મૈત્રાયણીયોપનિષદ્

હવે જે હૃદયના કમળમાં નિવાસ કરીને અન્ન ગ્રહણ કરે છે, એ જ અગ્નિ સ્વર્ગમાં સ્થિત છે, સૂર્યરૂપ છે, કાળ નામે ઓળખાય છે, અદૃશ્ય છે અને સર્વે જીવનું અન્ન ગ્રહણ કરે છે. કમળ શું છે? એ કઈ વસ્તુથી બનેલું છે? એ કમળ આકાશ છે, અને ચાર દિશા તથા ચાર ઉપદિશાઓ એના પાંદડા છે. અહીંનો અગ્નિ આગળ વધે છે; એ પ્રાણ અને સૂર્ય છે. એ બધાને અક્ષર અને સાવિત્રીના ઉચ્ચારથી ઉપાસવું જોઈએ.

બ્રહ્મના બે સ્વરૂપ છે: રૂપાળું અને અરૂપાળું. જે રૂપાળું છે તે અસત્ય છે; જે અરૂપાળું છે તે સત્ય છે. એ જ બ્રહ્મ છે. એ બ્રહ્મ પ્રકાશ છે; એ પ્રકાશ સૂર્ય છે. આ જ આત્મા 'ઑમ'થી ઓળખાય છે. એણે પોતાને ત્રણ ભાગે વિભાજિત કર્યો; 'ઑમ'માં ત્રણ માત્રા છે. એ ત્રણ માત્રાથી આ બધું જોડી અને વણાયું છે. તેથી કહેવામાં આવે છે: સૂર્યને 'ઑમ' રૂપે ધ્યાન કરીને આત્માને એકરૂપ કરવું જોઈએ.

અથાન્યત્રાપિ ઉક્તમથ ખલુ ય ઉદ્ગીથઃ સ પ્રણવો યઃ પ્રણવઃ સ ઉદ્ગીથ ઇતિ અસૌ વા આદિત્ય ઉદ્ગીથ એષ પ્રણવા ઇતિ । એવં હ્યાહોદ્ગીથં પ્રણવાખ્યં પ્રણેતારં ભારૂપં વિગતનિદ્રં વિજરં વિમૃત્યું ત્રિપદં ત્ર્યક્ષરં પુનઃ પઞ્ચધા જ્ઞેયં નિહિતં ગુહાયામિત્યેવં હ્યાહોર્ધ્વમૂલં ત્રિપાદ્બ્રહ્મ શાખા આકાશ વાય્વગ્ન્યુદકભૂમ્યાદય એકોઽશ્વત્થનામૈતદ્બ્રહ્મૈતસ્યૈતત્તેજો યદસા આદિત્યઃ ઓમિત્યેતદક્ષરસ્ય ચૈતત્તસ્માદોમિત્યનેનૈતદુપાસીતાજસ્રમિત્યેકોઽસ્ય સમ્બોધયિતેત્યેવં હ્યાહ \: એતદેવાક્ષરં પુણ્યમેતદેવાક્ષરં પરમ્ । એતદેવાક્ષરં જ્ઞાત્વા યો યદિચ્છતિ તસ્ય તત્

બીજે પણ કહેવામાં આવ્યું છે: ઉદગીથ એ પ્રણવ છે; પ્રણવ એ ઉદગીથ છે. સૂર્ય ઉદગીથ છે, અને ઉદગીથ એ પ્રણવ છે. આ રીતે કહેવામાં આવે છે: ઉદગીથ, જેને પ્રણવ કહે છે, એ આગેવાન, તેજસ્વી, નિદ્રારહિત, વૃદ્ધાવસ્થારહિત, અમર, ત્રણ પગવાળો, ત્રણ અક્ષરવાળો, ફરીથી પાંચ ભાગે, ગુહામાં રહેલો છે, એમ જાણવું જોઈએ. એનું મૂળ ઉપર છે, ત્રણ પગવાળું બ્રહ્મ, શાખાઓ—આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, પાણી, ધરતી વગેરે; એક, અશ્વત્થ નામે, એ જ બ્રહ્મ છે, તેનું તેજ એ સૂર્ય છે, એ અક્ષરનું તત્વ છે. તેથી 'ઑમ'થી ઉપાસના કરવી જોઈએ. એ જ એનો રસ જગાડે છે. આ રીતે કહેવામાં આવે છે: આ અક્ષર પવિત્ર છે, આ અક્ષર પરમ છે. જે આ અક્ષરને જાણે છે, તેને જે ઇચ્છે તે મળે છે.

અથાન્યત્રાપ્યુક્તં સ્વનવત્યેષાસ્યસ્તનુર્યા ઓમિતિ સ્ત્રીપુંનપુંસકેતિ લિઙ્ગવતી એષાઽથાગ્નિર્વાયુરાદિત્ય ઇતિ ભાસ્વતિ એષા અથ બ્રહ્મ રુદ્રો વિષ્ણુરિત્યધિપતિવતી એષાઽથ ગાર્હપત્યો દક્ષિણાગ્નિરાહવનીયા ઇતિ મુખવતી એષાઽથ ઋગ્યજુઃસામેતિ વિજ્ઞાનવતી એષા ભૂર્ભુવઃસ્વરિતિ લોકવતી એષાઽથ ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યદિતિ કાલવતી એષાઽથ પ્રાણોઽગ્નિઃ સૂર્ય ઇતિ પ્રતાપવતી એષાઽથાન્નમાપશ્ચન્દ્રમા ઇત્યાપ્યાયનવતી એષાઽથ બુદ્ધિર્મનોઽહઙ્કારા ઇતિ ચેતનવતી એષાઽથ પ્રાણોઽપાનો વ્યાન ઇતિ પ્રાણવતી એષેતિ અત ઓમિત્યુક્તેનૈતાઃ પ્રસ્તુતા અર્ચિતા અર્પિતા ભવન્તીતિ એવં હ્યાહૈતદ્વૈ સત્યકામ પરાં ચાપરાં ચ બ્રહ્મ યદોમિત્યેતદક્ષરમિતિ

અન્યત્ર પણ કહેવામાં આવ્યું છે: આ ઓમ્ અક્ષરનાં નવ્વે રૂપ છે, એના સ્વર જેવા. એ સ્ત્રી, પુરૂષ અને નપુંસક લિંગથી ઓળખાય છે. એ અગ્નિ, વાયુ અને આદિત્ય જેવી તેજસ્વી છે. એ બ્રહ્મા, રુદ્ર અને વિષ્ણુ જેવી શાસક છે. એ ગાર્હપત્ય, દક્ષિણાગ્નિ અને આહવનીય જેવી મુખવાળી છે. એ ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદ જેવી જ્ઞાનવાળી છે. એ ભૂઃ, ભુવઃ અને સ્વઃ જેવા લોકવાળી છે. એ ભૂત, ભવ અને ભવિષ્યત જેવા કાળવાળી છે. એ પ્રાણ, અગ્નિ અને સૂર્ય જેવી ઊર્જાવાળી છે. એ અન્ન, પાણી અને ચંદ્ર જેવી પોષક છે. એ બુદ્ધિ, મન અને અહંકાર જેવી ચેતનાવાળી છે. એ પ્રાણ, અપાન અને વ્યાન જેવી પ્રાણવાળી છે. આ રીતે 'ઓમ્' બોલવાથી આ બધું રજૂ થાય છે, પૂજાય છે અને અર્પણ થાય છે. હા, સત્યકામ, એમ જ કહેવામાં આવ્યું છે: પરમ અને અપરમ બ્રહ્મ — બંને 'ઓમ્' અક્ષર જ છે.

અથાવ્યાહૃતં વા ઇદમાસીત્ સ સત્યં પ્રજાપતિસ્તપસ્તપ્ત્વાઽનુવ્યાહરદ્ભૂર્ભુવઃસ્વરિતિ । એષૈવાસ્ય પ્રજાપતેઃ સ્થવિષ્ઠા તનુર્યા લોકવતીતિ સ્વરિત્યસ્યાઃ શિરો નાભિર્ભુવો ભૂઃ પાદા આદિત્યશ્ચક્ષુઃ ચક્ષુરાયતા હિ પુરુષસ્ય મહતી માત્રા ચક્ષુષા હ્યયં માત્રાશ્ચરતિ સત્યં વૈ ચક્ષુઃ અક્ષિણ્યવસ્થિતો હિ પુરુષઃ સર્વાર્થેષુ ચરતિ એતસ્માદ્ભૂર્ભુવઃસ્વરિત્યુપાસીતાનેન હિ પ્રજાપતિર્વિશ્વાત્મા વિશ્વચક્ષુરિવોપાસિતો ભવતીતિ એવં હ્યાહૈષા વૈ પ્રજાપતેર્વિશ્વભૃત્તનુરેતસ્યામિદં સર્વમન્તર્હિતમસ્મિન્ ચ સર્વસ્મિન્નેષા અન્તર્હિતેતિ તસ્માદેષોપાસીતા

આ પહેલાં, આ અવ્યાહૃત હતું. એ સત્ય, પ્રજાપતિ, તપ કર્યા પછી 'ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ' બોલ્યા. આ પ્રજાપતિનું સૌથી મોટું રૂપ છે, જે લોક જેવું છે. 'સ્વઃ' એનું માથું, 'ભુવઃ' એનું નાભિ, 'ભૂઃ' એનાં પગ છે; સૂર્ય એનું આંખ છે, કારણ કે પુરુષની મોટી માપ આંખથી જ છે, અને એ માપ આંખથી જ ચાલે છે. સત્ય એ આંખ છે. પુરુષ આંખમાં સ્થિત રહીને સર્વ વસ્તુઓમાં ફરતો રહે છે. એટલે 'ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ'નું ધ્યાન કરવું જોઈએ. આથી પ્રજાપતિ, સર્વનો આત્મા, સર્વદ્રષ્ટા તરીકે પૂજાય છે. એમ જ કહેવામાં આવ્યું છે: આ પ્રજાપતિનું સર્વને ધારણ કરતું રૂપ છે; તેમાં બધું સમાયેલું છે, અને દરેકમાં આ સમાયેલું છે. એટલે આનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

તત્સવિતુર્વરેણ્યમિત્યસૌ વા આદિત્યઃ સવિતા સ વા એવં પ્રવરણીય આત્મકામેનેત્યાહુર્બ્રહ્મવાદિનોઽથ ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહીતિ સવિતા વૈ દેવસ્તતો યોઽસ્ય ભર્ગાખ્યસ્તં ચિન્તયામીત્યાહુર્બ્રહ્મવાદિનોઽથ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાદિતિ બુદ્ધયો વૈ ધિયસ્તાયોઽસ્માકં પ્રચોદયાદિત્યાહુર્બ્રહ્મવાદિનઃ અથ ભર્ગા ઇતિ યો હ વા અમુષ્મિન્નાદિત્યે નિહિતસ્તારકોઽક્ષિણિ વૈષ ભર્ગાખ્યઃ ભાભિર્ગતિરસ્ય હીતિ ભર્ગઃ ભર્જયતીતિ વૈષ ભર્ગ ઇતિ રુદ્રો બ્રહ્મવાદિનોઽથ ભ ઇતિ ભાસયતીમાન્ લોકાન્ ર ઇતિ રંજયતીમાનિ ભૂતાનિ ગ ઇતિ ગચ્છન્ત્યસ્મિન્નાગચ્છન્ત્યસ્માદિમાઃ પ્રજાસ્તસ્માદ્ભ\-રગ\-ત્વાદ્ભર્ગઃ શાશ્વત્ સૂયમાનાત્ સૂર્યઃ સવનાત્ સવિતાઽદાનાત્ આદિત્યઃ પવનાત્પાવનોઽથાપોપ્યાયનાદિત્યેવં હ્યાહ ખલ્વાત્મનોઽત્મા નેતામૃતાખ્યશ્ચેતા મન્તા ગન્તોત્સૃષ્ટાનન્દયિતા કર્તા વક્તા રસયિતા ઘ્રાતા દ્રષ્ટા શ્રોતા સ્પૃશતિ ચ વિભુર્વિગ્રહે સન્નિવિષ્ટા ઇત્યેવં હ્યાહ અથ યત્ર દ્વૈતીભૂતં વિજ્ઞાનં તત્ર હિ શૃણોતિ પશ્યતિ જિઘ્રતિ રસયતિ ચૈવ સ્પર્શયતિ સર્વમાત્મા જાનીતેતિ યત્રાદ્વૈતીભૂતં વિજ્ઞાનં કાર્યકારણકર્મનિર્મુક્તં નિર્વચનમનૌપમ્યં નિરુપાખ્યાં કિં તદવાચ્યમ્

'તત્સવિતુર્વરેણ્યમ્' — એ સૂર્ય, સવિતા છે. આત્માની ઇચ્છાથી એનું પસંદ કરવું જોઈએ, એમ બ્રહ્મજ્ઞો કહે છે. 'ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ' — સવિતા દેવ છે; તેથી એના 'ભર્ગ' નામના તેજનું ધ્યાન કરીએ, એમ બ્રહ્મજ્ઞો કહે છે. 'ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્' — બુદ્ધિ એટલે 'ધી'; એ અમારી બુદ્ધિ પ્રેરણા આપે, એમ બ્રહ્મજ્ઞો કહે છે. હવે 'ભર્ગ' — જે સૂર્યમાં સ્થિત છે, માર્ગદર્શક છે, એ 'ભર્ગ' કહેવાય છે; એનું ગતિ પ્રકાશથી છે, તેથી 'ભર્ગ'. એ દહન કરે છે, તેથી 'ભર્ગ', એમ બ્રહ્મજ્ઞો કહે છે. 'ભ' — એ લોકને પ્રકાશિત કરે છે; 'ર' — એ ભૂતોને આનંદ આપે છે; 'ગ' — એમાં પ્રજાઓ જાય છે અને એમાંથી આવે છે. તેથી 'ભ-ર-ગ'થી 'ભર્ગ'. સદા તેજસ્વી હોવાથી 'સૂર્ય', ચલાવે એટલે 'સવિતા', આપે એટલે 'આદિત્ય', શુદ્ધ કરે એટલે 'પાવન', અને ભરપૂર કરે એટલે એ જ. એમ જ કહેવામાં આવ્યું છે: આત્માનો આત્મા — અમર, ચિંતક, જાણનાર, જનાર, મુક્ત કરનાર, આનંદ આપનાર, કરનાર, બોલનાર, સ્વાદ લેનાર, સુગંધ લેનાર, જોનાર, સાંભળનાર, સ્પર્શ કરનાર, સર્વવ્યાપી, શરીરમાં સ્થિત — એમ જ કહેવાય છે. જ્યાં જ્ઞાન દ્વિતીય થાય છે, ત્યાં સાંભળે છે, જુએ છે, સુગંધ લે છે, સ્વાદ લે છે, સ્પર્શ કરે છે; આત્મા બધું જાણે છે. જ્યાં જ્ઞાન અદ્વિતીય થાય છે, કાર્ય-કારણ-કર્મથી મુક્ત, વર્ણનથી પર, સરખામણીથી પર, નામથી પર — એ શું છે, જે વર્ણન કરી શકાય તેમ નથી?

એષ હિ ખલ્વાત્મેશાનઃ શમ્ભુર્ભવો રુદ્રઃ પ્રજાપતિર્વિશ્વસૃક્ હિરણ્યગર્ભઃ સત્યં પ્રાણો હંસઃ શાસ્તા વિષ્ણુર્નારાયણોઽર્કઃ સવિતા ધાતા વિધાતા સમ્રાડિન્દ્ર ઇન્દુરિતિ ય એષ તપત્યગ્નિરિવાગ્નિના પિહિતઃ સહસ્રાક્ષેણ હિરણ્મયેનાણ્ડેન એષ વા જિજ્ઞાસિતવ્યોઽન્વેષ્ટવ્યઃ સર્વભૂતેભ્યોઽભયં દત્વારણ્યં ગત્વાથ બહિઃકૃત્વીન્દ્રિયાર્થાન્સ્વાચ્છરીરાદુપલભેત એનમિતિ । વિશ્વરૂપં હરિણં જાતવેદસં પરાયણં જ્યોતિરેકં તપન્તમ્ । સહસ્રરશ્મિઃ શતધા વર્તમાનઃ પ્રાણઃ પ્રજાનામુદયત્યેષ સૂર્યઃ

આ આત્મા જ ઈશાન, શંભુ, ભવ, રુદ્ર, પ્રજાપતિ, સર્વનું સર્જન કરનાર, હિરણ્યગર્ભ, સત્ય, પ્રાણ, હંસ, શિક્ષક, વિષ્ણુ, નારાયણ, અર્ક, સવિતા, ધાતા, વિધાતા, સમ્રાટ, ઇન્દ્ર, ચંદ્ર — એ જ પ્રકાશે છે, અગ્નિ જેવી અગ્નિથી છુપાયેલ, હજારો આંખોવાળી, સોનાની ડિંડીમાં. એ જ શોધવા અને જાણવા યોગ્ય છે; સર્વ જીવોને નિર્ભયતા આપી, વનમાં જઈ, ઇન્દ્રિય વિષયોને બહાર રાખી, પોતાના શરીરમાં એનું અનુભવ કરવું જોઈએ. સર્વરૂપ, હિરણ્યમય, જીવજ્ઞ, પરમગતિ, એક જ પ્રકાશ, તેજસ્વી, હજારો કિરણોવાળો, અનેક રીતે ચાલતો, પ્રાણરૂપ — આ સૂર્ય ઉગે છે.

તસ્માદ્વા એષ ઉભયાત્મૈવં વિદાત્મન્યેવાભિદ્યાયત્યાત્મન્યેવ યજતીતિ ધ્યાનં પ્રયોગસ્થં મનો વિદ્વદ્ભિષ્ટુતં મનઃપૂતિમુચ્છિષ્ટોપહતમિત્યનેન તત્પાવયેત્ મન્ત્રં પઠતિ ઉચ્છિષ્ટોચ્છિષ્ટોપહિતં યચ્ચ પાપેન દત્તં મૃતસૂતકાદ્વા વસોઃ પવિત્રમગ્નિઃ સવિતુશ્ચ રશ્મયઃ પુનન્ત્વન્નં મમ દુષ્કૃતં ચ યદન્યત્ અદ્ભિઃ પુરસ્તાત્પરિદધાતિ પ્રાણાય સ્વાહાપાનાય સ્વાહા વ્યાનાય સ્વાહા સમાનાય સ્વાહોદાનાય સ્વાહેતિ પઞ્ચભિરભિજુહોતિ અથાવાશિષ્ટં યતવાગશ્નાત્યતોઽદ્ભિર્ભૂય એવોપરિષ્ટાત્પરિદધાત્યાચાન્તો ભૂત્વાત્મેજ્યાનઃ પ્રાણોઽગ્નિર્વિશ્વોઽસીતિ ચ દ્વાભ્યામાત્માનમભિધ્યાયેત્ પ્રાણોઽગ્નિઃ પરમાત્મા વૈ પઞ્ચવાયુઃ સમાશ્રિતઃ સ પ્રીતઃ પ્રીણાતુ વિશ્વં વિશ્વભુક્ વિશ્વોઽસિ વૈશ્વાનરોઽસિ વિશ્વં ત્વયા ધાર્યતે જાયમાનમ્ વિશન્ તુ ત્વામાહુતયશ્ચ સર્વાઃ પ્રજાસ્તત્ર યત્ર વિશ્વામૃતોઽસીતિ એવં ન વિધિના ખલ્વનેનાત્તાનત્વં પુનરુપૈતિ

આ રીતે જાણનાર વ્યક્તિ બંને સ્વરૂપ ધરાવે છે; એ માત્ર પોતાના આત્માને ધ્યાનમાં રાખે છે, અને પોતાના આત્મામાં જ પૂજા કરે છે. ધ્યાન એ છે, જ્યારે મન સાધનામાં સ્થિર થાય છે અને વિદ્વાન લોકો એનું વખાણ કરે છે. જો મન અશુદ્ધ હોય, બાકી રહેલા ખોરાકથી કે કોઈ અશુદ્ધિથી, તો એ મનને આ રીતે શુદ્ધ કરવું: 'જે બાકી રહેલા ખોરાકથી અશુદ્ધ થયું છે, કે પાપથી આપવામાં આવ્યું છે, કે મૃતક અથવા પ્રસૂતા સ્ત્રીના સ્પર્શથી, એ કપડાં, અગ્નિ અને સૂર્યની કિરણો એ બધું શુદ્ધ કરે, અને એ મારા ખોરાકને તથા મારા દ્વારા થયેલા અન્ય દોષોને પણ શુદ્ધ કરે.' એ પાણી撒ે છે અને કહે છે: 'પ્રાણને સ્વાહા, અપાનને સ્વાહા, વ્યાનને સ્વાહા, સમાનને સ્વાહા, ઉદાનને સ્વાહા,' એમ પાંચ અર્પણ કરે છે. પછી જો કંઈ ખોરાક બાકી હોય, તો એ મૌન રહેીને ખાય છે; પછી ફરીથી ઉપર પાણી撒ે છે. મોઢું ધોઈને, આત્માની પૂજા જાણીને, એ આ રીતે આત્માને ધ્યાનમાં લે: 'પ્રાણ એ અગ્નિ છે, પરમાત્મા એ પાંચ પ્રકારના વાયુ છે; એ પ્રસન્ન થઈને સર્વને પ્રસન્ન કરે; તું સર્વ છે, તું વૈશ્વાનર છે, તું વિશ્વને ધારણ કરે છે; સર્વ અહૂતિઓ અને પ્રજાઓ તારા અંદર પ્રવેશ કરે, જ્યાં વિશ્વનો અમૃત છે.' આ રીતે, આ વિધિથી, વ્યક્તિ ફરીથી ભક્ષ્ય બનતો નથી.

અથાપરં વેદિતવ્યમુત્તરો વિકારોઽસ્યાત્મયજ્ઞસ્ય યથાન્નમન્નાદશ્ચેતિ અસ્યોપવ્યાખ્યાનં પુરુષશ્ચેતા પ્રધાનાન્તઃસ્થઃ સ એવ ભોક્તા પ્રાકૃતમન્નં ભુઙ્ક્ત ઇતિ તસ્યાયં ભૂતાત્મા હ્યન્નમસ્યકર્તા પ્રધાનઃ તસ્માત્ત્રિગુણં ભોજ્યં ભોક્તા પુરુષોઽન્તસ્થઃ અત્ર દૃષ્ટં નામ પ્રત્યયમ્ યસ્માદ્બીજસમ્ભવા હિ પશવસ્તસ્માદ્બીજં ભોજ્યમનેનૈવ પ્રધાનસ્ય ભોજ્યત્વં વ્યાખ્યાતં તસ્માદ્ભોક્તા પુરુષો ભોજ્યા પ્રકૃતિસ્તત્સ્થો ભુઙ્ક્ત ઇતિ પ્રાકૃતમન્નં ત્રિગુણભેદપરિણમત્વાન્મહદાદ્યં વિશેષાન્તં લિઙ્ગમનેનૈવ ચતુર્દશવિધસ્ય માર્ગસ્ય વ્યાખ્યા કૃતા ભવતિ સુખદુઃખમોહસંજ્ઞં હ્યન્નભૂતમિદં જગત્ ન હિ બીજસ્ય સ્વાદુપરિગ્રહોઽસ્તીતિ યાવન્નપ્રસૂતિઃ તસ્યાપ્યેવં તિસૃષ્વવસ્થાસ્વન્નત્વં ભવતિ કૌમારં યૌવનં જરા પરિણમત્વાતત્દન્નત્વમેવં પ્રધાનસ્ય વ્યક્તતાં ગતસ્યોપલબ્ધિર્ભવતિ તત્ર બુદ્ધ્યાદીનિ સ્વાદુનિ ભવન્ત્યધ્યવસાયસઙ્કલ્પાભિમાના ઇતિ અથેન્દ્રિયાર્થાન્ પઞ્ચસ્વાદુનિ ભવન્તિ એવં સર્વાણીન્દ્રિયકર્માણિ પ્રાણકર્માણિ એવં વ્યક્તમન્નમવ્યક્તમન્નમ્ અસ્ય નિર્ગુણો ભોક્તા ભોક્તૃત્વાચ્ચૈતન્યં પ્રસિદ્ધં તસ્ય યથાગ્નિર્વૈ દેવાનામન્નદઃ સોમોઽન્નમગ્નિનૈવાન્નમિત્યેવંવિત્ સોમસંજ્ઞોઽયંભૂતત્માઽગ્નિસંજ્ઞોઽપ્યવ્યક્તમુખા ઇતિ વચનાત્પુરુષો હ્યવ્યક્તમુખેન ત્રિગુણં ભુઙ્ક્ત ઇતિ યો હૈવં વેદ સંન્યાસી યોગી ચાત્મયાજી ચેતિ અથ યદ્વન્ન કશ્ચિચ્છૂન્યાગારે કામિન્યઃ પ્રવિષ્ટાઃ સ્પૃશતીન્દ્રિયાર્થાન્ તદ્વદ્ યો ન સ્પૃશતિ પ્રવિષ્ટાન્ સંન્યાસી યોગી ચાત્મયાજી ચેતિ

હવે બીજું સમજવું છે: આત્મયજ્ઞનો વધુ ઊંચો રૂપ, જેમ 'અન્ન અને અન્નભોક્તા' છે. એનું અર્થ છે: પુરુષ, એટલે ચેતન, પ્રધાનમાં વસે છે; એ જ ભોક્તા છે, અને કુદરતી અન્ન ભોગવે છે. એ માટે, એનું ભૂતાત્મા અન્ન છે, અન્ન બનાવનાર છે, અને પ્રધાન છે. તેથી, અન્ન ત્રણ ગુણથી બનેલું છે, અને ભોક્તા એ અંદર રહેલો પુરુષ છે. અહીં, જોવામાં આવતું વસ્તુ 'વિષય' કહેવાય છે; પશુઓ બીજથી જન્મે છે, એટલે બીજ અન્ન છે; આ રીતે પ્રધાનનું અન્નરૂપ સમજાયું. તેથી, પુરુષ ભોક્તા છે, અને પ્રકૃતિ ભોજ્ય છે; એમાં રહીને એ અન્ન ભોગવે છે. કુદરતી અન્ન ત્રણ ગુણથી બદલાય છે, અને મહતથી વિશેષ સુધી ફેલાય છે; આ રીતે ચૌદ પ્રકારના માર્ગનું વર્ણન થાય છે. આ જગત અન્નથી બનેલું છે, અને સુખ, દુઃખ, મોહ તરીકે ઓળખાય છે. બીજ પોતે સ્વાદ નથી લેતું, જ્યાં સુધી એમાંથી અન્ન ઉત્પન્ન ન થાય. બાળપણ, યુવાનપણ, વૃદ્ધાવસ્થા—આ ત્રણ અવસ્થામાં પણ અન્નરૂપ રહે છે, કારણ કે રૂપાંતર થાય છે. પ્રધાન સ્પષ્ટ થાય ત્યારે એ દેખાય છે; પછી બુદ્ધિ વગેરે સ્વાદી બને છે—નિર્ધાર, સંકલ્પ, અભિમાન. પછી પાંચ ઇન્દ્રિય વિષયોમાં પણ સ્વાદ આવે છે; આ રીતે સર્વ ઇન્દ્રિય અને પ્રાણના કર્મો પણ. સ્પષ્ટ અન્ન અને અસ્પષ્ટ અન્ન: ભોક્તા ગુણરહિત છે, પણ એનું ભોક્તૃત્વ ચેતનાથી જાણી શકાય છે. જેમ અગ્નિ દેવોમાં અન્નભોક્તા છે, અને સોમ અન્ન છે, અને અન્ન અગ્નિને અર્પણ થાય છે, એમ અહીં ભૂતાત્મા સોમ કહેવાય છે, અને અગ્નિ અસ્પષ્ટ મોઢું કહેવાય છે. તેથી, પુરુષ અસ્પષ્ટ મોઢાથી ત્રણ ગુણ ભોગવે છે. જે આ રીતે જાણે છે, એ સંન્યાસી, યોગી અને આત્મયાજી છે. અને જેમ સ્ત્રીઓ ખાલી ઘરમાં જાય છે, તો કોઈ ઇન્દ્રિય વિષયને સ્પર્શતો નથી, તેમ જે પ્રવેશેલા વિષયોને સ્પર્શતો નથી, એ સંન્યાસી, યોગી અને આત્મયાજી છે.

પરં વા એતદાત્મનો રૂપં યદન્નમન્નમયો હ્યયં પ્રાણોઽથ ન યદ્યશ્નાત્યમન્તાઽશ્રોતાઽસ્પ્રષ્ટાઽદ્રષ્ટાઽવક્તાઽઘ્રાતારસયિતા ભવતિ પ્રાણાંશ્ચોત્સૃજતીતિ એવં હ્યાહાથ યદિ ખલ્વશ્નાતિ પ્રાણસમૃદ્ધો ભૂત્વા મન્તા ભવતિ શ્રોતા ભવતિ સ્પ્રષ્ટા ભવતિ વક્તા ભવતિ રસયિતા ભવતિ ઘ્રાતા ભવતિ દ્રષ્ટા ભવતીતિ એવં હ્યાહ અન્નાદ્વૈ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે યાઃ કશ્ચિત્પૃથિવીશૃતાઃ । અતોઽન્નેનૈવ જીવન્તિ અથૈતદપિ યન્તિ અન્તતઃ

આ આત્માનું સર્વોચ્ચ રૂપ અન્ન છે; કારણ કે આ પ્રાણ અન્નથી બનેલો છે. જો એ ખાય નહીં, તો એ વિચાર કરી શકે નહીં, સાંભળી શકે નહીં, સ્પર્શી શકે નહીં, જોઈ શકે નહીં, બોલી શકે નહીં, સુઘી શકે નહીં, સ્વાદ લઈ શકે નહીં, અને પ્રાણો છોડી દે છે. પણ જો એ ખાય, તો પ્રાણથી ભરપૂર થઈને એ વિચાર કરી શકે છે, સાંભળી શકે છે, સ્પર્શી શકે છે, બોલી શકે છે, સ્વાદ લઈ શકે છે, સુઘી શકે છે, જોઈ શકે છે. આ રીતે કહેવાયું છે: 'અન્નથી જ પ્રજાઓ જન્મે છે, જે પૃથ્વી પર રહે છે; એ માત્ર અન્નથી જીવે છે, અને અંતે એ પણ અન્નમાં જ જાય છે.'

અથાન્યત્રાપિ ઉક્તમ્ સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યહરહઃ પ્રપતન્ત્યન્નમભિજિઘૃક્ષમાણાનિ સૂર્યો રશ્મિભિરાદદાત્યન્નં તેનાસૌ તપત્યન્નેનાભિષિક્તાઃ પચન્તીમે પ્રાણા અગ્નિર્વા અન્નેનોજ્જ્વલત્યન્નકામેનેદં પ્રકલ્પિતં બ્રહ્મણા અતોઽન્નમાત્મેત્યુપાસીતેત્વેયં હ્યાહ । અનાદ્ભૂતાનિ જાયન્તે જાતાન્યન્નેન વર્ધન્તે અદ્યતેઽત્તિ ચ ભૂતાનિ તસ્માદન્નં તદુચ્યતે

બીજે પણ એવું કહેવાયું છે: બધા જીવો રોજ અન્ન મેળવવા માટે દોડે છે. સૂર્ય કિરણો દ્વારા અન્ન ખેંચે છે; એથી એ તપે છે, અન્નથી અભિષિક્ત થઈને પ્રાણો એ અન્નથી પકવે છે. અગ્નિ પણ અન્નથી જલે છે; આ જગત અન્નની ઇચ્છાથી સ્થિર છે, જે બ્રહ્માએ રચ્યું છે. તેથી, અન્નને આત્મા તરીકે ધ્યાન કરવું જોઈએ. આ રીતે કહેવાયું છે: 'પાણીએથી જીવો જન્મે છે; જન્મ્યા પછી, એ અન્નથી વધે છે; જીવો ખાય છે અને ખવાય છે; તેથી એ અન્ન કહેવાય છે.'

અથાન્યત્રાપિ ઉક્તમ્ \: વિશ્વભૃદ્વૈ નામૈષા તનુર્ભગવતો વિષ્ણોર્યદિદમન્નં પ્રાણો વા અન્નસ્ય રસો મનઃ પ્રાણસ્ય વિજ્ઞાનં મનસ આનન્દં વિજ્ઞાનસ્યેતિ અન્નવાન્ પ્રાણવાન્ મનશ્વાન્ વિજ્ઞાનવાન્ આનન્દવાન્ ચ ભવતિ યો હૈવં વેદ યાવાન્તીહ વૈ ભૂતાન્યન્નમદન્તિ તાવત્સ્વન્તસ્થોઽન્નમત્તિ યો હૈવંવેદ । અન્નમેવ વિજરન્નમન્નં સંવનનં સ્મૃતમ્ । અન્નં પશૂનાં પ્રાણોઽન્નં જ્યેષ્ઠમન્નં ભિષક્ સ્મૃતમ્

અન્યત્ર પણ એવું કહેવાયું છે: વિશ્વને ધારણ કરનાર ભગવાન વિષ્ણુની આ જ સ્વરૂપ છે, જે અન્ન છે; અન્નનો રસ પ્રાણ છે, પ્રાણનો રસ મન છે, મનનો રસ જ્ઞાન છે, અને જ્ઞાનનો રસ આનંદ છે. જે આ રીતે જાણે છે, તે અન્ન, પ્રાણ, મન, જ્ઞાન અને આનંદથી સમૃદ્ધ થાય છે. અહીં જેટલા જીવ અન્ન ખાય છે, એટલું અન્ન તે પોતે અંદર ભોગવે છે, જે આ રીતે જાણે છે. અન્નને જ કદી ન બગડતું અન્ન કહેવાય છે, અને અન્નને જ મિલનનું સાધન માનવામાં આવે છે. અન્ન જ પ્રાણીઓનું જીવન છે, અન્ન જ સૌથી જૂનું છે, અને અન્નને જ રોગોનો ઉપચારક માનવામાં આવે છે.

અથાન્યાત્રપ્યુક્તમ્ \: અન્નં વા અસ્ય સર્વસ્ય યોનિઃ કાલશ્ચાન્નસ્ય સૂર્યો યોનિઃ કાલસ્ય તસ્યૈતદ્રૂપં યન્ નિમેષાદિકાલાત્સમ્ભૃતં દ્વાદશાત્મકં વત્સરમેતસ્યાગ્નેયમર્ધમર્ધં વારુણં મઘાદ્યં શ્રવિષ્ઠાર્ધમાગ્નેયં ક્રમેણોત્ક્રમેણ સાર્પાદ્યં શ્રવિષ્ઠાર્ધાન્તં સૌમ્યમ્ તત્રૈકૈકમાત્મનો નવાંશકં સચારકવિધમ્ સૌક્ષ્મ્યત્વાદેતત્પ્રમાણમનેનૈવ પ્રમીયતે હિ કાલઃ ન વિના પ્રમાણેન પ્રમેયસ્યોપલબ્ધિઃ પ્રમેયોઽપિ પ્રમાણતાં પૃથક્ત્વાદુપૈત્યાત્મસમ્બોધનાર્થમિત્યેવં હ્યાહ । યાવત્યો વૈ કાલસ્ય કલાસ્તાવતીષુ ચરત્યસૌ યઃ કાલં બ્રહ્મેત્યુપાસીત કાલસ્તસ્યાતિદૂરમપસરતીતિ એવં હ્યાહ \: કાલાત્સ્રવન્તિ ભૂતાનિ કાલાદ્વૃદ્ધિં પ્રયાન્તિ ચ । કાલે ચાસ્તં નિયચ્છન્તિ કાલો મૂર્તિરમૂર્તિમાન્

અન્યત્ર પણ એવું કહેવાયું છે: અન્ન બધાની ઉત્પત્તિ છે; અન્નની ઉત્પત્તિ સમયથી થાય છે; સમયની ઉત્પત્તિ સૂર્યથી થાય છે. તેનો સ્વરૂપ એ છે: વર્ષ, જે બાર ભાગોમાં વિભાજિત છે અને ક્ષણથી શરૂ થતા સમયના ભાગોથી બનેલું છે. તેમાં અર્ધો ભાગ અગ્નિદેવનો છે અને અર્ધો ભાગ વરુણદેવનો છે; મઘા થી શ્રવિષ્ઠા સુધી અગ્નિનો ભાગ છે, અને શ્રવિષ્ઠા સુધીનો ભાગ ચંદ્ર (સોમ) નો છે, દરેકમાં નવ ભાગ છે અને તે પોતાના ચક્ર પ્રમાણે ચાલે છે. એના સૂક્ષ્મપણાને કારણે એ જ માપ છે; એ જ પ્રમાણે સમય માપવામાં આવે છે. માપ વિના કોઈ વસ્તુને ઓળખી શકાય નહીં, અને જે માપવામાં આવે છે તે અલગથી ઓળખાય છે, આત્મજ્ઞાન માટે. તેથી એવું કહેવાયું છે: જેટલા સમયના ભાગ છે, એટલાંમાં એ ચાલે છે. જે સમયને બ્રહ્મરૂપે પૂજે છે, તેના માટે સમય ખૂબ દૂર થઈ જાય છે. એવું કહેવાયું છે: સમયમાંથી જ જીવ ઉત્પન્ન થાય છે, સમયથી જ વૃદ્ધિ પામે છે, અને સમયમાં જ વિલય પામે છે; સમય જ સ્વરૂપવાળો અને સ્વરૂપરહિત છે.

દ્વે વાવ બ્રહ્મણો રુપે કાલશ્ચાકાલશ્ચાથ યઃ પ્રાગાદિત્યાત્સોઽકાલોઽકાલોઽથ ય આદિત્યદ્યઃ સ કાલઃ સકલઃ સકલસ્ય વા એતદ્રૂપં યત્સંવત્સરઃ સંવત્સરાત્ખલ્વેવેમાઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે સંવત્સરેણેહ વૈ જાતા વિવર્ધન્તે સંવત્સરે પ્રત્યસ્તં યન્તિ તસ્માત્સંવત્સરો વૈ પ્રજાપતિઃ કાલોઽન્નં બ્રહ્મનીડમાત્મા ચેત્યેવં હ્યાહ કાલઃ પચતિ ભૂતાનિ સર્વાણ્યેવ મહાત્મનિ । યસ્મિન્ તુ પચ્યતે કાલો યસ્તં વેદ સ વેદવિત્

બ્રહ્મના બે સ્વરૂપ છે: સમય અને અસમય. જે સૂર્યથી પહેલાં છે એ અસમય છે; અને જે સૂર્યથી શરૂ થાય છે એ સમય છે. સમયનું સ્વરૂપ વર્ષ છે, અને વર્ષમાંથી જ આ પ્રજાઓ જન્મે છે. વર્ષથી જ જન્મેલા અહીં વૃદ્ધિ પામે છે, અને વર્ષમાં જ વિલય પામે છે. તેથી વર્ષને જ પ્રજાપતિ કહેવાય છે. સમય અન્ન છે, બ્રહ્મનું ઘર છે, અને આત્મા છે. એવું કહેવાયું છે: સમય મહાત્મા માં બધા જીવોને પકવે છે; પણ જેમાં સમય પકવાય છે, જે એ જાણે છે, એ જ વેદનો જ્ઞાન રાખે છે.

વિગ્રહવાનેષ કાલઃ સિન્ધુરાજઃ પ્રજાનામ્ એષ તત્સ્થઃ સવિતાખ્યો યસ્માદેવેમે ચન્દ્રર્ક્ષગ્રહ સંવત્સરાદયઃ સૂયન્તે અથૈભ્યઃ સર્વમિદમત્ર વા યત્કિઞ્ચિત્શુભાશુભં દૃશ્યન્તેહ લોકે તદેતેભ્યસ્તસ્માદાદિત્યાત્મા બ્રહ્માથ કાલસંજ્ઞમાદિત્યમુપાસીતાદિત્યો બ્રહ્મેત્યેકેઽથ એવં હ્યાહ । હોતા ભોક્તા હવિર્મન્ત્રો યજ્ઞો વિષ્ણુઃ પ્રજાપતિઃ । સર્વઃ કશ્ચિત્પ્રભુઃ સાક્ષી યોઽમુષ્મિન્ભાતિ મણ્ડલે

આ સમય, સ્વરૂપવાળો, નદીઓ અને પ્રજાઓનો રાજા છે; એ ત્યાં ઊભો છે, જેને સવિતા (સૂર્ય) કહેવાય છે, અને એમાંથી ચંદ્ર, તારા, ગ્રહો, વર્ષ વગેરે ઉત્પન્ન થાય છે. અને એમાંથી, આ બધું—જે કંઈ આ દુનિયામાં શુભ કે અશુભ દેખાય છે—ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી, સૂર્યને, જે બ્રહ્મનું સ્વરૂપ છે, સમય તરીકે, આદિત્ય નામે પૂજવું જોઈએ; કેટલાક કહે છે કે સૂર્ય જ બ્રહ્મ છે. એવું કહેવાયું છે: યજ્ઞકર્તા, ભોગકર્તા, હવન, મંત્ર, યજ્ઞ, વિષ્ણુ, પ્રજાપતિ—બધા, જે કોઈ સ્વામી, સાક્ષી, એ જ એ મંડળમાં પ્રકાશે છે.

બ્રહ્મ હ વા ઇદમગ્ર આસીત્ એકોઽનન્તઃ પ્રાગનન્તો દક્ષિણોઽનન્તઃ પ્રતીચ્યનન્ત ઉદીચ્યનન્ત ઊર્ધ્વાન્ ચાઽવાન્ ચ સર્વતોઽનન્તઃ ન હ્યાસ્ય પ્રાચ્યાદિ દિશઃ કલ્પન્તેઽથ તિર્યગ્વાન્ ચોર્ધ્વં વા અનૂહ્ય એષ પરમાત્માઽપરિમિતોઽતર્ક્યોઽચિન્ત્ય એષ આકાશાત્મા એવૈષ કૃત્સ્નક્ષય એકો જાગર્તીતિ એતસ્માદાકાશાદેષ ખલ્વિદં ચેતામાત્રં બોધયતિ અનેનૈવ ચેદમ્ ધ્યાયતે અસ્મિન્ ચ પ્રત્યસ્તં યાતિ અસ્યૈતદ્ભાસ્વરં રૂપં યદમુષ્મિન્નાદિત્યે તપતિ અગ્નૌ ચાધુમકે યજ્જ્યોતિશ્ચિત્રતરમુદરસ્તોઽથ વા યઃ પચત્યન્નમ્ ઇત્યેવં હ્યાહ યશ્ચૈષોઽગ્નૌ યશ્ચાયં હૃદયે યશ્ચાસાવાદિત્યે સ એષ એકા ઇત્યેકસ્ય હૈકત્વમેતિ ય એવં વેદ

આ જગતમાં શરૂઆતમાં માત્ર બ્રહ્મ જ હતું, જે દરેક દિશામાં અનંત છે — પૂર્વ, દક્ષિણ, પશ્ચિમ, ઉત્તર, ઉપર અને નીચે, બધે અનંત. એમાં કોઈ દિશા નથી, કોઈ મર્યાદા નથી, એ સર્વત્ર વ્યાપી છે. એ પરમાત્મા છે, અપરિમિત, વિચારથી પર, કલ્પનાથી પર. એ આકાશરૂપ છે, એકમાત્ર જાગૃત રહે છે, બધું અંતે એમાં જ વિલીન થાય છે. એ જ સર્વને ચેતન કરે છે, એ જ ધ્યાનમાં આવે છે, અને બધું એમાં જ પાછું જાય છે. એનું તેજસ્વી રૂપ એ છે, જે સૂર્યમાં ઝળહળે છે, ધૂમરહિત અગ્નિમાં દહે છે, પેટની અંદર સૌથી તેજસ્વી પ્રકાશ છે, અને એ જ ખોરાક રાંધે છે. એવું કહેવામાં આવે છે: 'અગ્નિમાં જે છે, હૃદયમાં જે છે, સૂર્યમાં જે છે — એ બધું એક જ છે.' જે આ જાણે છે, એ એકતામાં લીન થઈ જાય છે.

તથા તત્પ્રયોગકલ્પઃ પ્રાણાયામઃ પ્રત્યાહારો ધ્યાનં ધારણા તર્કઃ સમાધિઃ ષડઙ્ગા ઇત્યુચ્યતે યોગઃ અનેન યદા પશ્યન્પશ્યતિ રુક્મવર્ણં કર્તારમીશં પુરુષં બ્રહ્મયોનિમ્ તદા વિદ્વાન્પુણ્યપાપે વિહાય પરેઽવ્યયે સર્વમેકીકરોતિ એવં હ્યાહ \: યથા પર્વતમાદીપ્તં નાશ્રયન્તિ મૃગદ્વિજાઃ । તદ્વદ્બ્રહ્મવિદો દોષા નાશ્રયન્તિ કદાચન

યોગના સાધન તરીકે શ્વાસ નિયંત્રણ, ઇન્દ્રિયોની પાછી ખેંચ, ધ્યાન, એકાગ્રતા, વિચાર અને સમાધિ — આ છ અંગો કહેવાય છે. આથી, જ્યારે કોઈ ધ્યાનમાં સોનાની જેમ તેજસ્વી સર્જનહાર, ભગવાન, પુરુષ, બ્રહ્મનો મૂળ દેખે છે, ત્યારે જ્ઞાની પુણ્ય અને પાપને ત્યજી, સર્વને પરમ અવિનાશી માં લીન કરે છે. જેમ પ્રજાતિ અને પક્ષીઓ ધધકતા પર્વત પાસે નથી જતાં, તેમ બ્રહ્મજ્ઞાની પાસે દોષો કદી નથી આવતાં.

અથાન્યત્રાપ્યુક્તમ્ \: યદા વૈ બહિર્વિદ્વાન્મનો નિયમ્યેન્દ્રિયાર્થાન્ ચ પ્રાણો નિવેશયિત્વા નિઃસઙ્કલ્પસ્તતસ્તિષ્ઠેત્ અપ્રાણાદિહ યસ્માત્સમ્ભૂતઃ પ્રાણસંજ્ઞકો જીવસ્તસ્માત્પ્રાણો વૈ તુર્યાખ્યે ધારયેત્પ્રાણમ્ ઇત્યેવં હ્યાહ \: અચિત્તં ચિત્તમધ્યસ્તમચિન્ત્યં ગુહ્યમુત્તમમ્ । તત્ર ચિત્તં નિધાયેત તચ્ચ લિઙ્ગં નિરાશ્રયમ્

અન્યત્ર પણ એવું કહેવામાં આવ્યું છે: જ્યારે જ્ઞાની મનને બહારથી અને ઇન્દ્રિયોના વિષયોને નિયંત્રિત કરે છે, શ્વાસને સ્થિર કરે છે, અને નિરાશય રહે છે, ત્યારે, કારણ કે જીવશક્તિ અહીંથી પ્રાણ તરીકે જન્મે છે, એ પ્રાણને ચોથા અવસ્થામાં સ્થિર રાખવો જોઈએ. એવું કહેવામાં આવે છે: 'મન વગરનું મન, ચેતનાનો મધ્ય ભાગ, કલ્પનાથી પર, સર્વોચ્ચ રહસ્ય — ત્યાં મનને સ્થિર કરવું, એ જ નિરાધાર સૂક્ષ્મ લક્ષણ છે.'

અથાન્યત્રાપ્યુક્તમ્ \: અતઃ પરાસ્ય ધારણા તાલુરસનાગ્રનિપીડના\- દ્વાઙ્મનઃપ્રાણનિરોધનાદ્બ્રહ્મ તર્કેણ પશ્યતિ યદાત્મનાઽઽત્માન\- મણોરણીયાંસં દ્યોતમાનં મનઃક્ષયાત્પશ્યતિ તદાત્મનાત્માનં દૃષ્ટ્વા નિરાત્મા ભવતિ નિરાત્મકત્વાદસઙ્ખ્યોઽયોનિશ્ચિન્ત્યો મોક્ષલક્ષણમિત્યેતત્પરં રહસ્યમ્ ઇત્યેવં હ્યાહ \: ચિત્તસ્ય હિ પ્રસાદેન હન્તિ કર્મ શુભાશુભમ્ । પ્રસન્નાત્માત્મનિ સ્થિત્વા સુખમવ્યયમશ્નુતા ઇતિ

અન્યત્ર પણ એવું કહેવામાં આવ્યું છે: આથી આગળની ધારણા એ છે — તાળુ અને જીભના ટોચને દબાવી, મન અને શ્વાસને રોકી, વિચારથી બ્રહ્મને જોવું. જ્યારે મન દ્વારા આત્માને, સૌથી નાનાં અને તેજસ્વી આત્માને, મનની ક્ષતિથી જોવામાં આવે છે, ત્યારે આત્મા દ્વારા આત્માને જોઈને, પોતે નિરાત્મા થઈ જાય છે. નિરાત્મા થવાથી એ અનગણ્ય, અજન્મા, કલ્પનાથી પર અને મુક્તિનું લક્ષણ ધરાવે છે — એ પરમ રહસ્ય છે. એવું કહેવામાં આવે છે: 'મનના શાંતિથી, સારા-ખરાબ કર્મો નાશ પામે છે. શાંતિથી આત્માને આત્મામાં સ્થિર કરીને, અવિનાશી સુખ ભોગવે છે.'

અથાન્યત્રાપ્યુક્તમ્ \: ઊર્ધ્વગા નાડી સુષુમ્નાખ્યા પ્રાણસઞ્ચારિણી તાલ્વન્તર્વિચ્છિન્ના તયા પ્રાણોઙ્કારમનોયુક્તયોર્ધ્વમુત્ક્રમેત્ તાલ્વધ્યાગ્રં પરિવર્ત્ય ઇન્દ્રિયાણ્યસંયોજ્ય મહિમા મહિમાનં નિરીક્ષેતા તતો નિરાત્વકમેતિ નિરાત્મકત્વાન્ન સુખદુઃખભાગ્ભવતિ કેવલત્વં લભતા ઇત્યેવં હ્યાહ \: પરઃ પૂર્વં પ્રતિષ્ઠાપ્ય નિગૃહીતાનિલં તતઃ । તીર્ત્વા પારમપારેણ પશ્ચાદ્યુઞ્જીત મૂર્ધ્વનિ

બીજે પણ એવું કહેવામાં આવ્યું છે: ઉપર જતી નાડી, જેને સુષુમ્ના કહે છે, એ પ્રાણને વહન કરતી છે; તે નાડી તાળુની અંદર તૂટી જાય છે. એમાંથી, પ્રાણ, ઓંકાર અને મન સાથે જોડાઈ, ઉપર તરફ જાય છે. તાળુની નીચેનો છેડો વાળી, ઇન્દ્રિયોને ખેંચી લેતાં, મહાન મહિમાનું દર્શન થાય છે. ત્યારબાદ મનુષ્ય નિરાત્મક અવસ્થા પામે છે; નિરાત્મક હોવાથી તે સુખ-દુઃખમાં બંધાતો નથી અને સંપૂર્ણ એકત્વ પ્રાપ્ત કરે છે. એ રીતે કહેવામાં આવ્યું છે: પહેલા પરમને સ્થિર કરીને, શ્વાસને રોકી, સર્વોચ્ચ માર્ગે પાર જઈ, પછી તેને ઉપર દોરવું જોઈએ.

અથાન્યત્રાપ્યુક્તમ્ \: દ્વે વા વ બ્રહ્મણી અભિધ્યેયે શબ્દશ્ચાશબ્દશ્ચ અથ શબ્દેનૈવાશબ્દમાવિષ્ક્રિયતે અથ તત્ર ઓમિતિ શબ્દોઽનેનોર્ધ્વમુત્ક્રાન્તોઽશબ્દે નિધનમેતિ અથાહૈષા ગતિરેતદમૃતમ્ અતત્સાયુજ્યત્વમ્ નિર્વૃતત્વમ્ તથા ચેતિ અથ યથોર્ણનાભિસ્તન્તુનોર્ધ્વમુત્ક્રાન્તોઽવકાશં લભતીત્યેવં વા વ ખલ્વાસાવભિધ્યાતા ઓમિત્યનેનોર્ધ્વમુત્ક્રાન્તઃ સ્વાતન્ત્ર્યં લભતે અન્યથા પરે શબ્દવાદિનઃ \: શ્રવણાઙ્ગુષ્ઠયોગેનાન્તર્હૃદયાકાશશબ્દમાકર્ણયન્તિ સપ્તવિધેયં તસ્યોપમા યથા નદ્યઃ કિઙ્કિણી કાંસ્યચક્રકભેક વિઃકૃન્દિકા વૃષ્ટિર્નિવાતે વદતીતિ તં પૃથગ્લક્ષણમતીત્ય પરેઽશબ્દેઽવ્યક્તે બ્રહ્મણ્યસ્તં ગતાઃ તત્ર તેઽપૃથગ્ધર્મિણોઽપૃથગ્વિવેક્યા યથા સમ્પન્ના મધુત્વં નાનારસા ઇત્યેવં હ્યાહ \: દ્વે બ્રહ્મણિ વેદિતવ્યે શબ્દબ્રહ્મ પરાં ચ યત્ । શબ્દબ્રહ્મણિ નિષ્ણાતઃ પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ

બીજે પણ એવું કહેવામાં આવ્યું છે: બ્રહ્મના બે સ્વરૂપ છે, ધ્યાનમાં લેવા જેવા—એક ધ્વનિરૂપ અને બીજું નિર્વાણરૂપ. ધ્વનિથી જ નિર્વાણનું પ્રગટ થાય છે. અહીં ઓમ એ ધ્વનિ છે; એના દ્વારા મનુષ્ય ઉપર ચઢે છે અને નિર્વાણમાં લીન થાય છે. આ જ માર્ગ છે, આ જ અમરત્વ છે, આ જ એકત્વ છે, આ જ મુક્તિ છે. જેમ માખી પોતાના દોરા ઉપર ચડીને આકાશ મેળવે છે, તેમ ધ્યાન કરનાર ઓમ દ્વારા ઉપર ચડીને સ્વતંત્રતા મેળવે છે; નહિંતર, ધ્વનિના અનુયાયીઓ કાન પર અંગુઠો રાખીને હૃદયના અંદરના આકાશમાં ધ્વનિ સાંભળે છે—સાત પ્રકારની. એની ઉપમા છે: નદીઓ, ઘંટડી, કાંસ્યની થાળી, દેડકો, ઝીંગા, વરસાદ અને પવન. આ અલગ અલગ લક્ષણો પાર કરીને, બીજાઓ નિર્વાણરૂપ, અવ્યક્ત બ્રહ્મને પામે છે, જ્યાં બધું એકરૂપ થઈ જાય છે, જેમ વિવિધ રસવાળું મધ એકરૂપ થાય છે. એ રીતે કહેવામાં આવ્યું છે: બે બ્રહ્મ જાણવાના છે—ધ્વનિરૂપ બ્રહ્મ અને પરમ બ્રહ્મ; જે ધ્વનિરૂપ બ્રહ્મમાં પારંગત થાય છે, તે પરમ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે.

અથાન્યત્રાપ્યુક્તમ્ \: યઃ શબ્દસ્તદોમિત્યેતદક્ષરમ્ યદસ્યાગ્રં તચ્છાન્તમશબ્દમભયમશોકમાનન્દં તૃપ્તં સ્થિરમચલમમૃતમચ્યુતં ધ્રુવં વિષ્ણુસંજ્ઞિતં સર્વાપરત્વાય તદેતા ઉપસીતેત્યેવં હ્યાહ \: યોઽસૌ પરાપરો દેવા ૐકારો નામ નામતઃ । નિઃશબ્દઃ શૂન્યભૂતસ્તુ મૂર્ધ્નિ સ્થાને તતોઽભ્યસેત્

બીજે પણ એવું કહેવામાં આવ્યું છે: ધ્વનિ એ ઓમ છે, આ અક્ષર. એની શરૂઆત શાંતિમય, નિર્વાણરૂપ, નિર્ભય, દુઃખરહિત, આનંદમય, તૃપ્ત, સ્થિર, અડગ, અમર, અચ્યૂત, અવિચલ અને વિષ્ણુ નામે ઓળખાય છે, સર્વોચ્ચ અવસ્થા માટે. એ બધાનું ભજન કરવું જોઈએ. એ રીતે કહેવામાં આવ્યું છે: જે પરમ અને અપાર છે, એ દેવતા ઓંકાર નામે ઓળખાય છે. જ્યારે એ નિર્વાણરૂપ અને શૂન્ય બની જાય, ત્યારે તેને મસ્તક પર ધ્યાનમાં લેવું જોઈએ.

અથાન્યત્રાપ્યુક્તમ્ \: ધનુઃ શરીરમ્ ઓમિત્યેતચ્છરઃ શિખાસ્ય મનઃ તમોલક્ષણં ભિત્વા તમોઽતમાવિષ્ટમાગચ્છતિ અથાવિષ્ટં ભિત્વાઽલાતચક્રમિવ સ્ફુરન્તમાદિત્યવર્ણમૂર્જસ્વન્તં બ્રહ્મ તમસઃ પર્યમપશ્યદ્યદમુષ્મિન્નાદિત્યેઽથ સોમેઽગ્નૌ વિદ્યુતિ વિભાતિ અથ ખલ્વેનં દૃષ્ટ્વાઽમૃતત્વં ગચ્છતીત્યેવં હ્યાહ \: ધ્યાનમન્તઃપરે તત્ત્વે લક્ષ્યેષુ ચ નિધીયતે । અતોઽવિશેષવિજ્ઞાનં વિશેષમુપગચ્છતિ ॥ માનસે ચ વિલીને તુ યત્સુખં ચાત્મસાક્ષિકમ્ । તદ્બ્રહ્મ ચામૃતં શુક્રં સા ગતિર્લોક એવ સઃ

બીજે પણ એવું કહેવામાં આવ્યું છે: શરીર ધનુષ્ય છે, ઓમ એ તીરો છે, મન એનો અગ્ર છે. અંધકારના લક્ષ્યને ભેદીને, મનુષ્ય અંધકારથી પર જાય છે. પછી એ ભેદીને, જેમ ઘુમતી અગ્નિની ચક્રી હોય તેમ, તેજસ્વી, શક્તિશાળી બ્રહ્મને, અંધકારથી પર, સૂર્યમાં, ચંદ્રમાં, અગ્નિમાં, વીજળીમાં તેજ પામે છે. એનું દર્શન કરીને મનુષ્ય અમરત્વ પામે છે. એ રીતે કહેવામાં આવ્યું છે: ધ્યાન પરમ તત્ત્વમાં અને લક્ષ્યમાં મૂકાય છે; અભેદ જ્ઞાનથી વિશિષ્ટતા પ્રાપ્ત થાય છે. અને જ્યારે મન વિલીન થાય છે, ત્યારે આત્મા જે સુખ અનુભવેછે—એ જ બ્રહ્મ છે, અમર છે, શુદ્ધ છે; એ જ માર્ગ છે, એ જ સાચો લોક છે.

અથાન્યત્રાપ્યુક્તમ્ \: નિદ્રેવાન્તર્હિતેન્દ્રિયઃ શુદ્ધિતમયા ધિયા સ્વપ્ન ઇવ યઃ પશ્યતીન્દ્રિયબિલેઽવિવશઃ પ્રણવાખ્યં પ્રણેતારં ભારૂપં વિગતનિદ્રં વિજરં વિમૃત્યું વિશોકં ચ સોઽપિ પ્રણવાખ્યઃ પ્રણેતા ભારૂપઃ વિગત નિદ્રઃ વિજરઃ વિમૃત્યુર્વિશોકો ભવતીત્યેવં હ્યાહ \: એવં પ્રાણમથોઙ્કારં યસ્માત્સર્વમનેકધા । યુનક્તિ યુઞ્જતે વાપિ યસ્માદ્યોગ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥ એકત્વં પ્રાણમનસોરિન્દ્રિયાણાં તથૈવ ચ । સર્વભાવપરિત્યાગો યોગ ઇત્યભિધીયતે

અન્યત્ર પણ这样 કહેવામાં આવ્યું છે: જ્યારે માણસ ઊંઘમાં હોય તેમ ઇન્દ્રિયોને અંદર ખેંચી લે છે, અને શુદ્ધ મનથી, સ્વપ્ન જેવી સ્થિતિમાં, ઇન્દ્રિયોની અંદર, બેઉપાય બનીને, 'પ્રણવ' નામે ઓળખાતા, બધું ચલાવનાર, ભારરૂપ, ઊંઘથી મુક્ત, વૃદ્ધાવસ્થાથી મુક્ત, મૃત્યુ અને દુ:ખથી મુક્ત એવા સ્વરૂપને જોવે છે, ત્યારે એ પણ 'પ્રણવ', ચલાવનાર, ભારરૂપ, ઊંઘથી મુક્ત, વૃદ્ધાવસ્થાથી મુક્ત, મૃત્યુ અને દુ:ખથી મુક્ત બની જાય છે. તેથી કહેવામાં આવ્યું છે: 'કારણ કે, શ્વાસ અને ઓમમાંથી, બધું અનેક રીતે જોડાય છે અથવા જોડાય છે, એટલે તેને યોગ કહેવાય છે. શ્વાસ, મન અને ઇન્દ્રિયોની એકતા, અને બધા ભાવોનો ત્યાગ — એ યોગ કહેવાય છે.'

અથાન્યત્રાપ્યુક્તમ્ \: યથા વાપ્સુ ચારિણઃ શાકુનિકઃ સૂત્રયન્ત્રેણોદ્ધૃત્યોદરેઽગ્નૌ જુહોત્યેવં વા વ ખલ્વિમાન્પ્રાણાનોમિત્યનેનોદ્ધૃત્યાનામયેઽગ્નૌ જુહોતિ અતસ્તપ્તોર્વિવસોઽથ યથા તપ્તોર્વિ સાર્પિસ્તૃણકાષ્ઠસંસ્પર્શે\- નોજ્જ્વલતીત્યેવં વા વ ખલ્વસાવપ્રાણાખ્યઃ પ્રાણસંસ્પર્શેનોજ્જ્વલતિ અથ યદુજ્જ્વલત્યેતદ્બ્રહ્મણો રૂપં ચૈતદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ચૈતદ્રુદ્રસ્ય રુદ્રત્વમેતત્તદપરિમિતધા ચાત્માનં વિભજ્ય પૂરયતીમાં લોકાનિત્યેવં હ્યાહ \: વહ્નેશ્ચ યદ્વત્ખલુ વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ સૂર્યાન્મયૂખાશ્ચ તથૈવ તસ્ય પ્રાણાદયો વૈ પુનરેવ તસ્માદ્ અભ્યુચ્ચરન્તીહ યથાક્રમેણ

અન્યત્ર પણ这样 કહેવામાં આવ્યું છે: જેમ શાકુનિક પાણીમાં રહેલા પક્ષીઓને દોરથી ખેંચી પોતાના પેટની અગ્નિમાં અર્પણ કરે છે, તેમ 'ઓમ' દ્વારા શ્વાસોને ખેંચી શરીરની અગ્નિમાં અર્પણ કરવામાં આવે છે. અને જેમ તાપેલી સોનામાં ઘાસ કે લાકડાનો સ્પર્શ થાય ત્યારે તે તેજસ્વી બને છે, તેમ 'શ્વાસ' નામે ઓળખાતા એ પણ શ્વાસના સ્પર્શથી તેજસ્વી બને છે. જે તેજસ્વી બને છે, એ બ્રહ્મનું સ્વરૂપ છે, એ વિષ્ણુનું પરમ પદ છે, એ રુદ્રનું રુદ્રત્વ છે. એ અનંત રીતે પોતાને વહેંચી આ લોકોને ભરાઈ જાય છે. તેથી કહેવામાં આવ્યું છે: 'જેમ અગ્નિમાંથી ચિંગારી, અને સૂર્યમાંથી કિરણો નીકળે છે, તેમ એમાંથી શ્વાસ અને અન્ય again and again, ક્રમ પ્રમાણે ઊભા થાય છે.'

અથાન્યત્રાપ્યુક્તમ્ \: બ્રહ્મણો વા વૈતત્તેજઃ પરસ્યામૃતસ્યાશરીરસ્ય યચ્છરીરસ્યૌષ્ણ્યમસ્યૈતદ્ઘૃતમથાવિઃ સન્ નભસિ નિહિતં વૈતદેકાગ્રેણૈવમન્તર્હૃદયાકાશં વિનુદન્તિ યત્તસ્ય જ્યોતિરિવ સમ્પદ્યતીતિ અતસ્તદ્ભાવમ્ અચિરેણૈતિ ભૂમાવયસ્પિણ્ડં નિહિતં યથાઽચિરેણૈતિ ભૂમિત્વમ્ મૃદ્વત્સંસ્થમયસ્પિણ્ડં યથાગ્ન્યયસ્કારાદયો નાભિભવન્તિ પ્રણશ્યતિ ચિત્તં તથાશ્રયેણ સહૈવમિત્યેવં હ્યાહ \: હૃદ્યાકાશમયં કોશમાનન્દં પરમાલયમ્ । સ્વં યોગશ્ચ તતોઽસ્માકં તેજશ્ચૈવાગ્નિસૂર્યયોઃ

અન્યત્ર પણ这样 કહેવામાં આવ્યું છે: બ્રહ્મનું તેજ, પરમ, અમર, શરીર રહિત — શરીરવાળાનું જે ઉષ્મા છે, એ તેનું ઘી છે. જ્યારે એ પ્રગટ થાય છે, આકાશમાં સ્થિત થાય છે, એકાગ્રતાથી મનુષ્ય હૃદયના આંતરિક આકાશને ભેદે છે, અને જે પ્રકાશ જેવું બને છે, એ સ્થિતિને ઝડપથી પ્રાપ્ત કરે છે. જેમ જમીન પર મૂકેલો માટીનો ગોળો ઝડપથી જમીન બની જાય છે, અને જેમ કુંભાર પાસે મૂકેલો માટીનો ગોળો અગ્નિથી પ્રભાવીત થતો નથી પણ આધાર સાથે નાશ પામે છે, તેમ મન પણ છે. તેથી કહેવામાં આવ્યું છે: 'હૃદયના આકાશથી બનેલો આવરણ, આનંદ, પરમ નિવાસ — એ આપણો યોગ છે, અને અગ્નિ તથા સૂર્યનું તેજ પણ એ જ છે.'

અથાન્યત્રાપ્યુક્તમ્ \: ભૂતેન્દ્રિયાર્થાનતિક્રમ્ય તતઃ પ્રવ્રજ્યાજ્યં ધૃતિદણ્ડં ધનુર્ગૃહીત્વાઽનભિમાનમયેન ચૈવેષુણા તં બ્રહ્મ દ્વારપારં નિહત્યાદ્યં સંમોહમૌલી તૃષ્ણેર્ષ્યાકુણ્ડલી તન્દ્રીરાઘવેત્ર્યભિમાનાધ્યક્ષઃ ક્રોધજ્યં પ્રલોભદણ્ડં ધનુર્ગૃહીત્વેચ્છામયેન ચૈવેષુણેમાનિ ખલુ ભૂતાનિ હન્તિ તં હત્વોંકારપ્લવેનાન્તર્હૃદયાકાશસ્ય પારં તીર્ત્વાવિર્ભૂતે અન્તરાકાશે શનકૈરવટૈવાવટકૃદ્ધાતુકામઃ સંવિશત્યેવં બ્રહ્મશાલાં વિશેત્ તતશ્ચતુર્જાલં બ્રહ્મકોશં પ્રણુદેત્ ગુર્વાગમેનેતિ \: અતઃ શુદ્ધઃ પૂતઃ શૂન્યઃ શાન્તોઽપ્રાણો નિરાત્માઽનન્તોઽક્ષય્યઃ સ્થિરઃ શાશ્વતોઽજઃ સ્વતન્ત્રઃ સ્વે મહિમ્નિ તિષ્ઠતિ અતઃ સ્વે મહિમ્નિ તિષ્ઠમાનમ્ દૃષ્ટ્વાઽવૃત્તચક્રમિવ સઞ્ચારચક્રમાલોકયતિ ઇત્યેવં હ્યાહ \: ષડ્ભિર્માસૈસ્તુ યુક્તસ્ય નિત્યમુક્તસ્ય દેહિનઃ અનન્તઃ પરમો ગુહ્યઃ સમ્યગ્યોગઃ પ્રવર્તતે ॥ રજસ્તમોભ્યાં વિદ્ધસ્ય સુસમિદ્ધસ્ય દેહિનઃ પુત્રદારકુટુમ્બેષુ સક્તસ્ય ન કદાચન

અન્યત્ર પણ这样 કહેવામાં આવ્યું છે: ભૂત, ઇન્દ્રિય અને deren વિષયોને પાર કરીને, પછી ધીરજનો દંડ અને ત્યાગનો ધનુષ લઈને, અહંકાર રહિત તીક્ષ્ણ બાણથી, બ્રહ્મ — દ્વારપાલ, મૂળ ભ્રમ, તૃષ્ણા અને ઈર્ષ્યા વડે મુકુટધારી, આળસથી વાંકડા, ક્રોધના ચાબુકવાળા, અહંકારના ધનુષવાળા, ઇચ્છાના બાણવાળા — એ બધાં અવરોધોને હરાવે છે. પછી 'ઓમ'ની નાવ દ્વારા હૃદયના આંતરિક આકાશના પાર પહોંચીને, જ્યારે આંતરિક આકાશ પ્રગટ થાય છે, ધીમે ધીમે, પક્ષી પોતાના ગૂંથમાં પ્રવેશે તેમ, તત્વ ઇચ્છનાર એમાં પ્રવેશે છે; આમ બ્રહ્મની શાળા (હોલ)માં પ્રવેશે છે. પછી ચાર જાળ — બ્રહ્મના આવરણ — ગુરુના શાસ્ત્ર દ્વારા ભેદી, શુદ્ધ, પવિત્ર, ખાલી, શાંતિથી, શ્વાસ વિનાનું, આત્મા વિનાનું, અનંત, અક્ષય, સ્થિર, શાશ્વત, અજ, સ્વતંત્ર, પોતાના મહિમામાં સ્થિત થાય છે. પોતાને પોતાના મહિમામાં સ્થિત જોઈને, પાછા ફરવાના ચક્રને સ્થિર ચક્ર જેવું જુએ છે. તેથી કહેવામાં આવ્યું છે: 'છ મહિના સુધી નિયમિત યોગમાં રહેલા, સદાય મુક્ત શરીરવાળા માટે, અનંત, પરમ, ગુપ્ત, સાચો યોગ પ્રગટે છે. પણ જે રજ અને તમસથી ઘાયલ છે, ભલે સારી રીતે જાગૃત હોય, પણ સંતાન, પત્ની અને ઘર સાથે જોડાયેલા હોય, એમને કદી નથી.'

એવમુક્ત્વાઽન્તર્હૃદયઃ શકાયન્યસ્તસ્મૈ નમસ્કૃત્વાઽનયા બ્રહ્મવિદ્યયા રાજન્ બ્રહ્મણઃ પન્થાનમારૂઢાઃ પુત્રાઃ પ્રજાપતેરિતિ સન્તોષં દ્વન્દ્વતિતિક્ષાં શાન્તત્વં યોગાભ્યાસાદવાપ્નોતીતિ એતદ્ગુહ્યતમં નાપુત્રાય નાશિષ્યાય નાશાન્તાય કીર્તયેદિતિ અનન્યભક્તાય સર્વગુણસમ્પન્નાય દદ્યાત્

આ રીતે બોલી, શાકાયન્યે અંતરથી મન એકાગ્ર કરી, રાજાને વંદન કર્યું અને કહ્યું: 'આ બ્રહ્મવિદ્યાથી, રાજન, પ્રજાપતિના પુત્રોએ બ્રહ્મના માર્ગે ઉન્નતિ પામી છે. સંતોષ, દુ:ખ-સુખ સહન કરવાની શક્તિ, અને શાંતિ—આ બધું યોગાભ્યાસથી પ્રાપ્ત થાય છે. આ સૌથી ગુપ્ત શિક્ષા છે; આને પુત્ર, શિષ્ય કે અશાંતિવાળા વ્યક્તિને કહેવું નહીં. જે અનન્ય ભક્ત છે, સર્વ ગુણોથી સમ્પન્ન છે, એ જને આપવી.'

ૐ શુચૌ દેશે શુચિઃ સત્ત્વસ્થઃ સદધીયાનઃ સદ્વાદી સદ્ધ્યાયી સદ્યાજી સ્યાદિતિ । અતઃ સદ્બ્રહ્મણિ સત્યભિલાષિણિ નિર્વૃત્ત્યોઽનસ્તત્ફલચ્છિન્નપાશો નિરાશઃ પરેષ્વાત્મવદ્વિગતભયો નિષ્કામોઽક્ષય્યમપરિમિતં સુખમાક્રમ્ય તિષ્ઠતિ । પરમં વૈ શેવધેરિવ પરસ્યોદ્ધરણં યન્નિષ્કામત્વમ્ । સ હિ સર્વકામમયઃ પુરુષોઽધ્યવસાયસઙ્કલ્પાભિમાનલિઙ્ગો બદ્દઃ । અતસ્તદ્વિપરીતો મુક્તઃ । અત્રૈક આહુર્ગુણઃ પ્રકૃતિભેદવશાસધ્યવસાયાત્મબન્ધમુપાગતો। અધ્યવસાયસ્ય દોષક્ષયાદ્ધિ મોક્ષઃ મનસા હ્યેવ પશ્યતિ મનસા શૃણોતિ કામઃ સઙ્કલ્પો વિચિકિત્સા શ્રદ્ધાઽશ્રદ્ધા ધૃતિરધૃતિર્હ્રીર્ધીર્ભીરિત્યેતત્સર્વં મન એવ ગુણૌઘૈરુહ્યમાનઃ કલુષીકૃતશ્ચાસ્થિરશ્ચલો લુપ્યમાનઃ સસ્પૃહો વ્યગ્રશ્ચાભિમાનિત્વં પ્રયાત ઇતિ અહં સો મમેદમિત્યેવં મન્યમાનો નિબધ્નાત્યાત્મનાત્માન્ં જાલેનેવ ખેચરઃ । અતઃ પુરુષોઽધ્યાવસાયસઙ્કલ્પાબિમાનલિઙ્ગો બદ્દઃ અતસ્તદ્વિપરીતો મુક્તઃ તસ્માન્નિરધ્યવસાયો નિઃસઙ્કલ્પો નિરભિમાનસ્તિષ્ઠેત્ એતન્મોક્ષલક્ષણમ્ એષાત્ર બ્રહ્મપદવી એષોઽત્ર દ્વારવિવરોઽનેનાસ્ય તમસઃ પારં ગમિષ્યતિ । અત્ર હિ સર્વે કામાઃ સમાહિતા ઇત્યત્રોદાહરન્તિ \: યદા પઞ્ચાવતિષ્ઠન્તે જ્ઞાનાનિ મનસા સહ । બુદ્ધિશ ન વિચેષ્ટતે તામાહુઃ પરમાં ગતિમ્ ॥ એતદુક્ત્વાન્તર્હૃદયઃ શાકાયન્યસ્તસ્મૈ નમસ્કૃત્વા યથાવદુપચારી કૃતકૃત્યો મરુદુત્તરાયણં ગતો ન હ્યત્રોદ્વર્ત્મના ગતિઃ એષોઽત્ર બ્રહ્મપથઃ સૌરં સ્દ્વારં ભિત્ત્વોર્દ્ધ્વેન વિનિર્ગતા ઇત્યત્રોદાહરન્તિ અનન્તા રશ્મયસ્તસ્ય દીપવદ્યઃ સ્થિતો હૃદિ । સિતાસિતાઃ કદ્રુનીલાઃ કપિલા મૃદુલોહિતાઃ ॥ ઊર્ધ્વમેકઃ સ્થિતસ્તેષાં યો ભિભિત્વા સૂર્યમણ્ડલમ્ । બ્રહ્મલોકમતિક્રમ્ય તેન યાન્તિ પરાં ગતિમ્ ॥ યદસ્યાન્યદ્રશ્મિશતમૂર્ધ્વમેવ વ્યવસ્થિતમ્ । તેન દેવનિકાયાનાં સ્વધામાનિ પ્રપદ્યતે ॥ યે નૈકરૂપાશ્ચાધસ્તાદ્રશ્મયોઽસ્ય મૃદુપ્રભાઃ । ઇહ કર્મોપભોગાય તૈઃ સંસરતિ સોઽવષઃ । તસ્માત્સર્ગસ્વર્ગાપવર્ગહેતુર્ભગવાનસાવાદિત્ય ઇતિ

ઓમ. શુદ્ધ સ્થળે, સ્વયં શુદ્ધ રહી, સત્વમાં સ્થિર રહી, સદાય અધ્યયન, સત્ય બોલવું, પઠન અને યજ્ઞ કરવું—એ રીતે જીવવું જોઈએ. સાચા બ્રહ્મને ઇચ્છનાર, પૂર્ણ થયેલા, ફળના બંધનથી મુક્ત, આશાવિહીન, બીજાને પોતાને જેવો માનનાર, નિર્ભય, નિરાકાંક્ષી, અક્ષય અને અનંત સુખ પ્રાપ્ત કરનાર એ જ સ્થિર રહે છે. સર્વથી શ્રેષ્ઠ છે નિરાકાંક્ષીપણું, કારણ કે એ જ ઊંચે ઉઠાવવાનું સાધન છે. જે મનુષ્ય સર્વ ઈચ્છાઓથી ભરેલો છે, એ સંકલ્પ, ઈરાદા અને અભિમાનથી બંધાય છે; એના વિપરીત મુક્ત છે. કેટલાક કહે છે કે ગુણ પ્રકૃતિના ભેદથી આવે છે અને સંકલ્પથી બંધન થાય છે. સંકલ્પના દોષ દૂર થાય ત્યારે મુક્તિ મળે છે. મનથી જ જોવું, મનથી જ સાંભળવું: ઈચ્છા, સંકલ્પ, શંકા, શ્રદ્ધા, અશ્રદ્ધા, ધીરજ, અધીરતા, લાજ, બુદ્ધિ, ભય—આ બધું મનથી જ થાય છે. ગુણોથી દોષિત મન અસ્થિર, ચંચળ, વિક્ષિપ્ત, ઈચ્છાવાળું, વ્યગ્ર અને અભિમાનથી ભરાય છે. 'હું આ છું, આ મારું છે' એમ માનતો પોતાને જ જાળમાં ફસાવે છે, પંખી જેવા. તેથી સંકલ્પ, ઈરાદા અને અભિમાનથી બંધાયેલો મનુષ્ય બંધાય છે; એના વિપરીત મુક્ત છે. તેથી નિસંકલ્પ, નિરાકાંક્ષી, નિરાભિમાન રહી જવું જોઈએ. એ જ મુક્તિનું લક્ષણ છે; એ જ બ્રહ્મનો માર્ગ છે; એ જ દ્વાર છે—એથી અંધકાર પાર કરી શકાશે. અહીં સર્વ ઈચ્છાઓ એકત્ર થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે કહે છે: 'જ્યારે પાંચે ઇન્દ્રિયો મન સાથે સ્થિર થાય છે, અને બુદ્ધિ ચળવળતી નથી, ત્યારે એ પરમ અવસ્થા કહેવાય છે.' આ રીતે બોલી, શાકાયન્યે અંતરથી મન એકાગ્ર કરી, રાજાને વંદન કર્યું, યોગ્ય વિધિ કરી, અને પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરી ઉત્તર પવન તરફ ગયો. અહીં ઉપરના માર્ગે ગતિ નથી; એ જ બ્રહ્મનો માર્ગ છે. સૂર્યના દ્વારને ભેદી, ઉપરથી વિદાય લે છે. ઉદાહરણ તરીકે કહે છે: 'એના અનંત કિરણો, દીપક જેવા, હૃદયમાં સ્થિર છે—શ્વેત, કાળા, પીળા, વાદળી, કાપીલા, નરમ લાલ. એમાં એક કિરણ ઊભો છે, જે સૂર્યમંડળને ભેદી, બ્રહ્મલોકને પાર કરી, એથી પરમ અવસ્થા મળે છે. જે અન્ય સો કિરણો ઉપર ઊભા છે, એથી દેવોના ધામ મળે છે. નીચેના નરમ પ્રકાશવાળા કિરણો કર્મના ભોગ માટે છે; એથી મનુષ્ય અવશ ભટકે છે. તેથી, ભગવાન સૂર્ય સૃષ્ટિ, સ્વર્ગ અને મુક્તિનો કારણ છે.'