્મેત્યુપાસીત કાલસ્તસ્યાતિદૂરમપસરતીતિ એવં હ્યાહ \: કાલાત્સ્રવન્તિ ભૂતાનિ કાલાદ્વૃદ્ધિં પ્રયાન્તિ ચ । કાલે ચાસ્તં નિયચ્છન્તિ કાલો મૂર્તિરમૂર્તિમાન્

અન્યત્ર પણ એવું કહેવાયું છે: અન્ન બધાની ઉત્પત્તિ છે; અન્નની ઉત્પત્તિ સમયથી થાય છે; સમયની ઉત્પત્તિ સૂર્યથી થાય છે. તેનો સ્વરૂપ એ છે: વર્ષ, જે બાર ભાગોમાં વિભાજિત છે અને ક્ષણથી શરૂ થતા સમયના ભાગોથી બનેલું છે. તેમાં અર્ધો ભાગ અગ્નિદેવનો છે અને અર્ધો ભાગ વરુણદેવનો છે; મઘા થી શ્રવિષ્ઠા સુધી અગ્નિનો ભાગ છે, અને શ્રવિષ્ઠા સુધીનો ભાગ ચંદ્ર (સોમ) નો છે, દરેકમાં નવ ભાગ છે અને તે પોતાના ચક્ર પ્રમાણે ચાલે છે. એના સૂક્ષ્મપણાને કારણે એ જ માપ છે; એ જ પ્રમાણે સમય માપવામાં આવે છે. માપ વિના કોઈ વસ્તુને ઓળખી શકાય નહીં, અને જે માપવામાં આવે છે તે અલગથી ઓળખાય છે, આત્મજ્ઞાન માટે. તેથી એવું કહેવાયું છે: જેટલા સમયના ભાગ છે, એટલાંમાં એ ચાલે છે. જે સમયને બ્રહ્મરૂપે પૂજે છે, તેના માટે સમય ખૂબ દૂર થઈ જાય છે. એવું કહેવાયું છે: સમયમાંથી જ જીવ ઉત્પન્ન થાય છે, સમયથી જ વૃદ્ધિ પામે છે, અને સમયમાં જ વિલય પામે છે; સમય જ સ્વરૂપવાળો અને સ્વરૂપરહિત છે.

દ્વે વાવ બ્રહ્મણો રુપે કાલશ્ચાકાલશ્ચાથ યઃ પ્રાગાદિત્યાત્સોઽકાલોઽકાલોઽથ ય આદિત્યદ્યઃ સ કાલઃ સકલઃ સકલસ્ય વા એતદ્રૂપં યત્સંવત્સરઃ સંવત્સરાત્ખલ્વેવેમાઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે સંવત્સરેણેહ વૈ જાતા વિવર્ધન્તે સંવત્સરે પ્રત્યસ્તં યન્તિ તસ્માત્સંવત્સરો વૈ પ્રજાપતિઃ કાલોઽન્નં બ્રહ્મનીડમાત્મા ચેત્યેવં હ્યાહ કાલઃ પચતિ ભૂતાનિ સર્વાણ્યેવ મહાત્મનિ । યસ્મિન્ તુ પચ્યતે કાલો યસ્તં વેદ સ વેદવિત્

બ્રહ્મના બે સ્વરૂપ છે: સમય અને અસમય. જે સૂર્યથી પહેલાં છે એ અસમય છે; અને જે સૂર્યથી શરૂ થાય છે એ સમય છે. સમયનું સ્વરૂપ વર્ષ છે, અને વર્ષમાંથી જ આ પ્રજાઓ જન્મે છે. વર્ષથી જ જન્મેલા અહીં વૃદ્ધિ પામે છે, અને વર્ષમાં જ વિલય પામે છે. તેથી વર્ષને જ પ્રજાપતિ કહેવાય છે. સમય અન્ન છે, બ્રહ્મનું ઘર છે, અને આત્મા છે. એવું કહેવાયું છે: સમય મહાત્મા માં બધા જીવોને પકવે છે; પણ જેમાં સમય પકવાય છે, જે એ જાણે છે, એ જ વેદનો જ્ઞાન રાખે છે.

વિગ્રહવાનેષ કાલઃ સિન્ધુરાજઃ પ્રજાનામ્ એષ તત્સ્થઃ સવિતાખ્યો યસ્માદેવેમે ચન્દ્રર્ક્ષગ્રહ સંવત્સરાદયઃ સૂયન્તે અથૈભ્યઃ સર્વમિદમત્ર વા યત્કિઞ્ચિત્શુભાશુભં દૃશ્યન્તેહ લોકે તદેતેભ્યસ્તસ્માદાદિત્યાત્મા બ્રહ્માથ કાલસંજ્ઞમાદિત્યમુપાસીતાદિત્યો બ્રહ્મેત્યેકેઽથ એવં હ્યાહ । હોતા ભોક્તા હવિર્મન્ત્રો યજ્ઞો વિષ્ણુઃ પ્રજાપતિઃ । સર્વઃ કશ્ચિત્પ્રભુઃ સાક્ષી યોઽમુષ્મિન્ભાતિ મણ્ડલે

આ સમય, સ્વરૂપવાળો, નદીઓ અને પ્રજાઓનો રાજા છે; એ ત્યાં ઊભો છે, જેને સવિતા (સૂર્ય) કહેવાય છે, અને એમાંથી ચંદ્ર, તારા, ગ્રહો, વર્ષ વગેરે ઉત્પન્ન થાય છે. અને એમાંથી, આ બધું—જે કંઈ આ દુનિયામાં શુભ કે અશુભ દેખાય છે—ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી, સૂર્યને, જે બ્રહ્મનું સ્વરૂપ છે, સમય તરીકે, આદિત્ય નામે પૂજવું જોઈએ; કેટલાક કહે છે કે સૂર્ય જ બ્રહ્મ છે. એવું કહેવાયું છે: યજ્ઞકર્તા, ભોગકર્તા, હવન, મંત્ર, યજ્ઞ, વિષ્ણુ, પ્રજાપતિ—બધા, જે કોઈ સ્વામી, સાક્ષી, એ જ એ મંડળમાં પ્રકાશે છે.

બ્રહ્મ હ વા ઇદમગ્ર આસીત્ એકોઽનન્તઃ પ્રાગનન્તો દક્ષિણોઽનન્તઃ પ્રતીચ્યનન્ત ઉદીચ્યનન્ત ઊર્ધ્વાન્ ચાઽવાન્ ચ સર્વતોઽનન્તઃ ન હ્યાસ્ય પ્રાચ્યાદિ દિશઃ કલ્પન્તેઽથ તિર્યગ્વાન્ ચોર્ધ્વં વા અનૂહ્ય એષ પરમાત્માઽપરિમિતોઽતર્ક્યોઽચિન્ત્ય એષ આકાશાત્મા એવૈષ કૃત્સ્નક્ષય એકો જાગર્તીતિ એતસ્માદાકાશાદેષ ખલ્વિદં ચેતામાત્રં બોધયતિ અનેનૈવ ચેદમ્ ધ્યાયતે અસ્મિન્ ચ પ્રત્યસ્તં યાતિ અસ્યૈતદ્ભાસ્વરં રૂપં યદમુષ્મિન્નાદિત્યે તપતિ અગ્નૌ ચાધુમકે યજ્જ્યોતિશ્ચિત્રતરમુદરસ્તોઽથ વા યઃ પચત્યન્નમ્ ઇત્યેવં હ્યાહ યશ્ચૈષોઽગ્નૌ યશ્ચાયં હૃદયે યશ્ચાસાવાદિત્યે સ એષ એકા ઇત્યેકસ્ય હૈકત્વમેતિ ય એવં વેદ

આ જગતમાં શરૂઆતમાં માત્ર બ્રહ્મ જ હતું, જે દરેક દિશામાં અનંત છે — પૂર્વ, દક્ષિણ, પશ્ચિમ, ઉત્તર, ઉપર અને નીચે, બધે અનંત. એમાં કોઈ દિશા નથી, કોઈ મર્યાદા નથી, એ સર્વત્ર વ્યાપી છે. એ પરમાત્મા છે, અપરિમિત, વિચારથી પર, કલ્પનાથી પર. એ આકાશરૂપ છે, એકમાત્ર જાગૃત રહે છે, બધું અંતે એમાં જ વિલીન થાય છે. એ જ સર્વને ચેતન કરે છે, એ જ ધ્યાનમાં આવે છે, અને બધું એમાં જ પાછું જાય છે. એનું તેજસ્વી રૂપ એ છે, જે સૂર્યમાં ઝળહળે છે, ધૂમરહિત અગ્નિમાં દહે છે, પેટની અંદર સૌથી તેજસ્વી પ્રકાશ છે, અને એ જ ખોરાક રાંધે છે. એવું કહેવામાં આવે છે: 'અગ્નિમાં જે છે, હૃદયમાં જે છે, સૂર્યમાં જે છે — એ બધું એક જ છે.' જે આ જાણે છે, એ એકતામાં લીન થઈ જાય છે.

તથા તત્પ્રયોગકલ્પઃ પ્રાણાયામઃ પ્રત્યાહારો ધ્યાનં ધારણા તર્કઃ સમાધિઃ ષડઙ્ગા ઇત્યુચ્યતે યોગઃ અનેન યદા પશ્યન્પશ્યતિ રુક્મવર્ણં કર્તારમીશં પુરુષં બ્રહ્મયોનિમ્ તદા વિદ્વાન્પુણ્યપાપે વિહાય પરેઽવ્યયે સર્વમેકીકરોતિ એવં હ્યાહ \: યથા પર્વતમાદીપ્તં નાશ્રયન્તિ મૃગદ્વિજાઃ । તદ્વદ્બ્રહ્મવિદો દોષા નાશ્રયન્તિ કદાચન

યોગના સાધન તરીકે શ્વાસ નિયંત્રણ, ઇન્દ્રિયોની પાછી ખેંચ, ધ્યાન, એકાગ્રતા, વિચાર અને સમાધિ — આ છ અંગો કહેવાય છે. આથી, જ્યારે કોઈ ધ્યાનમાં સોનાની જેમ તેજસ્વી સર્જનહાર, ભગવાન, પુરુષ, બ્રહ્મનો મૂળ દેખે છે, ત્યારે જ્ઞાની પુણ્ય અને પાપને ત્યજી, સર્વને પરમ અવિનાશી માં લીન કરે છે. જેમ પ્રજાતિ અને પક્ષીઓ ધધકતા પર્વત પાસે નથી જતાં, તેમ બ્રહ્મજ્ઞાની પાસે દોષો કદી નથી આવતાં.

અથાન્યત્રાપ્યુક્તમ્ \: યદા વૈ બહિર્વિદ્વાન્મનો નિયમ્યેન્દ્રિયાર્થાન્ ચ પ્રાણો નિવેશયિત્વા નિઃસઙ્કલ્પસ્તતસ્તિષ્ઠેત્ અપ્રાણાદિહ યસ્માત્સમ્ભૂતઃ પ્રાણસંજ્ઞકો જીવસ્તસ્માત્પ્રાણો વૈ તુર્યાખ્યે ધારયેત્પ્રાણમ્ ઇત્યેવં હ્યાહ \: અચિત્તં ચિત્તમધ્યસ્તમચિન્ત્યં ગુહ્યમુત્તમમ્ । તત્ર ચિત્તં નિધાયેત તચ્ચ લિઙ્ગં નિરાશ્રયમ્

અન્યત્ર પણ એવું કહેવામાં આવ્યું છે: જ્યારે જ્ઞાની મનને બહારથી અને ઇન્દ્રિયોના વિષયોને નિયંત્રિત કરે છે, શ્વાસને સ્થિર કરે છે, અને નિરાશય રહે છે, ત્યારે, કારણ કે જીવશક્તિ અહીંથી પ્રાણ તરીકે જન્મે છે, એ પ્રાણને ચોથા અવસ્થામાં સ્થિર રાખવો જોઈએ. એવું કહેવામાં આવે છે: 'મન વગરનું મન, ચેતનાનો મધ્ય ભાગ, કલ્પનાથી પર, સર્વોચ્ચ રહસ્ય — ત્યાં મનને સ્થિર કરવું, એ જ નિરાધાર સૂક્ષ્મ લક્ષણ છે.'

અથાન્યત્રાપ્યુક્તમ્ \: અતઃ પરાસ્ય ધારણા તાલુરસનાગ્રનિપીડના\- દ્વાઙ્મનઃપ્રાણનિરોધનાદ્બ્રહ્મ તર્કેણ પશ્યતિ યદાત્મનાઽઽત્માન\- મણોરણીયાંસં દ્યોતમાનં મનઃક્ષયાત્પશ્યતિ તદાત્મનાત્માનં દૃષ્ટ્વા નિરાત્મા ભવતિ નિરાત્મકત્વાદસઙ્ખ્યોઽયોનિશ્ચિન્ત્યો મોક્ષલક્ષણમિત્યેતત્પરં રહસ્યમ્ ઇત્યેવં હ્યાહ \: ચિત્તસ્ય હિ પ્રસાદેન હન્તિ કર્મ શુભાશુભમ્ । પ્રસન્નાત્માત્મનિ સ્થિત્વા સુખમવ્યયમશ્નુતા ઇતિ

અન્યત્ર પણ એવું કહેવામાં આવ્યું છે: આથી આગળની ધારણા એ છે — તાળુ અને જીભના ટોચને દબાવી, મન અને શ્વાસને રોકી, વિચારથી બ્રહ્મને જોવું. જ્યારે મન દ્વારા આત્માને, સૌથી નાનાં અને તેજસ્વી આત્માને, મનની ક્ષતિથી જોવામાં આવે છે, ત્યારે આત્મા દ્વારા આત્માને જોઈને, પોતે નિરાત્મા થઈ જાય છે. નિરાત્મા થવાથી એ અનગણ્ય, અજન્મા, કલ્પનાથી પર અને મુક્તિનું લક્ષણ ધરાવે છે — એ પરમ રહસ્ય છે. એવું કહેવામાં આવે છે: 'મનના શાંતિથી, સારા-ખરાબ કર્મો નાશ પામે છે. શાંતિથી આત્માને આત્મામાં સ્થિર કરીને, અવિનાશી સુખ ભોગવે છે.'

અથાન્યત્રાપ્યુક્તમ્ \: ઊર્ધ્વગા નાડી સુષુમ્નાખ્યા પ્રાણસઞ્ચારિણી તાલ્વન્તર્વિચ્છિન્ના તયા પ્રાણોઙ્કારમનોયુક્તયોર્ધ્વમુત્ક્રમેત્ તાલ્વધ્યાગ્રં પરિવર્ત્ય ઇન્દ્રિયાણ્યસંયોજ્ય મહિમા મહિમાનં નિરીક્ષેતા તતો નિરાત્વકમેતિ નિરાત્મકત્વાન્ન સુખદુઃખભાગ્ભવતિ કેવલત્વં લભતા ઇત્યેવં હ્યાહ \: પરઃ પૂર્વં પ્રતિષ્ઠાપ્ય નિગૃહીતાનિલં તતઃ । તીર્ત્વા પારમપારેણ પશ્ચાદ્યુઞ્જીત મૂર્ધ્વનિ

બીજે પણ એવું કહેવામાં આવ્યું છે: ઉપર જતી નાડી, જેને સુષુમ્ના કહે છે, એ પ્રાણને વહન કરતી છે; તે નાડી તાળુની અંદર તૂટી જાય છે. એમાંથી, પ્રાણ, ઓંકાર અને મન સાથે જોડાઈ, ઉપર તરફ જાય છે. તાળુની નીચેનો છેડો વાળી, ઇન્દ્રિયોને ખેંચી લેતાં, મહાન મહિમાનું દર્શન થાય છે. ત્યારબાદ મનુષ્ય નિરાત્મક અવસ્થા પામે છે; નિરાત્મક હોવાથી તે સુખ-દુઃખમાં બંધાતો નથી અને સંપૂર્ણ એકત્વ પ્રાપ્ત કરે છે. એ રીતે કહેવામાં આવ્યું છે: પહેલા પરમને સ્થિર કરીને, શ્વાસને રોકી, સર્વોચ્ચ માર્ગે પાર જઈ, પછી તેને ઉપર દોરવું જોઈએ.

અથાન્યત્રાપ્યુક્તમ્ \: દ્વે વા વ બ્રહ્મણી અભિધ્યેયે શબ્દશ્ચાશબ્દશ્ચ અથ શબ્દેનૈવાશબ્દમાવિષ્ક્રિયતે અથ તત્ર ઓમિતિ શબ્દોઽનેનોર્ધ્વમુત્ક્રાન્તોઽશબ્દે નિધનમેતિ અથાહૈષા ગતિરેતદમૃતમ્ અતત્સાયુજ્યત્વમ્ નિર્વૃતત્વમ્ તથા ચેતિ અથ યથોર્ણનાભિસ્તન્તુનોર્ધ્વમુત્ક્રાન્તોઽવકાશં લભતીત્યેવં વા વ ખલ્વાસાવભિધ્યાતા ઓમિત્યનેનોર્ધ્વમુત્ક્રાન્તઃ સ્વાતન્ત્ર્યં લભતે અન્યથા પરે શબ્દવાદિનઃ \: શ્રવણાઙ્ગુષ્ઠયોગેનાન્તર્હૃદયાકાશશબ્દમાકર્ણયન્તિ સપ્તવિધેયં તસ્યોપમા યથા નદ્યઃ કિઙ્કિણી કાંસ્યચક્રકભેક વિઃકૃન્દિકા વૃષ્ટિર્નિવાતે વદતીતિ તં પૃથગ્લક્ષણમતીત્ય પરેઽશબ્દેઽવ્યક્તે બ્રહ્મણ્યસ્તં ગતાઃ તત્ર તેઽપૃથગ્ધર્મિણોઽપૃથગ્વિવેક્યા યથા સમ્પન્ના મધુત્વં નાનારસા ઇત્યેવં હ્યાહ \: દ્વે બ્રહ્મણિ વેદિતવ્યે શબ્દબ્રહ્મ પરાં ચ યત્ । શબ્દબ્રહ્મણિ નિષ્ણાતઃ પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ

બીજે પણ એવું કહેવામાં આવ્યું છે: બ્રહ્મના બે સ્વરૂપ છે, ધ્યાનમાં લેવા જેવા—એક ધ્વનિરૂપ અને બીજું નિર્વાણરૂપ. ધ્વનિથી જ નિર્વાણનું પ્રગટ થાય છે. અહીં ઓમ એ ધ્વનિ છે; એના દ્વારા મનુષ્ય ઉપર ચઢે છે અને નિર્વાણમાં લીન થાય છે. આ જ માર્ગ છે, આ જ અમરત્વ છે, આ જ એકત્વ છે, આ જ મુક્તિ છે. જેમ માખી પોતાના દોરા ઉપર ચડીને આકાશ મેળવે છે, તેમ ધ્યાન કરનાર ઓમ દ્વારા ઉપર ચડીને સ્વતંત્રતા મેળવે છે; નહિંતર, ધ્વનિના અનુયાયીઓ કાન પર અંગુઠો રાખીને હૃદયના અંદરના આકાશમાં ધ્વનિ સાંભળે છે—સાત પ્રકારની. એની ઉપમા છે: નદીઓ, ઘંટડી, કાંસ્યની થાળી, દેડકો, ઝીંગા, વરસાદ અને પવન. આ અલગ અલગ લક્ષણો પાર કરીને, બીજાઓ નિર્વાણરૂપ, અવ્યક્ત બ્રહ્મને પામે છે, જ્યાં બધું એકરૂપ થઈ જાય છે, જેમ વિવિધ રસવાળું મધ એકરૂપ થાય છે. એ રીતે કહેવામાં આવ્યું છે: બે બ્રહ્મ જાણવાના છે—ધ્વનિરૂપ બ્રહ્મ અને પરમ બ્રહ્મ; જે ધ્વનિરૂપ બ્રહ્મમાં પારંગત થાય છે, તે પરમ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે.

અથાન્યત્રાપ્યુક્તમ્ \: યઃ શબ્દસ્તદોમિત્યેતદક્ષરમ્ યદસ્યાગ્રં તચ્છાન્તમશબ્દમભયમશોકમાનન્દં તૃપ્તં સ્થિરમચલમમૃતમચ્યુતં ધ્રુવં વિષ્ણુસંજ્ઞિતં સર્વાપરત્વાય તદેતા ઉપસીતેત્યેવં હ્યાહ \: યોઽસૌ પરાપરો દેવા ૐકારો નામ નામતઃ । નિઃશબ્દઃ શૂન્યભૂતસ્તુ મૂર્ધ્નિ સ્થાને તતોઽભ્યસેત્

બીજે પણ એવું કહેવામાં આવ્યું છે: ધ્વનિ એ ઓમ છે, આ અક્ષર. એની શરૂઆત શાંતિમય, નિર્વાણરૂપ, નિર્ભય, દુઃખરહિત, આનંદમય, તૃપ્ત, સ્થિર, અડગ, અમર, અચ્યૂત, અવિચલ અને વિષ્ણુ નામે ઓળખાય છે, સર્વોચ્ચ અવસ્થા માટે. એ બધાનું ભજન કરવું જોઈએ. એ રીતે કહેવામાં આવ્યું છે: જે પરમ અને અપાર છે, એ દેવતા ઓંકાર નામે ઓળખાય છે. જ્યારે એ નિર્વાણરૂપ અને શૂન્ય બની જાય, ત્યારે તેને મસ્તક પર ધ્યાનમાં લેવું જોઈએ.

અથાન્યત્રાપ્યુક્તમ્ \: ધનુઃ શરીરમ્ ઓમિત્યેતચ્છરઃ શિખાસ્ય મનઃ તમોલક્ષણં ભિત્વા તમોઽતમાવિષ્ટમાગચ્છતિ અથાવિષ્ટં ભિત્વાઽલાતચક્રમિવ સ્ફુરન્તમાદિત્યવર્ણમૂર્જસ્વન્તં બ્રહ્મ તમસઃ પર્યમપશ્યદ્યદમુષ્મિન્નાદિત્યેઽથ સોમેઽગ્નૌ વિદ્યુતિ વિભાતિ અથ ખલ્વેનં દૃષ્ટ્વાઽમૃતત્વં ગચ્છતીત્યેવં હ્યાહ \: ધ્યાનમન્તઃપરે તત્ત્વે લક્ષ્યેષુ ચ નિધીયતે । અતોઽવિશેષવિજ્ઞાનં વિશેષમુપગચ્છતિ ॥ માનસે ચ વિલીને તુ યત્સુખં ચાત્મસાક્ષિકમ્ । તદ્બ્રહ્મ ચામૃતં શુક્રં સા ગતિર્લોક એવ સઃ

બીજે પણ એવું કહેવામાં આવ્યું છે: શરીર ધનુષ્ય છે, ઓમ એ તીરો છે, મન એનો અગ્ર છે. અંધકારના લક્ષ્યને ભેદીને, મનુષ્ય અંધકારથી પર જાય છે. પછી એ ભેદીને, જેમ ઘુમતી અગ્નિની ચક્રી હોય તેમ, તેજસ્વી, શક્તિશાળી બ્રહ્મને, અંધકારથી પર, સૂર્યમાં, ચંદ્રમાં, અગ્નિમાં, વીજળીમાં તેજ પામે છે. એનું દર્શન કરીને મનુષ્ય અમરત્વ પામે છે. એ રીતે કહેવામાં આવ્યું છે: ધ્યાન પરમ તત્ત્વમાં અને લક્ષ્યમાં મૂકાય છે; અભેદ જ્ઞાનથી વિશિષ્ટતા પ્રાપ્ત થાય છે. અને જ્યારે મન વિલીન થાય છે, ત્યારે આત્મા જે સુખ અનુભવેછે—એ જ બ્રહ્મ છે, અમર છે, શુદ્ધ છે; એ જ માર્ગ છે, એ જ સાચો લોક છે.

અથાન્યત્રાપ્યુક્તમ્ \: નિદ્રેવાન્તર્હિતેન્દ્રિયઃ શુદ્ધિતમયા ધિયા સ્વપ્ન ઇવ યઃ પશ્યતીન્દ્રિયબિલેઽવિવશઃ પ્રણવાખ્યં પ્રણેતારં ભારૂપં વિગતનિદ્રં વિજરં વિમૃત્યું વિશોકં ચ સોઽપિ પ્રણવાખ્યઃ પ્રણેતા ભારૂપઃ વિગત નિદ્રઃ વિજરઃ વિમૃત્યુર્વિશોકો ભવતીત્યેવં હ્યાહ \: એવં પ્રાણમથોઙ્કારં યસ્માત્સર્વમનેકધા । યુનક્તિ યુઞ્જતે વાપિ યસ્માદ્યોગ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥ એકત્વં પ્રાણમનસોરિન્દ્રિયાણાં તથૈવ ચ । સર્વભાવપરિત્યાગો યોગ ઇત્યભિધીયતે

અન્યત્ર પણ这样 કહેવામાં આવ્યું છે: જ્યારે માણસ ઊંઘમાં હોય તેમ ઇન્દ્રિયોને અંદર ખેંચી લે છે, અને શુદ્ધ મનથી, સ્વપ્ન જેવી સ્થિતિમાં, ઇન્દ્રિયોની અંદર, બેઉપાય બનીને, 'પ્રણવ' નામે ઓળખાતા, બધું ચલાવનાર, ભારરૂપ, ઊંઘથી મુક્ત, વૃદ્ધાવસ્થાથી મુક્ત, મૃત્યુ અને દુ:ખથી મુક્ત એવા સ્વરૂપને જોવે છે, ત્યારે એ પણ 'પ્રણવ', ચલાવનાર, ભારરૂપ, ઊંઘથી મુક્ત, વૃદ્ધાવસ્થાથી મુક્ત, મૃત્યુ અને દુ:ખથી મુક્ત બની જાય છે. તેથી કહેવામાં આવ્યું છે: 'કારણ કે, શ્વાસ અને ઓમમાંથી, બધું અનેક રીતે જોડાય છે અથવા જોડાય છે, એટલે તેને યોગ કહેવાય છે. શ્વાસ, મન અને ઇન્દ્રિયોની એકતા, અને બધા ભાવોનો ત્યાગ — એ યોગ કહેવાય છે.'

અથાન્યત્રાપ્યુક્તમ્ \: યથા વાપ્સુ ચારિણઃ શાકુનિકઃ સૂત્રયન્ત્રેણોદ્ધૃત્યોદરેઽગ્નૌ જુહોત્યેવં વા વ ખલ્વિમાન્પ્રાણાનોમિત્યનેનોદ્ધૃત્યાનામયેઽગ્નૌ જુહોતિ અતસ્તપ્તોર્વિવસોઽથ યથા તપ્તોર્વિ સાર્પિસ્તૃણકાષ્ઠસંસ્પર્શે\- નોજ્જ્વલતીત્યેવં વા વ ખલ્વસાવપ્રાણાખ્યઃ પ્રાણસંસ્પર્શેનોજ્જ્વલતિ અથ યદુજ્જ્વલત્યેતદ્બ્રહ્મણો રૂપં ચૈતદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ચૈતદ્રુદ્રસ્ય રુદ્રત્વમેતત્તદપરિમિતધા ચાત્માનં વિભજ્ય પૂરયતીમાં લોકાનિત્યેવં હ્યાહ \: વહ્નેશ્ચ યદ્વત્ખલુ વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ સૂર્યાન્મયૂખાશ્ચ તથૈવ તસ્ય પ્રાણાદયો વૈ પુનરેવ તસ્માદ્ અભ્યુચ્ચરન્તીહ યથાક્રમેણ

અન્યત્ર પણ这样 કહેવામાં આવ્યું છે: જેમ શાકુનિક પાણીમાં રહેલા પક્ષીઓને દોરથી ખેંચી પોતાના પેટની અગ્નિમાં અર્પણ કરે છે, તેમ 'ઓમ' દ્વારા શ્વાસોને ખેંચી શરીરની અગ્નિમાં અર્પણ કરવામાં આવે છે. અને જેમ તાપેલી સોનામાં ઘાસ કે લાકડાનો સ્પર્શ થાય ત્યારે તે તેજસ્વી બને છે, તેમ 'શ્વાસ' નામે ઓળખાતા એ પણ શ્વાસના સ્પર્શથી તેજસ્વી બને છે. જે તેજસ્વી બને છે, એ બ્રહ્મનું સ્વરૂપ છે, એ વિષ્ણુનું પરમ પદ છે, એ રુદ્રનું રુદ્રત્વ છે. એ અનંત રીતે પોતાને વહેંચી આ લોકોને ભરાઈ જાય છે. તેથી કહેવામાં આવ્યું છે: 'જેમ અગ્નિમાંથી ચિંગારી, અને સૂર્યમાંથી કિરણો નીકળે છે, તેમ એમાંથી શ્વાસ અને અન્ય again and again, ક્રમ પ્રમાણે ઊભા થાય છે.'

અથાન્યત્રાપ્યુક્તમ્ \: બ્રહ્મણો વા વૈતત્તેજઃ પરસ્યામૃતસ્યાશરીરસ્ય યચ્છરીરસ્યૌષ્ણ્યમસ્યૈતદ્ઘૃતમથાવિઃ સન્ નભસિ નિહિતં વૈતદેકાગ્રેણૈવમન્તર્હૃદયાકાશં વિનુદન્તિ યત્તસ્ય જ્યોતિરિવ સમ્પદ્યતીતિ અતસ્તદ્ભાવમ્ અચિરેણૈતિ ભૂમાવયસ્પિણ્ડં નિહિતં યથાઽચિરેણૈતિ ભૂમિત્વમ્ મૃદ્વત્સંસ્થમયસ્પિણ્ડં યથાગ્ન્યયસ્કારાદયો નાભિભવન્તિ પ્રણશ્યતિ ચિત્તં તથાશ્રયેણ સહૈવમિત્યેવં હ્યાહ \: હૃદ્યાકાશમયં કોશમાનન્દં પરમાલયમ્ । સ્વં યોગશ્ચ તતોઽસ્માકં તેજશ્ચૈવાગ્નિસૂર્યયોઃ

અન્યત્ર પણ这样 કહેવામાં આવ્યું છે: બ્રહ્મનું તેજ, પરમ, અમર, શરીર રહિત — શરીરવાળાનું જે ઉષ્મા છે, એ તેનું ઘી છે. જ્યારે એ પ્રગટ થાય છે, આકાશમાં સ્થિત થાય છે, એકાગ્રતાથી મનુષ્ય હૃદયના આંતરિક આકાશને ભેદે છે, અને જે પ્રકાશ જેવું બને છે, એ સ્થિતિને ઝડપથી પ્રાપ્ત કરે છે. જેમ જમીન પર મૂકેલો માટીનો ગોળો ઝડપથી જમીન બની જાય છે, અને જેમ કુંભાર પાસે મૂકેલો માટીનો ગોળો અગ્નિથી પ્રભાવીત થતો નથી પણ આધાર સાથે નાશ પામે છે, તેમ મન પણ છે. તેથી કહેવામાં આવ્યું છે: 'હૃદયના આકાશથી બનેલો આવરણ, આનંદ, પરમ નિવાસ — એ આપણો યોગ છે, અને અગ્નિ તથા સૂર્યનું તેજ પણ એ જ છે.'

અથાન્યત્રાપ્યુક્તમ્ \: ભૂતેન્દ્રિયાર્થાનતિક્રમ્ય તતઃ પ્રવ્રજ્યાજ્યં ધૃતિદણ્ડં ધનુર્ગૃહીત્વાઽનભિમાનમયેન ચૈવેષુણા તં બ્રહ્મ દ્વારપારં નિહત્યાદ્યં સંમોહમૌલી તૃષ્ણેર્ષ્યાકુણ્ડલી તન્દ્રીરાઘવેત્ર્યભિમાનાધ્યક્ષઃ ક્રોધજ્યં પ્રલોભદણ્ડં ધનુર્ગૃહીત્વેચ્છામયેન ચૈવેષુણેમાનિ ખલુ ભૂતાનિ હન્તિ તં હત્વોંકારપ્લવેનાન્તર્હૃદયાકાશસ્ય પારં તીર્ત્વાવિર્ભૂતે અન્તરાકાશે શનકૈરવટૈવાવટકૃદ્ધાતુકામઃ સંવિશત્યેવં બ્રહ્મશાલાં વિશેત્ તતશ્ચતુર્જાલં બ્રહ્મકોશં પ્રણુદેત્ ગુર્વાગમેનેતિ \: અતઃ શુદ્ધઃ પૂતઃ શૂન્યઃ શાન્તોઽપ્રાણો નિરાત્માઽનન્તોઽક્ષય્યઃ સ્થિરઃ શાશ્વતોઽજઃ સ્વતન્ત્રઃ સ્વે મહિમ્નિ તિષ્ઠતિ અતઃ સ્વે મહિમ્નિ તિષ્ઠમાનમ્ દૃષ્ટ્વાઽવૃત્તચક્રમિવ સઞ્ચારચક્રમાલોકયતિ ઇત્યેવં હ્યાહ \: ષડ્ભિર્માસૈસ્તુ યુક્તસ્ય નિત્યમુક્તસ્ય દેહિનઃ અનન્તઃ પરમો ગુહ્યઃ સમ્યગ્યોગઃ પ્રવર્તતે ॥ રજસ્તમોભ્યાં વિદ્ધસ્ય સુસમિદ્ધસ્ય દેહિનઃ પુત્રદારકુટુમ્બેષુ સક્તસ્ય ન કદાચન

અન્યત્ર પણ这样 કહેવામાં આવ્યું છે: ભૂત, ઇન્દ્રિય અને deren વિષયોને પાર કરીને, પછી ધીરજનો દંડ અને ત્યાગનો ધનુષ લઈને, અહંકાર રહિત તીક્ષ્ણ બાણથી, બ્રહ્મ — દ્વારપાલ, મૂળ ભ્રમ, તૃષ્ણા અને ઈર્ષ્યા વડે મુકુટધારી, આળસથી વાંકડા, ક્રોધના ચાબુકવાળા, અહંકારના ધનુષવાળા, ઇચ્છાના બાણવાળા — એ બધાં અવરોધોને હરાવે છે. પછી 'ઓમ'ની નાવ દ્વારા હૃદયના આંતરિક આકાશના પાર પહોંચીને, જ્યારે આંતરિક આકાશ પ્રગટ થાય છે, ધીમે ધીમે, પક્ષી પોતાના ગૂંથમાં પ્રવેશે તેમ, તત્વ ઇચ્છનાર એમાં પ્રવેશે છે; આમ બ્રહ્મની શાળા (હોલ)માં પ્રવેશે છે. પછી ચાર જાળ — બ્રહ્મના આવરણ — ગુરુના શાસ્ત્ર દ્વારા ભેદી, શુદ્ધ, પવિત્ર, ખાલી, શાંતિથી, શ્વાસ વિનાનું, આત્મા વિનાનું, અનંત, અક્ષય, સ્થિર, શાશ્વત, અજ, સ્વતંત્ર, પોતાના મહિમામાં સ્થિત થાય છે. પોતાને પોતાના મહિમામાં સ્થિત જોઈને, પાછા ફરવાના ચક્રને સ્થિર ચક્ર જેવું જુએ છે. તેથી કહેવામાં આવ્યું છે: 'છ મહિના સુધી નિયમિત યોગમાં રહેલા, સદાય મુક્ત શરીરવાળા માટે, અનંત, પરમ, ગુપ્ત, સાચો યોગ પ્રગટે છે. પણ જે રજ અને તમસથી ઘાયલ છે, ભલે સારી રીતે જાગૃત હોય, પણ સંતાન, પત્ની અને ઘર સાથે જોડાયેલા હોય, એમને કદી નથી.'

એવમુક્ત્વાઽન્તર્હૃદયઃ શકાયન્યસ્તસ્મૈ નમસ્કૃત્વાઽનયા બ્રહ્મવિદ્યયા રાજન્ બ્રહ્મણઃ પન્થાનમારૂઢાઃ પુત્રાઃ પ્રજાપતેરિતિ સન્તોષં દ્વન્દ્વતિતિક્ષાં શાન્તત્વં યોગાભ્યાસાદવાપ્નોતીતિ એતદ્ગુહ્યતમં નાપુત્રાય નાશિષ્યાય નાશાન્તાય કીર્તયેદિતિ અનન્યભક્તાય સર્વગુણસમ્પન્નાય દદ્યાત્

આ રીતે બોલી, શાકાયન્યે અંતરથી મન એકાગ્ર કરી, રાજાને વંદન કર્યું અને કહ્યું: 'આ બ્રહ્મવિદ્યાથી, રાજન, પ્રજાપતિના પુત્રોએ બ્રહ્મના માર્ગે ઉન્નતિ પામી છે. સંતોષ, દુ:ખ-સુખ સહન કરવાની શક્તિ, અને શાંતિ—આ બધું યોગાભ્યાસથી પ્રાપ્ત થાય છે. આ સૌથી ગુપ્ત શિક્ષા છે; આને પુત્ર, શિષ્ય કે અશાંતિવાળા વ્યક્તિને કહેવું નહીં. જે અનન્ય ભક્ત છે, સર્વ ગુણોથી સમ્પન્ન છે, એ જને આપવી.'

ૐ શુચૌ દેશે શુચિઃ સત્ત્વસ્થઃ સદધીયાનઃ સદ્વાદી સદ્ધ્યાયી સદ્યાજી સ્યાદિતિ । અતઃ સદ્બ્રહ્મણિ સત્યભિલાષિણિ નિર્વૃત્ત્યોઽનસ્તત્ફલચ્છિન્નપાશો નિરાશઃ પરેષ્વાત્મવદ્વિગતભયો નિષ્કામોઽક્ષય્યમપરિમિતં સુખમાક્રમ્ય તિષ્ઠતિ । પરમં વૈ શેવધેરિવ પરસ્યોદ્ધરણં યન્નિષ્કામત્વમ્ । સ હિ સર્વકામમયઃ પુરુષોઽધ્યવસાયસઙ્કલ્પાભિમાનલિઙ્ગો બદ્દઃ । અતસ્તદ્વિપરીતો મુક્તઃ । અત્રૈક આહુર્ગુણઃ પ્રકૃતિભેદવશાસધ્યવસાયાત્મબન્ધમુપાગતો। અધ્યવસાયસ્ય દોષક્ષયાદ્ધિ મોક્ષઃ મનસા હ્યેવ પશ્યતિ મનસા શૃણોતિ કામઃ સઙ્કલ્પો વિચિકિત્સા શ્રદ્ધાઽશ્રદ્ધા ધૃતિરધૃતિર્હ્રીર્ધીર્ભીરિત્યેતત્સર્વં મન એવ ગુણૌઘૈરુહ્યમાનઃ કલુષીકૃતશ્ચાસ્થિરશ્ચલો લુપ્યમાનઃ સસ્પૃહો વ્યગ્રશ્ચાભિમાનિત્વં પ્રયાત ઇતિ અહં સો મમેદમિત્યેવં મન્યમાનો નિબધ્નાત્યાત્મનાત્માન્ં જાલેનેવ ખેચરઃ । અતઃ પુરુષોઽધ્યાવસાયસઙ્કલ્પાબિમાનલિઙ્ગો બદ્દઃ અતસ્તદ્વિપરીતો મુક્તઃ તસ્માન્નિરધ્યવસાયો નિઃસઙ્કલ્પો નિરભિમાનસ્તિષ્ઠેત્ એતન્મોક્ષલક્ષણમ્ એષાત્ર બ્રહ્મપદવી એષોઽત્ર દ્વારવિવરોઽનેનાસ્ય તમસઃ પારં ગમિષ્યતિ । અત્ર હિ સર્વે કામાઃ સમાહિતા ઇત્યત્રોદાહરન્તિ \: યદા પઞ્ચાવતિષ્ઠન્તે જ્ઞાનાનિ મનસા સહ । બુદ્ધિશ ન વિચેષ્ટતે તામાહુઃ પરમાં ગતિમ્ ॥ એતદુક્ત્વાન્તર્હૃદયઃ શાકાયન્યસ્તસ્મૈ નમસ્કૃત્વા યથાવદુપચારી કૃતકૃત્યો મરુદુત્તરાયણં ગતો ન હ્યત્રોદ્વર્ત્મના ગતિઃ એષોઽત્ર બ્રહ્મપથઃ સૌરં સ્દ્વારં ભિત્ત્વોર્દ્ધ્વેન વિનિર્ગતા ઇત્યત્રોદાહરન્તિ અનન્તા રશ્મયસ્તસ્ય દીપવદ્યઃ સ્થિતો હૃદિ । સિતાસિતાઃ કદ્રુનીલાઃ કપિલા મૃદુલોહિતાઃ ॥ ઊર્ધ્વમેકઃ સ્થિતસ્તેષાં યો ભિભિત્વા સૂર્યમણ્ડલમ્ । બ્રહ્મલોકમતિક્રમ્ય તેન યાન્તિ પરાં ગતિમ્ ॥ યદસ્યાન્યદ્રશ્મિશતમૂર્ધ્વમેવ વ્યવસ્થિતમ્ । તેન દેવનિકાયાનાં સ્વધામાનિ પ્રપદ્યતે ॥ યે નૈકરૂપાશ્ચાધસ્તાદ્રશ્મયોઽસ્ય મૃદુપ્રભાઃ । ઇહ કર્મોપભોગાય તૈઃ સંસરતિ સોઽવષઃ । તસ્માત્સર્ગસ્વર્ગાપવર્ગહેતુર્ભગવાનસાવાદિત્ય ઇતિ

ઓમ. શુદ્ધ સ્થળે, સ્વયં શુદ્ધ રહી, સત્વમાં સ્થિર રહી, સદાય અધ્યયન, સત્ય બોલવું, પઠન અને યજ્ઞ કરવું—એ રીતે જીવવું જોઈએ. સાચા બ્રહ્મને ઇચ્છનાર, પૂર્ણ થયેલા, ફળના બંધનથી મુક્ત, આશાવિહીન, બીજાને પોતાને જેવો માનનાર, નિર્ભય, નિરાકાંક્ષી, અક્ષય અને અનંત સુખ પ્રાપ્ત કરનાર એ જ સ્થિર રહે છે. સર્વથી શ્રેષ્ઠ છે નિરાકાંક્ષીપણું, કારણ કે એ જ ઊંચે ઉઠાવવાનું સાધન છે. જે મનુષ્ય સર્વ ઈચ્છાઓથી ભરેલો છે, એ સંકલ્પ, ઈરાદા અને અભિમાનથી બંધાય છે; એના વિપરીત મુક્ત છે. કેટલાક કહે છે કે ગુણ પ્રકૃતિના ભેદથી આવે છે અને સંકલ્પથી બંધન થાય છે. સંકલ્પના દોષ દૂર થાય ત્યારે મુક્તિ મળે છે. મનથી જ જોવું, મનથી જ સાંભળવું: ઈચ્છા, સંકલ્પ, શંકા, શ્રદ્ધા, અશ્રદ્ધા, ધીરજ, અધીરતા, લાજ, બુદ્ધિ, ભય—આ બધું મનથી જ થાય છે. ગુણોથી દોષિત મન અસ્થિર, ચંચળ, વિક્ષિપ્ત, ઈચ્છાવાળું, વ્યગ્ર અને અભિમાનથી ભરાય છે. 'હું આ છું, આ મારું છે' એમ માનતો પોતાને જ જાળમાં ફસાવે છે, પંખી જેવા. તેથી સંકલ્પ, ઈરાદા અને અભિમાનથી બંધાયેલો મનુષ્ય બંધાય છે; એના વિપરીત મુક્ત છે. તેથી નિસંકલ્પ, નિરાકાંક્ષી, નિરાભિમાન રહી જવું જોઈએ. એ જ મુક્તિનું લક્ષણ છે; એ જ બ્રહ્મનો માર્ગ છે; એ જ દ્વાર છે—એથી અંધકાર પાર કરી શકાશે. અહીં સર્વ ઈચ્છાઓ એકત્ર થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે કહે છે: 'જ્યારે પાંચે ઇન્દ્રિયો મન સાથે સ્થિર થાય છે, અને બુદ્ધિ ચળવળતી નથી, ત્યારે એ પરમ અવસ્થા કહેવાય છે.' આ રીતે બોલી, શાકાયન્યે અંતરથી મન એકાગ્ર કરી, રાજાને વંદન કર્યું, યોગ્ય વિધિ કરી, અને પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરી ઉત્તર પવન તરફ ગયો. અહીં ઉપરના માર્ગે ગતિ નથી; એ જ બ્રહ્મનો માર્ગ છે. સૂર્યના દ્વારને ભેદી, ઉપરથી વિદાય લે છે. ઉદાહરણ તરીકે કહે છે: 'એના અનંત કિરણો, દીપક જેવા, હૃદયમાં સ્થિર છે—શ્વેત, કાળા, પીળા, વાદળી, કાપીલા, નરમ લાલ. એમાં એક કિરણ ઊભો છે, જે સૂર્યમંડળને ભેદી, બ્રહ્મલોકને પાર કરી, એથી પરમ અવસ્થા મળે છે. જે અન્ય સો કિરણો ઉપર ઊભા છે, એથી દેવોના ધામ મળે છે. નીચેના નરમ પ્રકાશવાળા કિરણો કર્મના ભોગ માટે છે; એથી મનુષ્ય અવશ ભટકે છે. તેથી, ભગવાન સૂર્ય સૃષ્ટિ, સ્વર્ગ અને મુક્તિનો કારણ છે.'

કિમાત્મકાનિ વા એતાનીન્દ્રિયાણિ પ્રચરન્ત્યુદ્ગન્તા ચૈતેષામિહ કો નિયન્તા વેત્યાહ । પ્રત્યાહાત્માત્મકાનીત્યાત્મા હ્યેષામુદ્ગન્તા વાપ્સરસો ભાનવીયાશ્ચ મરીચયો નામ અથ પઞ્ચભિઃ રશ્મિભિર્વિષયાનત્તિ કતમ આત્મેતિ યોઽયં શુદ્ધઃ પૂતઃ શૂન્યઃ શાન્તાદિલક્ષણોક્તઃ સ્વકૈર્લિઙ્ગૈરુપગૃહ્યઃ તસ્યૈતલ્લિઙ્ગમલિઙ્ગસ્યાગ્નેર્યદૌષ્ણ્યમાવિષ્ટં ચાપાં યઃ શિવતમોરસ ઇત્યેકે । અથ વાક્ષ્રોત્રં ચક્ષુર્મનઃ પ્રાણ ઇત્યેકે, અથ બુદ્ધિર્ધૃતિઃ સ્મૃતિઃ પ્રજ્ઞા તદિત્યેકે અથ તે એતસ્યૈવં યથૈવેહ બીજસ્યાઙ્કુરાવાથધૂમાર્ચિર્વિષ્ફુલિઙ્ગા ઇવાગ્નેશ્ચેતિ અત્રોદાહરન્તિ \: વહ્નેશ્ચ યદ્વત્ખલુ વિષ્ફુલિઙ્ગાઃ સૂર્યાન્મયૂખાશ્ચ તથૈવ તસ્ય । પ્રાણાદયો વૈ પુનરેવ તસ્મા\- દભ્યુચ્ચરન્તીહ યથાક્રમેણ

આ ઇન્દ્રિયોનું સ્વરૂપ શું છે? શું એ પોતે જ કાર્ય કરે છે, અને અહીં કોણ એનું નિયંત્રણ કરે છે? જવાબ છે: એ આત્મા સ્વરૂપ છે; આત્મા એનો મૂળ છે. અપ્સરા અને સૂર્યના કિરણો એના રૂપ છે. પાંચ કિરણોથી એ વિષયોને અનુભવે છે. કયો આત્મા છે? એ જ શુદ્ધ, પવિત્ર, ખાલી, શાંતિ વગેરે ગુણોથી ઓળખાય છે, પોતાના લક્ષણોથી પકડાય છે. એનું લક્ષણ, અગ્નિમાં ઉષ્ણતા, પાણીમાં રસ, અંધકારમાં આનંદ છે, એમ કેટલાક કહે છે. કેટલાક કહે છે: વાણી, કાન, આંખ, મન, પ્રાણ. કેટલાક કહે છે: બુદ્ધિ, ધીરજ, સ્મૃતિ, જ્ઞાન. કેટલાક કહે છે: જેમ બીજમાંથી અંકુર, જેમ અગ્નિમાંથી ધૂમ, જ્વાળા, ચીંટા, એ રીતે. ઉદાહરણ તરીકે કહે છે: 'જેમ અગ્નિમાંથી ચીંટા અને સૂર્યમાંથી કિરણો, એ રીતે એમાંથી પ્રાણાદિ ક્રમશઃ ઉદ્ભવે છે.'

આ આત્મામાંથી જ સર્વ પ્રાણ, સર્વ લોક, સર્વ વેદ, સર્વ દેવ, અને સર્વ ભૂત ઉદ્ભવે છે. એની ઉપનિષદ એ સત્યનું સત્ય છે. જેમ ભીના અગ્નિમાંથી અલગ-અલગ ધૂમ નીકળે છે, એ રીતે આ મહાન આત્માથી જે શ્વાસ નીકળે છે, એ જ ઋગ્વેદ, યજુરવેદ, સામવેદ, અથર્વાંગિરસ, ઇતિહાસ, પુરાણ, વિદ્યા, ઉપનિષદ, શ્લોક, સૂત્ર, અનુવ્યાખ્યાન, વ્યાખ્યાન—આ બધાં ભૂત એના જ છે.

પઞ્ચેષ્ટકો વા એષોઽગ્નિઃ સંવત્સરઃ તસ્યેમા ઇષ્ટકા યો વસન્તો ગ્રીષ્મો વર્ષાઃ શરદ્ધેમન્તઃ સ શિરઃપક્ષસીપૃચ્છપૃષ્ટવાન્ એષોઽગ્નિઃ પુરુષવિદઃ સેયં પ્રજાપતેઃ પ્રથમા ચિતિઃ કરૈર્યજમાનમન્તરિક્ષમુત્ક્ષિઓપ્ત્વા વાયવે પ્રાયચ્છત્ પ્રાણો વૈ વાયુઃ પ્રાણોઽગ્નિસ્તસ્યેમા ઇષ્ટકા યઃ પ્રાણો વ્યાનોઽપાનઃ સમાન ઉદાનઃ સ શિરઃપક્ષસીપૃષ્ઠપુચ્છવાનેષોઽગ્નિઃ પુરુષવિદસ્તદિદમન્તરિક્ષં પ્રજાપતેર્દ્વિતીયા ચિતિઃ કરૈર્યજમાનં દિવમુત્ક્ષિપ્તેન્દ્રાય પ્રાયચ્છત્ અસૌ વા આદિત્ય ઇન્દ્રઃ સૈષોઽગ્નિઃ તસ્યેમા ઇષ્ટકા યદૃગ્યજુઃ સામાથર્વાઙ્ગિરસા ઇતિહાસં પુરાણં સ શિરઃપક્ષસીપુચ્છપૃષ્ઠવાનેષોઽગ્નિઃ પુરુષવિદઃ સૈષા દ્યૌઃ પ્રજાપતેસ્તૃતીયા ચિતિઃ કરૈર્યજમાનસ્યાત્મવિદેઽવદાનં કરોતિ યથાત્મવિદુત્ક્ષિપ્ય બ્રહ્મણે પ્રાયચ્છત્ તત્રાનન્દી મોદી ભવતિ

આ અગ્નિ પાંચ પ્રકારની છે, એટલે કે વર્ષ. તેની ઈંટો છે: વસંત, ઉનાળો, ચોમાસું, શરદ અને શિયાળો—આ એનું માથું, પાંખો, બાજુઓ અને પૂંછ છે. આ એ અગ્નિ છે જે પુરુષને જાણે છે; આ પ્રજાપતિની પ્રથમ ચિતી છે. આ ઈંટો દ્વારા, યજમાનને હાથથી ઉંચે ઉઠાવી, તેને વાયુને અર્પણ કરવામાં આવે છે. શ્વાસ એટલે વાયુ, શ્વાસ એટલે અગ્નિ; તેની ઈંટો છે: પ્રાણ, વ્યાન, અપાન, સમાન અને ઉદાન—આ એનું માથું, પાંખો, બાજુઓ અને પૂંછ છે. આ એ અગ્નિ છે જે પુરુષને જાણે છે; આ પ્રજાપતિની બીજી ચિતી છે. આ ઈંટો દ્વારા, યજમાનને હાથથી ઉંચે ઉઠાવી, તેને ઇન્દ્રને અર્પણ કરવામાં આવે છે. એ આદિત્ય એટલે ઇન્દ્ર, અને આ એનો અગ્નિ છે; તેની ઈંટો છે: ઋગ, યજુર, સામ, અથર્વાંગિરસ, ઇતિહાસ અને પુરાણ—આ એનું માથું, પાંખો, પૂંછ અને બાજુઓ છે. આ એ અગ્નિ છે જે પુરુષને જાણે છે; આ પ્રજાપતિની ત્રીજી ચિતી છે. આ ઈંટો દ્વારા, યજમાનને આત્મજ્ઞાને ઉંચે ઉઠાવી, તેને અર્પણ કરવામાં આવે છે. જેમ આત્મજ્ઞાને ઉંચે ઉઠાવી, બ્રહ્મને અર્પણ કરવામાં આવે છે, ત્યાં એ આનંદિત અને પ્રસન્ન થાય છે.

પૃથિવીગાર્હપત્યોઽન્તરિક્ષં દક્ષિણાગ્નિર્દ્યૌરાહવનીયઃ તત એવ પવમાનપાવકશુચય આવિષ્કૃતમેતેનાસ્ય યજ્ઞમ્ યતઃ પવમાનપાવકશુચિસંઘાતો હિ જાઠરઃ તસ્માદગ્નિર્યષ્ટવ્યઃ ચેતવ્યઃ સ્તોતવ્યોઽભિધ્યાતવ્યઃ યજમાનો હવિર્ગૃહીત્વા દેવતાભિધ્યાનમિચ્છતિ \: હિરણ્યવર્ણઃ શકુનો હૃદ્યાદિત્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ મદ્ગુર્હંસસ્તેજોવૃષઃ સોઽસ્મિન્નગ્નૌ યજામહે ઇતિ ચાપિ મન્ત્રાર્થં વિચિનોતિ । તત્સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગોઽસ્યાભિધ્યેયં યો બુદ્ધ્યન્તસ્થો ધ્યાયીહ મનઃશાન્તિપદમનુસરત્યાત્મન્યેવ ધત્તેઽત્રેમે શ્લોકા ભવન્તિ \: ૧ યથા નિરિન્ધનો વહ્નિઃ સ્વયોનાવુપશામ્યતે તથા વૃત્તિક્ષયાચ્ચિત્તં સ્વયોનાવુપશામ્યતે । ૨ સ્વયોનાવુપશાન્તસ્ય મનસઃ સત્યકામતઃ ઇન્દ્રિયાર્થવિમૂઢસ્યાનૃતાઃ કર્મવશાનુગાઃ । ૩ ચિત્તમેવ હિ સંસારમ્ તત્પ્રયત્નેન શોધયેત્ યચ્ચિત્તસ્તન્મયો ભવતિ ગુહ્યમેતત્સનાતનમ્ । ૪ ચિત્તસ્ય હિ પ્રસાદેન હન્તિ કર્મ શુભાશુભમ્ પ્રસન્નાત્માત્મનિ સ્થિત્વા સુખમવ્યયમશ્નુતે । ૫ સમાસક્તં યથા ચિત્તં જન્તોર્વિષયગોચરે યદ્યેવં બ્રહ્મણિ સ્યાત્તત્કો ન મુચ્યેત બન્ધનાત્ । ૬ મનો હિ દ્વિવિધં પ્રોક્તં શુદ્ધં ચાશુદ્ધમેવ ચ અશુદ્ધં કામસમ્પર્કાત્ શુદ્ધં કામવિવર્જિતમ્ । ૭ લય વિક્ષેપરહિતં મનઃ કૃત્વા સુનિશ્ચલમ્ યદા યાત્યમનીભાવં તદા તત્પરમં પદમ્ । ૮ તાવન્મનો નિરોદ્ધવ્યં હૃદિ યાવત્ક્ષયં ગતમ્ એતજ્જ્ઞાનં ચ મોક્ષં ચ શેષાન્યે ગ્રન્થવિસ્તરાઃ । ૯ સમાધિનિર્ધૌતમલસ્ય ચેતસો નિવેશિતસ્યાત્મનિ યત્સુખં ભવેત્ ન શક્યતે વર્ણયિતું ગિરા તદા સ્વયં તદન્તઃકરણેન ગૃહ્યતે । ૧૦ અપામાપોઽગ્નિરગ્નૌ વા વ્યોમ્નિ વ્યોમ ન લક્ષયેત્ એવમન્તર્ગતં યસ્ય મનઃ સ પરિમુચ્યતે । ૧૧ મન એવ મનુષ્યાણં કારણં બન્ધમોક્ષયોઃ બન્ધાય વિષયાસંગિં મોક્ષો નિર્વિષયં સ્મૃતમ્ । અતોઽનગ્નિહોત્ર્યનગ્નિચિદજ્ઞાનભિધ્યાયિનાં બ્રાહ્મણઃ પદવ્યોમાનુસ્મરણં વિરુદ્ધમ્ તસ્માદગ્નિર્યષ્ટવ્યઃ ચેતવ્યઃ સ્તોતવ્યોઽભિધ્યાતવ્યઃ

પૃથ્વી ગારહપત્ય અગ્નિ છે, અંતરિક્ષ દક્ષિણ અગ્નિ છે, અને દ્યૌસ આહવનીય અગ્નિ છે. એમાંથી પવિત્ર, શુદ્ધ અને તેજસ્વી અગ્નિઓ ઉત્પન્ન થાય છે, જેના દ્વારા યજ્ઞ પ્રગટ થાય છે. પવિત્ર, શુદ્ધ અને તેજસ્વી અગ્નિઓનો સમૂહ જ જઠર છે; તેથી અગ્નિને પૂજવું, ધ્યાન કરવું, સ્તુતિ કરવી અને ચિંતન કરવું જોઈએ. યજમાન હવિ લઈને દેવતાના ધ્યાનની ઈચ્છા કરે છે: 'સોનાની જેમ તેજસ્વી, પંખી, હૃદયમાં સ્થિત, સૂર્ય, હંસ, તેજનો વાઘ, અમે આ અગ્નિમાં યજ્ઞ કરીએ છીએ.' એ રીતે, મંત્રનો અર્થ પણ વિચારે છે: 'સવિતાના તેજને ધ્યાન કરવું જોઈએ, જે બુદ્ધિમાં સ્થિત છે, ધ્યાન કરનાર મન શાંતિના પથ પર ચાલે છે અને આત્મામાં જ મૂકે છે.' આ અંગે, નીચેના શ્લોકો કહેવામાં આવે છે: ૧. જેમ ઈંધણ વિના અગ્નિ પોતાનાં મૂળમાં શાંત થાય છે, તેમ મન પણ ક્રિયાઓ શાંત થતાં પોતાનાં મૂળમાં શાંત થાય છે. ૨. જે મન પોતાનાં મૂળમાં શાંત થયું છે અને સત્યની ઈચ્છા કરે છે, પણ ઇન્દ્રિય વિષયોમાં ભટકે છે, તેના કર્મો અસત્યથી ચાલે છે. ૩. મન જ સંસાર છે; તેથી, તેને પ્રયત્નથી શુદ્ધ કરવું જોઈએ. જેવું મન, તેવો માણસ બને છે; આ પ્રાચીન રહસ્ય છે. ૪. મનની પ્રસન્નતાથી, સારા-ખરાબ કર્મો નાશ પામે છે; serene આત્માને આત્મામાં સ્થિર કરીને, અવિનાશી સુખ મેળવે છે. ૫. જેમ મન વિષયોમાં જોડાય છે, જો એ જ બ્રહ્મમાં જોડાય, તો કોણ બંધનથી મુક્ત ન થાય? ૬. મન બે પ્રકારનું છે: શુદ્ધ અને અશુદ્ધ; અશુદ્ધ કામના સંપર્કથી, શુદ્ધ કામ વિહોણું. ૭. જ્યારે મન લય અને વિક્ષેપથી મુક્ત, સ્થિર થાય છે અને મન-રહિત અવસ્થામાં જાય છે, ત્યારે એ પરમ પદ છે. ૮. મનને હૃદયમાં રોકવું જોઈએ, ત્યાં સુધી કે એ શાંત થાય; આ જ જ્ઞાન અને મુક્તિ છે; બાકી બધું ગ્રંથોની વ્યાખ્યા છે. ૯. સમાધિથી મન શુદ્ધ થઈ આત્મામાં સ્થિર થાય ત્યારે જે સુખ મળે છે, એ શબ્દોથી વર્ણવી શકાય નહીં; ત્યારે એ પોતાનાં અંતઃકરણથી જ પકડાય છે. ૧૦. પાણીમાં પાણી, અગ્નિમાં અગ્નિ, આકાશમાં આકાશ—એ દેખાતું નથી; એ રીતે, જેનું મન અંદર વિલય પામે છે, એ સંપૂર્ણ મુક્ત થાય છે. ૧૧. મન જ મનુષ્ય માટે બંધન અને મુક્તિનું કારણ છે; વિષયોમાં જોડાયેલું મન બંધન આપે છે, વિષય વિહોણું મન મુક્તિ છે. તેથી, જે અગ્નિહોત્ર કરે નથી, અગ્નિ પ્રગટાવે નથી, જ્ઞાનથી ધ્યાન કરે નથી, તેમના માટે બ્રહ્મના પથનું સ્મરણ વિરુદ્ધ છે. તેથી, અગ્નિને પૂજવું, ધ્યાન કરવું, સ્તુતિ કરવી અને ચિંતન કરવું જોઈએ.

નમોઽગ્નયે પૃથિવી ક્ષિતે લોકસ્મૃતે લોકમ્સ્મૈ યજમાનાય ધેહિ નમો વાયવેઽન્તરિક્ષક્ષિતે લોકસ્મૃતે લકમસ્મૈ યજમાનાય ધેહિ નમ આદિત્યાય દિવિક્ષિતે લોકસ્મૃતે લોકમસ્મૈ યજમાનાય ધેહિ નમો બ્રહ્મણે સર્વક્ષિતે સર્વસ્મૃતે સર્વમસ્મૈ યજમાનાય ધેહિ હિરણ્મયેન પાત્રેણ સત્યસ્યાપિહિતં મુખમ્ તત્ત્વં પૂષન્નપાવૃણુ સત્યધર્માય વિષ્ણવે યોઽસા આદિત્યે પુરુષઃ સોઽસા અહમ્ એષ હ વૈ સત્યધર્મો યદાદિત્યસ્ય આદિત્યત્વં તચ્છુક્લમ્ પુરુષમ્ અલિઙ્ગમ્ નભસોઽન્તર્ગતસ્ય તેજસોંઽશમાત્રમેતદ્યદાદિત્યસ્ય મધ્ય ઇવેત્ય્ અક્ષિણ્યગ્નૌ ચૈતદ્બ્રહ્મૈતદમૃતમેતદ્ભર્ગઃ એતત્સત્યધર્મો નભસોઽન્તર્ગતસ્ય તેજસોંઽશમાત્રમેતદ્યદાદિત્યસ્ય મધ્યે અમૃતં યસ્ય હિ સોમઃ પ્રાણા વા અપ્યયંકુરા એતક઼્દ્બ્રહ્મૈતદમૃતમેતદ્ભર્ગઃ એતત્સત્યધર્મો નભસોઽન્તર્ગતસ્ય તેજસોઽંશમાત્રમ્ એતદ્યદાદિત્યસ્ય મધ્યે યજુર્દીપ્યત્યૌમાપોજ્યોતિરસોઽમૃતંબ્રહ્મ ભૂર્ભુવઃ સ્વરોમ્ । અષ્ટપાદં શુચિં હંસં ત્રિસૂત્રમણુમવ્યયમ્ દ્વિધર્મોઽન્ધં તેજસેન્ધં સર્વં પશ્યન્પશ્યતિ નભસોઽન્તર્ગતસ્ય તેજસોઽન્શમાત્રમેતદ્યદાદિત્યસ્ય મધ્યે ઉદિત્વા મયૂખે ભવત એતત્સવિત્સત્યધર્મ એતદ્યજુરેતત્તપ એતદગ્નિરેતદ્વાયુરેતત્પ્રાણ એતદાપ એતચ્ચન્દ્રમા એતચ્છુક્રમેતદમૃતમેતદ્બ્રહ્મવિષયમેતદ્ભાનુરર્ણવસ્તસ્મિન્નેવ યજમાનઃ સૈન્ધવ ઇવ વ્લીયન્ત એષા વૈ બ્રહ્મૈકતાત્ર હિ સર્વે કામાઃ સમાહિતા ઇત્યત્રોદાહરન્તિ \: અંશુધારય ઇવાણુવાતેરિતઃ સંસ્ફુરત્યસાવન્તર્ગઃ સુરાણામ્ યો હૈવંવિત્સ સવિત્ સ દ્વૈતવિત્ સૈકધામેતઃ સ્યાત્તદાત્મકશ્ચ \: યે વિન્દવ ઇવાભ્યુચ્ચરન્ત્યજસ્રમ્ વિદ્યુદિવાભ્રાર્ચિષઃ પરમે વ્યોમન્ તેઽઋચિષો વૈ યશસ આશ્રયવાસાજ્જટાભિરૂપા ઇવ કૃષ્ણવર્ત્મનઃ

અગ્નિને નમન, જે પૃથ્વીમાં વસે છે, યાદ રાખેલી દુનિયા; એ દુનિયા યજમાનને આપો. વાયુને નમન, જે અંતરિક્ષમાં વસે છે, યાદ રાખેલી દુનિયા; એ દુનિયા યજમાનને આપો. આદિત્યને નમન, જે દ્યૌસમાં વસે છે, યાદ રાખેલી દુનિયા; એ દુનિયા યજમાનને આપો. બ્રહ્મને નમન, જે સર્વમાં વસે છે, સર્વે યાદ કરે છે; સર્વે યજમાનને આપો. સત્યનું મુખ સોનાની પાત્રથી ઢંકાયેલું છે; પુષણ, એ ખુલ્લું કરો, સત્યના ધર્મ માટે, વિષ્ણુ માટે. જે પુરુષ સૂર્યમાં છે, એ હું છું. આ જ સત્યધર્મ છે: સૂર્યનું સૂર્યપન એ શુદ્ધ, નિશ્ચિહ્ન પુરુષ છે, આકાશમાં રહેલા તેજનો એક ભાગ. આંખના અગ્નિમાં આ બ્રહ્મ છે, આ અમૃત છે, આ ભર્ગ છે, આ સત્યધર્મ છે, આકાશમાં રહેલા તેજનો એક ભાગ, સૂર્યના મધ્યમાં. અમૃત, જેનો સોમ પ્રાણ છે, એ અંકુર છે. આ બ્રહ્મ છે, આ અમૃત છે, આ ભર્ગ છે, આ સત્યધર્મ છે, આકાશમાં રહેલા તેજનો એક ભાગ, સૂર્યના મધ્યમાં. યજુર તેજ આપે છે, ઓમ, પાણી, પ્રકાશ, રસ, અમૃત, બ્રહ્મ, ભૂ, ભુવ, સ્વ. આઠ પગવાળું, શુદ્ધ હંસ, ત્રણ સૂત્રવાળું, સૂક્ષ્મ, અવિનાશી, બે સ્વરૂપવાળું, અંધ, તેજ પ્રગટાવનાર, સર્વે જોનાર, આકાશમાં રહેલા તેજનો એક ભાગ, સૂર્યના મધ્યમાં જોવે છે. ઉગીને, એ કિરણ બને છે; આ સવિતાનું સત્યધર્મ છે, આ યજુર છે, આ તાપ છે, આ અગ્નિ છે, આ વાયુ છે, આ પ્રાણ છે, આ પાણી છે, આ ચંદ્ર છે, આ શુદ્ધ છે, આ અમૃત છે, આ બ્રહ્મ છે, આ સૂર્ય છે, આ સમુદ્ર છે. તેમાં યજમાન સિંધુમાં મીઠાની જેમ વિલય પામે છે. આ જ બ્રહ્મની એકતા છે, અહીં બધા કામો એકત્ર થાય છે. આ અંગે, તેઓ કહે છે: કિરણની જેમ, સૂક્ષ્મ વાયુથી ચાલે છે, એ આંતરિક દેવોમાં કંપે છે. જે જાણે છે, એ સવિતાનો જ્ઞાતા, દ્વિત્વનો જ્ઞાતા, એકતાનો જ્ઞાતા અને એ સ્વરૂપનો હોય છે. વિંદુઓની જેમ, સતત ઉગે છે, વીજળીની જેમ, પરમ દ્યૌસમાં, એ કિરણો યશના નિવાસ છે, જટાવાળાં કાળા પંથમાં દેખાય છે.

દ્વે વા વ ખલ્વેતે બ્રહ્મજ્યોતિષો રૂપકે શાન્તમેકં સમૃદ્ધં ચૈકમ્ અથ યચ્છન્તં તસ્યાધારં ખમ્ અથ યત્સમૃદ્ધમિદં તસ્યાન્નમ્ તસ્માન્મન્ત્રૌષધાજ્યામિષપુરોડાશસ્થાલીપાકાદિભિર્યષ્ટવ્યમન્ત\- ર્વેદ્યામાસ્ન્યવશિષ્ટૈરન્નપાનૈશ્ચાસ્યમાહવનીયમિતિ મત્વા તેજસઃ સમૃદ્ધ્યૈ પુણ્યલોકવિજિત્યર્થાયામૃતત્વાય ચાત્રોદાહરન્તિ \: અગ્નિહોત્રં જુહુયાત્સ્વર્ગકામો યમરાજ્યમગ્નિષ્ટોમેનાભિયયતિ સોમરાજ્યમુક્થેન સૂર્યરાજ્યં ષોડશીના સ્વારાજ્યમતિરાત્રેણ પ્રાજાપત્યમાસહસ્રસંવત્સરાન્તક્રતુનેતિ \: વર્ત્યાધારસ્નેહયોગાદ્યથા દીપસ્ય સંસ્થિતિઃ । અન્તર્યાણ્ડોપયોગાદિમૌ સ્થિતાવાત્મશિચી તથા

બ્રહ્મજ્યોતિના બે સ્વરૂપ છે: એક શાંત, બીજું સમૃદ્ધ. જે શાંત છે, તેનું આધાર ખાલી છે; જે સમૃદ્ધ છે, તેનું આધાર અન્ન છે. તેથી, મંત્રો, ઔષધિ, ઘી, માંસ, પુરૂડાશ, થાળીપાક અને અન્ય અર્પણો, તેમજ યજ્ઞસ્થળના બચેલા અન્ન-પાનથી યજ્ઞ કરવું જોઈએ, 'આ આહવનીય છે' એમ માનવું જોઈએ, તેજની વૃદ્ધિ, પુણ્યલોકની જીત અને અમૃતત્વ માટે. આ અંગે, તેઓ કહે છે: 'સ્વર્ગની ઈચ્છા હોય તો અગ્નિહોત્ર કરવું; અગ્નિષ્ઠોમથી યમરાજ્ય મળે છે; ઉક્તથી સોમરાજ્ય, શોડશીથી સૂર્યરાજ્ય, અતિરાત્રથી સ્વરાજ્ય, હજાર વર્ષના યજ્ઞથી વર્ષનો અંત મળે છે.' જેમ દીવો વાટ, આધાર અને તેલથી ટકે છે, તેમ આંતરિક અંડા દ્વારા બંને આત્માઓ ટકે છે.

તસ્માદોમિત્યનેનૈતદુપાસીતાપરિમિતં તેજસ્તત્ત્રેધભિહિતમગ્નાવાદિત્યે પ્રાણેઽથૈષા નાડ્યન્નબહુમિત્યેષાગ્નૌ હુતમાદિત્યં ગમયતિ અતો યો રસોઽસ્રવત્ સ ઉદ્ગીથં વર્ષતિ તેનેમે પ્રાણાઃ પ્રાણેભ્યઃ પ્રજા ઇત્યત્રોદાહરન્તિ \: યદ્ધવિરગ્નૌ હૂયતે તદાદિત્યં ગમયતિ તત્સૂર્યો રશ્મિભિર્વર્ષતિ તેનાન્નં ભવતિ અન્નાદ્ભૂતાનામુત્પત્તિરિત્યેવં હ્યાહ \: અગ્નૌ પ્રાસ્તાહુતિઃ સમ્યગાદિત્યમુપતિષ્ઠતે । આદિત્યાજ્જાયતે વૃષ્ટિર્વૃષ્ટેરન્નં તતઃ પ્રજાઃ

તેથી 'ઓમ' શબ્દથી આ અનંત પ્રકાશની ઉપાસના કરવી જોઈએ; આ ત્રણ રીતે જણાવાયું છે—અગ્નિ, સૂર્ય અને શ્વાસ રૂપે. અહીં કહેવામાં આવ્યું છે: 'અન્ન ઓછું છે', કારણ કે અગ્નિમાં જે હવન કરવામાં આવે છે, તે સૂર્ય સુધી પહોંચે છે. ત્યાંથી જે રસ નીચે આવે છે, તે ઉદગીત રૂપે વરસાદ બનીને વરસે છે; એથી આ શ્વાસો, અન્ય શ્વાસોમાંથી, અને એમાંથી પ્રજાઓ જન્મે છે. તેથી કહેવાય છે: 'અગ્નિમાં યોગ્ય રીતે અહૂતિ આપવામાં આવે છે, તે સૂર્ય સુધી પહોંચે છે; સૂર્યમાંથી વરસાદ થાય છે, વરસાદમાંથી અન્ન થાય છે, અને અન્નમાંથી જીવો જન્મે છે.'

અગ્નિહોત્રં જુહ્વાનો લોભજાલં ભિનત્તિ અતઃ સંમોહં છિત્વા ન ક્રોધાન્સ્તુન્વાનઃ કામમભિધ્યાયમાનસ્તતશ્ચતુર્જાલં બ્રહ્મકોશં ભિન્દદતઃ પરમાકાશમત્ર હિ સૌર સૌમ્યાગ્નેયસાત્વિકાનિ મણ્ડલાનિ ભિત્ત્વા તતઃ શુદ્ધઃ સત્ત્વાન્તરસ્થમચલમમૃતમચ્યુતં ધ્રુવં વિષ્ણુસંજ્ઞિતમ્ સર્વાપરં ધામ સત્યકામસર્વજ્ઞત્વસંયુક્તમ્ સ્વતન્ત્રમ્ ચૈતન્યમ્ સ્વે મહિમ્નિ તિષ્ઠમાનં પશ્યતિ અત્રોદાહરન્તિ \: રવિમધ્યે સ્થિતઃ સોમઃ સોમમધ્યે હુતાશનઃ । તેજોમધ્યે સ્થિતં સત્ત્વં સત્ત્વમધ્યે સ્થિતોઽચ્યુતઃ ॥ શરીરપ્રાદેશાઙ્ગુષ્ઠમાત્રમણોરપ્યન્વયં ધ્યાત્વાતઃપરમતાં ગચ્છતિ અત્ર હિ સર્વે કામાઃ સમાહિતા ઇતિ અત્રોદાહરન્તિ \: અઙ્ગુષ્ઠપ્રાદેશશરીરમાત્રં પ્રદીપપ્રતાપવદ્વિસ્ત્રિધા હિ તદ્બ્રહ્માભિષ્ટૂયમાનં મહો દેવો ભુવનાન્યાવિવેશ । ૐ નમો બ્રહ્મણે નમઃ

જે અગ્નિહોત્ર કરે છે, તે લોભના જાળને તોડી નાખે છે; તેથી મોહને કાપી, ક્રોધ ન પેદા કરે, કામના ન કરે, લાલચ ન રાખે, એ ચાર જાળ, બ્રહ્મના આવરણને તોડી નાખે છે. પછી, સર્વોચ્ચ આકાશને ભેદી, જ્યાં સૌર, સોમ્ય, અગ્નેય અને સાત્વિક મંડળો છે, ત્યાંથી શુદ્ધ થઈને, શુદ્ધ તત્વમાં સ્થિર, અમર, અવિચલ, અચ્યત, ધ્રુવ, 'વિષ્ણુ' નામે ઓળખાતા સર્વોચ્ચ ધામને, સાચી ઈચ્છા અને સર્વજ્ઞતા સાથે, સ્વતંત્ર ચૈતન્ય અને પોતાની મહિમામાં સ્થિત, જોઈ શકે છે. અહીં કહેવાય છે: 'સૂર્યમાં સોમ છે; સોમમાં અગ્નિ છે; અગ્નિમાં તત્વ છે; તત્વમાં અચ્યત છે.' શરીરમાં અંગૂઠા જેટલી કે એથી પણ સૂક્ષ્મ વસ્તુનું ધ્યાન કરીને, સર્વોચ્ચ સ્થિતિ પ્રાપ્ત થાય છે. અહીં બધાં કામો એકત્ર થાય છે. તેથી કહેવાય છે: 'અંગૂઠા જેટલી શરીરમાં પ્રકાશની જેમ ત્રણ રીતે પ્રસિદ્ધ બ્રહ્મ, મહાદેવ, જગતમાં પ્રવેશ કરે છે.' ઓમ, બ્રહ્મને નમન, નમન.

ઇતિ ષષ્ઠઃ પ્રપાઠકઃ ॥ પ્રપાઠક ૭ । અગ્નિર્ગાયત્રં ત્રિવૃદ્રથન્તરં વસન્તઃ પ્રાણો નક્ષત્રાણિ વસવઃ પુરસ્તાદુદ્યન્તિ તપન્તિ વર્ષન્તિ સ્તુવન્તિ પુનર્વિશ્નતિ અન્તર્વિવએણેક્ષન્તિ અચિન્ત્યોઽમૂર્તો ગભીરો ગુણભુગ્ભયોઽનિર્વૃત્તિર્યોગીશ્વરઃ સર્વજ્ઞો મઘોઽપ્રમેયોઽનાદ્યન્તઃ શ્રીમાન્ અજો ધીમાનનિર્દેશ્યઃ સર્વસૃક્ સર્વસ્યાત્મા સર્વભુક્ સર્વસ્યેશાનઃ સર્વસ્યાન્તરાન્તરઃ

છઠ્ઠો પ્રપાઠક અહીં પૂર્ણ થાય છે. સાતમો પ્રપાઠક: અગ્નિ ગાયત્રી છે, ત્રિવૃત છે, રથંતર છે; વસંત, શ્વાસ, તારાઓ, વસુઓ—આ પૂર્વ દિશામાં ઉગે છે, તેજ આપે છે, વરસાદ કરે છે, સ્તુતિ કરે છે, ફરી પાછા આવે છે; વચ્ચેના અવકાશમાં જોઈ શકે છે. એ અકલ્પનીય, નિરાકાર, ઊંડો, ગુણોનો ભોગી, ભયજનક, અપ્રગટ, યોગીઓનો સ્વામી, સર્વજ્ઞ, દયાળુ, અપરિમેય, અનાદિ-અનંત, વૈભવી, અજ, બુદ્ધિમાન, વર્ણનથી પર, સર્વનું સર્જન કરનાર, સર્વનો આત્મા, સર્વનો ભોગી, સર્વનો સ્વામી, સર્વના અંતરમાં રહેનાર છે.