યો હ ખલુ વાચોપરિસ્થઃ શ્રૂયતે સ એવ વા એષ શુદ્ધઃ પૂતઃ શૂન્યઃ શાન્તો પ્રાણોઽનીશત્માઽનન્તોઽક્ષય્યઃ સ્થિરઃ શાશ્વતોઽજઃ સ્વતન્ત્રઃ સ્વે મહિમ્નિ તિષ્ઠત્યનેનેદં શરીરં ચેતનવત્પ્રતિષ્ઠાપિતં પ્રચોદયિતા ચૈષોઽસ્યેતિ તે હોચુર્ભગવન્કથમનેનેદૃશેનાનિચ્છેનૈતદ્વિધમિદં ચેતનવત્પ્રતિષ્ઠાપિતં પ્રચોદયિતા ચૈષોઽસ્યેતિ કથમિતિ તાન્હોવાચ
જે વાણીથી ઉપર સાંભળાય છે, એ જ શુદ્ધ, પવિત્ર, ખાલી, શાંત પ્રાણ છે. એ સ્વામી વિનાનું, અનંત, અક્ષય, સ્થિર, શાશ્વત, અજ, સ્વતંત્ર છે અને પોતાના મહિમામાં સ્થિત છે. એના દ્વારા આ શરીર જીવતું લાગે છે અને એ જ તેનું ચલાવનાર છે. તેમણે પૂછ્યું: "ભગવાન, આવું હોવા છતાં, એ કેવી રીતે શરીરને જીવતું કરે છે અને ચલાવે છે, જ્યારે એમાં ઇચ્છા નથી?" ત્યારે તેમણે કહ્યું:
અથ યોઽયમૂર્ધ્વમુત્ક્રામતીત્યેષ વાવ સ પ્રાણોઽથ યોયમાવઞ્ચં સંક્રામત્વેષ વાવ સોઽપાનોઽથ યોયં સ્થવિષ્ઠમન્નધાતુમપાને સ્થાપયત્યણિષ્ઠં ચાઙ્ગેઽઙ્ગે સમં નયત્યેષ વાવ સ સમાનોઽથ યોઽયં પીતાશિતમુદ્ગિરતિ નિગિરતીતિ ચૈષ વાવ સ ઉદાનોઽથ યેનૈતાઃ શિરા અનુવ્યાપ્તા એષ વાવ સ વ્યાનઃ
હવે, જે ઉપર જાય છે, એ પ્રાણ છે; જે નીચે જાય છે, એ અપાન છે; જે અપાનમાં સ્થૂળ અન્નને રાખે છે અને અનિચ્છિતને અંગે અંગે સમાન રીતે વહેંચે છે, એ સમાન છે; જે પીધેલું અને ખાધેલું બહાર કાઢે છે, એ ઉદાન છે; અને જે તમામ નાડીઓમાં વ્યાપી છે, એ વ્યાન છે.
અથોપાંશુરન્તર્યામ્યમિભવત્યન્તર્યામમુપાંશુમેતયોરન્તરાલે ચૌષ્ણ્યં માસવદૌષ્ણ્યં સ પુરુષોઽથ યઃ પુરુષઃ સોઽગ્નિર્વૈશ્વાનરોઽપ્યન્યત્રાપ્યુક્તમયમગ્નિર્વૈશ્વાનરો યોઽયમનન્તઃ પુરુષો યેનેદમન્નં પચ્યતે યદિદમદ્યતે તસ્યૈષ ઘોષો ભવતિ યદેતત્કર્ણાવપિધાય શૃણોતિ સ યદોત્ક્રમિષ્યન્ભવતિ નૈનં ઘોષં શૃણોતિ
સ વા એષ આત્મેત્યદો વશં નીત ઇવ સિતાસિતૈઃ કર્મફલૈરભિભૂયમાન ઇવ પ્રતિશરીરેષુ ચરત્યવ્યક્તત્વાત્સૂક્ષ્મત્વાદદૃશ્યત્વાદગ્રાહ્યત્વાન્નિર્મમત્વા ચ્ચાનવસ્થોઽકર્તા કર્તેવાવસ્થિતઃ
આ જ આત્મા છે—સફેદ અને કાળા કર્મફળના વશમાં પડેલો જેવો લાગે છે, દરેક શરીરમાં ફરતો હોય છે, પણ એ અવ્યક્ત, સૂક્ષ્મ, અદૃશ્ય અને નિર્મમ હોવાથી ક્યાંય સ્થિર નથી, કર્તા નથી, છતાં કર્તા જેવો દેખાય છે.
સ વા એષ શુદ્ધઃ સ્થિરોઽચલશ્ચાલેપોઽવ્યગ્રો નિઃસ્પૃહઃ પ્રેક્ષકવદવસ્થિતઃ સ્વસ્ય ચરિતભુગ્ગુણમયેન પટેનાત્માનમન્તર્ધીયાવસ્થિત ઇત્યવસ્થિત ઇતિ
આ જ શુદ્ધ, સ્થિર, અચળ, અસ્પર્શ્ય, નિર્વિકાર, નિર્લોભ, દ્રષ્ટા તરીકે સ્થિત છે, પોતાના વર્તનનો ભોગવે છે, ગુણોના પડદાથી ઢંકાયેલો છે અને તેથી છુપાયેલો રહે છે.
ઇતિ દ્વિતીયઃ પ્રપાઠકઃ ॥ તે હોચુર્ભગવન્યદ્યેવમસ્યાત્મનો મહિમાનં સૂચયસીત્યન્યો વા પરઃ કોઽયમાત્મા સિતાસિતૈઃ કર્મફલૈરભિભૂયમાનઃ સદસદ્યોનિમાપદ્યત ઇત્યવાચીં વોર્ધ્વાં વા ગતં દ્વન્દ્વૈરભિભૂયમાનઃ પરિભ્રમતીતિ કતમ એષ ઇતિ તાન્હોવાચ
આ રીતે બીજો પ્રપાઠક પૂર્ણ થાય છે. તેઓએ કહ્યું: 'હે ભગવાન, તમે આ આત્માની મહિમા બતાવો છો, તો આ આત્મા કોણ છે? આ કોણ છે, જે સફેદ અને કાળી ક્રિયાઓના ફળોથી દબાઈ જાય છે, સારા-ખરા અને ખરાબ જન્મ પામે છે, દ્વંદ્વોથી પરાજિત થઈને ક્યારેક નીચે, ક્યારેક ઉપર ભટકે છે? આ કોણ છે?' ત્યારે તેમણે જવાબ આપ્યો:
અથાન્યત્રાપ્યુક્તં શરીરમિદં મૈથુનાદેવોદ્ભૂતં સંવિદપેતં નિરય એવ મૂત્રદ્વારેણ નિષ્ક્રામન્તમસ્થિભિશ્ચિતં માંસેનાનુલિપ્તં ચર્મણાવબદ્ધં વિણ્મૂત્રપિત્તકફમજ્જામેદોવસાભિરન્યૈશ્ચ મલૈર્બહુભિઃ પરિપૂર્ણં કોશ ઇવાવસન્નેતિ
બીજે પણ કહેવામાં આવ્યું છે: આ શરીર સંયોગથી જન્મે છે, જ્ઞાનથી વિહિન છે, નરક માટે નિર્ધારિત છે, મૂત્રદ્વારથી બહાર આવે છે, હાડકાંથી ઢંકાયેલું છે, માંસથી લપેટાયેલું છે, ચામડીથી બંધાયેલું છે, વિસર્જન, મૂત્ર, પિત્ત, કફ, મજ્જા, ચરબી અને બીજા અનેક મલોથી ભરેલું છે, જેમ થેલીમાં કચરો詰ડેલો હોય તેમ.
તૃતીયઃ પ્રપાઠકઃ ॥ તે હ ખલ્વથોર્ધ્વરેતસોઽતિવિસ્મિતા અતિસમેત્યોચુર્ભગવન્નમસ્તે ત્વં નઃ શાધિ ત્વમસ્માકં ગતિરન્યા ન વિદ્યત ઇત્યસ્ય કોઽતિથિર્ભૂતાત્મનો યેનેદં હિત્વામન્યેવ સાયુજ્યમુપૈતિ તાન્હોવાચ
ત્રીજો પ્રપાઠક. પછી ઉર્ધ્વરેતસો, ખૂબ આશ્ચર્યચકિત થઈ, નજીક આવીને કહ્યું: 'હે ભગવાન, અમે તમને નમન કરીએ છીએ. અમને શીખવો, કેમ કે તમે જ અમારો આશ્રય છો; બીજું કોઈ નથી. ભૂતાત્માનો મહેમાન કોણ છે, જેના દ્વારા આ શરીર છોડીને બીજું સાયુજ્ય પ્રાપ્ત થાય છે?' તેમણે જવાબ આપ્યો:
અત્રૈતે શ્લોકા ભવન્તિ ॥ યથા નિરિન્ધનો વહ્નિઃ સ્વયોનાવુપશામ્યતિ । તથા વૃત્તિક્ષયાચ્ચિત્તં સ્વયોનાવુપશામ્યતિ
અહીં આ શ્લોકો કહેવામાં આવે છે: જેમ ઈંધણ વિના અગ્નિ પોતાના મૂળમાં શાંત થઈ જાય છે, તેમ વ્યવહાર ટળી જાય ત્યારે મન પણ પોતાના મૂળમાં શાંત થઈ જાય છે.
સ્વયોનાવુપશાન્તસ્ય મનસઃ સત્યગામિનઃ । ઇન્દ્રિયાર્થાવિમૂઢસ્યાનૃતાઃ કર્મવશાનુગાઃ
જે મન પોતાના મૂળમાં શાંત થઈ ગયું છે, જે સત્યમાં ચાલે છે, અને ઇન્દ્રિય વિષયોમાં મોહિત નથી, તેના માટે ખોટા કર્મો બંધનરૂપ નથી રહેતા.
ચિત્તમેવ હિ સંસારસ્તત્પ્રયત્નેન શોધયેત્ । યચ્ચિત્તસ્તન્મયો ભવતિ ગુહ્યમેતત્સનાતનમ્
મન જ સંસાર છે; તેથી તેને પ્રયત્નપૂર્વક શુદ્ધ કરવું જોઈએ. જેવું મન હોય છે, એવાં જ આપણે બનીએ છીએ; આ પ્રાચીન ગુપ્ત રહસ્ય છે.
ચિત્તસ્ય હિ પ્રસાદેન હન્તિ કર્મ શુભાશુભમ્ । પ્રસન્નાત્માત્મનિ સ્થિત્વા સુખમવ્યયમશ્નુતે
મનના પ્રસાદથી સારા-ખરા અને ખરાબ કર્મો નાશ પામે છે. પ્રસન્ન આત્મા, આત્મામાં સ્થિત રહીને, અવિનાશી સુખનો અનુભવ કરે છે.
સમાસક્તં યદા ચિત્તં જન્તોર્વિષયગોચરે । યદ્યેવં બ્રહ્મણિ સ્યાત્તત્કો ન મુચ્યેત બન્ધનાત્
જ્યારે જીવનું મન વિષયોમાં આસક્ત થાય છે, ત્યારે બંધાઈ જાય છે; પણ જો એ જ મન બ્રહ્મમાં આસક્ત થાય, તો કોણ બંધનમાંથી મુક્ત ન થાય?
મનો હિ દ્વિવિધં પ્રોક્તં શુદ્ધં ચાશુદ્ધમેવ ચ । અશુદ્ધં કામસઙ્કલ્પં શુદ્ધં કામવિવર્જિતમ્
મનને બે પ્રકારનું કહેવાયું છે: શુદ્ધ અને અશુદ્ધ. અશુદ્ધ મન ઇચ્છા અને કલ્પનાથી ભરેલું હોય છે; શુદ્ધ મન ઇચ્છા વિહિન હોય છે.
લયવિક્ષેપરહિતં મનઃ કૃત્વા સુનિશ્ચલમ્ । યદા યાત્યમનીભાવં તદા તત્પરમં પદમ્
મનને લય અને વિક્ષેપથી રહિત, સંપૂર્ણ સ્થિર બનાવી, જ્યારે એ અમનભાવ પામે છે, ત્યારે પરમ પદ પ્રાપ્ત થાય છે.
તાવદેવ નિરોદ્ધવ્યં હૃદિ યાવત્ક્ષયં ગતમ્ । એતજ્જ્ઞાનં ચ મોક્ષં ચ શેષાસ્તુ ગ્રન્થવિસ્તરાઃ
મનને હૃદયમાં ત્યાં સુધી રોકવું જોઈએ, જ્યાં સુધી એ સંપૂર્ણ નાશ પામે. આ જ જ્ઞાન અને મોક્ષ છે; બાકીના બધા ગ્રંથો તો ફક્ત વિસ્તૃત વર્ણન છે.
સમાધિનિર્ધૂતમલસ્ય ચેતસો નિવેશિતસ્યાત્મનિ યત્સુખં લભેત્ । ન શક્યતે વર્ણયિતું ગિરા તદા સ્વયં તદન્તઃકરણેન ગૃહ્યતે
સમાધિથી શુદ્ધ થયેલા અને આત્મામાં સ્થિર થયેલા મન દ્વારા જે સુખ મળે છે, તે વાણીથી વર્ણવી શકાય તેમ નથી; ત્યારે એ પોતાનું અંતઃકરણથી જ અનુભવે છે.
અપામપોઽગ્નિરગ્નૌ વા વ્યોમ્નિ વ્યોમ ન લક્ષયેત્ । એવમન્તર્ગતં ચિત્તં પુરુષઃ પ્રતિમુચ્યતે
પાણીમાં પાણી દેખાતું નથી, અગ્નિમાં અગ્નિ દેખાતો નથી, આકાશમાં આકાશ દેખાતું નથી. એ જ રીતે, જ્યારે મન અંદર જ લય પામે છે, ત્યારે પુરુષ મુક્ત થાય છે.
મન એવ મનુષ્યાણાં કારણં બન્ધમોક્ષયોઃ । બન્ધાય વિષયાસક્તં મુક્ત્યૈ નિર્વિષયં સ્મૃતમિતિ
મનુષ્યના બંધન અને મુક્તિનું મૂળ કારણ મન છે. જો મન વિષયોમાં આસક્ત થાય તો બંધન સર્જાય છે, અને જો મન વિષયોથી નિર્વિકાર થાય તો તેને મુક્તિનું કારણ માનવામાં આવે છે.
અથ યથેયં કૌત્સાયનિસ્તુતિઃ ॥ ત્વં બ્રહ્મા ત્વં ચ વૈ વિષ્ણુસ્ત્વં રુદ્રસ્ત્વં પ્રજાપતિઃ । ત્વમગ્નિર્વરુણો વાયુસ્ત્વમિન્દ્રસ્ત્વં નિશાકરઃ
હવે કૌત્સાયન દ્વારા સ્તુતિ કહેવામાં આવે છે: તું બ્રહ્મા છે, તું પણ વિષ્ણુ છે, તું રુદ્ર છે, તું પ્રજાપતિ છે; તું અગ્નિ, વરુણ, વાયુ, તું ઇન્દ્ર અને તું ચંદ્ર છે.
ત્વં મનુસ્ત્વં યમશ્ચ ત્વં પૃથિવી ત્વમથાચ્યુતઃ । સ્વાર્થે સ્વાભાવિકેઽર્થે ચ બહુધા તિષ્ઠસે દિવિ
તું મનુ છે, તું યમ છે, તું ધરતી છે અને તું અચ્યૂત છે; તું પોતાના હિત માટે અને સ્વભાવિક હેતુ માટે અનેક રૂપે સ્વર્ગમાં સ્થિત છે.
વિશ્વેશ્વર નમસ્તુભ્યં વિશ્વાત્મા વિશ્વકર્મકૃત્ । વિશ્વભુગ્વિશ્વમાયસ્ત્વં વિશ્વક્રીડારતિઃ પ્રભુઃ
હે વિશ્વના ઈશ્વર, તને વંદન છે; હે વિશ્વાત્મા, વિશ્વના સર્જનહાર, હે વિશ્વભોક્તા, તું જ વિશ્વમાયાવાળો, વિશ્વની રમત અને આનંદમાં તું જ પ્રભુ છે.
સ વા એષ સૂક્ષ્મોઽગ્રાહ્યોઽદૃશ્યઃ પુરુષસંજ્ઞકો બુદ્ધિપૂર્વમિહૈવાવર્તતેંઽશેન સુષુપ્તસ્યૈવ બુદ્ધિપૂર્વં નિબોધયત્યથ યોહ ખલુ વાવાઇતસ્યાંશોઽયં યશ્ચેતનમાત્રઃ પ્રતિપૂરુષં ક્ષેત્રજ્ઞઃ સઙ્કલ્પાધ્યવસાયાભિમાનલિઙ્ગઃ પ્રજાપતિર્વિશ્વક્ષસ્તેન ચેતનેનેદં શરીરં ચેતનવત્પ્રતિષ્ઠાપિતં પ્રચોદયિતા ચૈષોઽસ્યેતિ તે હોચુર્ભગવન્નીદૃશસ્ય કથમંશેન વર્તનમિતિ તાન્હોવાચ
એ બહુ સૂક્ષ્મ, પકડમાં ન આવતું, અદૃશ્ય, પુરુષ તરીકે ઓળખાતું છે. એ બુદ્ધિપૂર્વક અહીં ફરતું રહે છે અને સુષુપ્તિમાં પણ પોતાના ભાગથી બુદ્ધિપૂર્વક જાગૃત કરે છે. એનો જે ભાગ દરેક મનુષ્યમાં ચેતન માત્ર છે, ક્ષેત્રજ્ઞ છે, સંકલ્પ, નિશ્ચય અને અભિમાનથી યુક્ત છે, એ પ્રજાપતિ, સર્વજ્ઞ છે. એ ચેતનાથી શરીર જીવતું લાગે છે અને એ જ તેનું ચલાવનાર છે. તેમણે પૂછ્યું: "ભગવાન, આવું હોવા છતાં એ ભાગથી કેવી રીતે કાર્ય કરે છે?" ત્યારે તેમણે કહ્યું:
પ્રજાપતિર્વા એષોઽગ્રેઽતિષ્ઠત્સ નારમતૈકઃ સ આત્મનમભિધ્યાયદ્બવ્હીઃ પ્રજા અસૃજત્ત અસ્યૈવાત્મપ્રબુદ્ધા અપ્રાણા સ્થાણુરિવ તિષ્ઠમાના અપશ્યત્સ નારમત સોઽમન્યતૈતાસં પ્રતિબોધનાયાભ્યન્તરં પ્રાવિશાનીત્યથ સ વાયુમિવાત્માનં કૃત્વાભ્યન્તરં પ્રાવિશત્સ એકો નાવિશત્સ પઞ્ચધાત્માનં પ્રવિભજ્યોચ્યતે યઃ પ્રાણોઽપાનઃ સમાન ઉદાનો વ્યાન ઇતિ
પ્રારંભમાં પ્રજાપતિ એકલા હતા. તેઓ સંતોષી ન હતા. તેમણે પોતાનું ધ્યાન કર્યું અને અનેક પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું. એ પોતાની જ ચેતનાથી ઉદ્ભવેલી હતી, પણ પ્રાણ વિનાની, સ્તંભ જેવી ઊભી રહી. તેમણે જોયું અને સંતોષી ન રહ્યા. તેમણે વિચાર્યું: 'આને જાગૃત કરવા માટે હું અંદર પ્રવેશી જાઉં.' એટલે પવન જેવો બની અંદર પ્રવેશ્યા. તેઓ એકલા પ્રવેશ્યા નહીં; પોતાને પાંચ ભાગે વહેંચીને, પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન અને વ્યાન તરીકે ઓળખાયા.
હવે, જ્યારે પ્રાણ અને અપાન અંદર સુક્ષ્મ અવસ્થામાં હોય છે, ત્યારે એ બંને વચ્ચે માસ જેવું ઉષ્ણતા રહે છે. એ પુરુષ—એ જ વૈશ્વાનર અગ્નિ છે. બીજે પણ કહેવામાં આવ્યું છે: એ વૈશ્વાનર અગ્નિ એ અંદરના પુરુષ છે, જેના દ્વારા અન્ન પકાય છે અને પચાય છે. એનો અવાજ એ છે, જે કાન બંધ કરતાં સાંભળાય છે. જ્યારે જીવ બહાર જવાનો થાય છે, ત્યારે એ અવાજ સાંભળાતો નથી.
સ વા એષ પઞ્ચધાત્માનં પ્રવિભજ્ય નિહિતો ગુહાયાં મનોમયઃ પ્રાણશરીરો બહુરૂપઃ સત્યસં કલ્પ આત્મેતિ સ વા એષોઽસ્ય હૃદન્તરે તિષ્ઠન્નકૃતાર્થોઽમન્યતાર્થાનસાનિ તત્સ્વાનીમાનિ ભિત્ત્વોદિતઃ પઞ્ચભી રશ્મિભિર્વિષયાનત્તીતિ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ યાનીમાન્યેતાન્યસ્ય રશ્મયઃ કર્મેન્દ્રિયાણ્યસ્ય હયા રથઃ શરીરં મનો નિયન્તા પ્રકૃતિમયોસ્ય પ્રતોદનેન ખલ્વીરિતં પરિભ્રમતીદં શરીરં ચક્રમિવ મૃતે ચ નેદં શરીરં ચેતનવત્પ્રતિષ્ઠાપિતં પ્રચોદયિતા ચૈષોઽસ્યેતિ
આ રીતે, પોતાને પાંચ ભાગે વહેંચીને, એ ગુહામાં સ્થિત છે, મનમય, પ્રાણમય શરીર ધરાવે છે, અનેક રૂપ ધરાવે છે, સત્યસંકલ્પ આત્મા છે. એ હૃદયમાં રહીને, કોઈ ફળ ન મળ્યું એમ માને છે અને બીજાં ફળોની ઈચ્છા કરે છે. પછી પોતાના અવરોધ તોડી, ઉપર ઊઠે છે અને પાંચ કિરણોથી વિષય ભોગવે છે—આ કિરણો જ બુદ્ધિન્દ્રિયો છે, કર્મેન્દ્રિયો એના ઘોડા છે, શરીર રથ છે, મન એનું નિયંત્રક છે. પ્રકૃતિના પ્રેરણાથી આ શરીર ચક્રની જેમ ફરે છે. મરણ પછી આ શરીર જીવતું રહેતું નથી, ન તો એ ચલાવનાર રહે છે.
અસ્તિ ખલ્વન્યોઽપરો ભૂતાત્મા યોઽયં સિતાસિતૈઃ કર્મફલૈરભિભૂયમાનઃ સદસદયોનિમાપદ્યત ઇત્યવાચીં વોર્ધ્વાં ગતિં દ્વન્દ્વૈરભિભૂયમાનઃ પરિભ્રમતીત્યસ્યોપવ્યાખ્યાનં પઞ્ચ તન્માત્રાણિ ભૂતશબ્દેનોચ્યન્તે પઞ્ચ મહાભૂતાનિ ભૂતશબ્દેનોચ્યન્તેઽથ તેષાં યઃ સમુદાયઃ શરીરમિત્યુક્તમથ યો હ ખલુ વાવ શરીરમિત્યુક્તં સ ભૂતાત્મેત્યુક્તમથાસ્તિ તસ્યાત્મા બિન્દુરિવ પુષ્કર ઇતિ સ વા એષોઽભિભૂતઃ પ્રાકૃત્યૈર્ગુણૈરિત્યતોઽભિભૂતત્વાત્સંમૂઢત્વં પ્રયાત્યસંમૂઢસ્ત્વાદાત્મસ્થં પ્રભું ભગવન્તં કારયિતારં નાપશ્યદ્ગુણૌઘૈસ્તૃપ્યમાનઃ કલુષીકૃતાસ્થિરશ્ચઞ્ચલો લોલુપ્યમાનઃ સસ્પૃહો વ્યગ્રશ્ચાભિમાનત્વં પ્રયાત ઇત્યહં સો મમેદમિત્યેવં મન્યમાનો નિબધ્નાત્યાત્મનાત્માનં જાલેનૈવ ખચરઃ કૃતસ્યાનુફલૈરભિભૂયમાનઃ પરિભ્રમતીતિ
ખરેખર, બીજું એક ભિન્ન ભૂતાત્મા છે, જે સફેદ-કાળી કર્મોના ફળોથી દબાઈને સારા-ખરા અને ખરાબ જન્મ પામે છે, દ્વંદ્વોથી પરાજિત થઈને ક્યારેક નીચે, ક્યારેક ઉપર ભટકે છે. તેનું સમજાવટ એ છે: પાંચ તન્માત્રાઓને 'ભૂત' કહેવાય છે; પાંચ મહાભૂતોને પણ 'ભૂત' કહેવાય છે; અને એ બધાનો સમૂહ 'શરીર' કહેવાય છે. જે 'શરીર' કહેવાય છે, એ 'ભૂતાત્મા' કહેવાય છે. અને એમાં આત્મા છે, જેમ કે કમળમાં બિંદુ હોય છે. આ પ્રકૃતિના ગુણોથી દબાઈ જાય છે; દબાઈ જવાથી મૂર્ખ બની જાય છે. જો મૂર્ખ ન બને, તો પોતાના આત્મામાં સ્થિત રહેલા પ્રભુ, ભગવાન, સર્જનહારને જોઈ શકતો નથી. ગુણોના સમૂહથી સંતોષી, કલુષિત, અસ્થિર, ચંચળ, લોભી, ઇચ્છાશીલ, વ્યસ્ત બની જાય છે અને 'હું આ છું, આ મારું છે' એમ માને છે. આ રીતે પોતે પોતાને જાળમાં ફસાવતો પક્ષી જેવો બંધાઈ જાય છે, કર્મોના ફળોથી દબાઈને નિષ્ફળ ભટકે છે.
અથાન્યત્રાપ્યુક્તં યઃ કર્તા સોઽયં વૈ ભૂતાત્મા કરણૈઃ કારયિતાન્તઃપુરુષોઽથ યથાગ્નિનાયઃપિણ્ડો વાભિભૂતઃ કર્તૃભિર્હન્યમાનો નાનાત્વમુપૈત્યેવં વાવ ખલ્વસૌ ભૂતાત્માન્તઃપુરુષેણાભિભૂતો ગુણૈર્હન્યમાનો નાનાત્વમુપૈત્યથ યત્ત્રિગુણં ચતુરશીતિલક્ષયોનિપરિણતં ભૂતત્રિગુણમેતદ્વૈ નાનાત્વસ્ય રૂપં તાનિ હ વા ઇમાનિ ગુણાનિ પુરુષેણેરિતાનિ ચક્રમિવ ચક્રિણેત્યથ યથાયઃપિણ્ડે હન્યમાને નાગ્નિરભિભૂયત્યેવં નાભિભૂયત્યસૌ પુરુષોઽભિભૂયત્યયં ભૂતાત્મોપસંશ્લિષ્ટત્વાદિતિ
બીજે પણ કહેવામાં આવ્યું છે: કરનાર એ ભૂતાત્મા છે, જે ઇન્દ્રિયો દ્વારા કરે છે, અને અંદરનો પુરુષ એ કરાવનાર છે. જેમ લોખંડનો ગોટો, કરનારોથી માર ખાઈને, દબાઈને અનેકરૂપે વિભાજિત થાય છે, તેમ ભૂતાત્મા પણ અંદરના પુરુષથી દબાઈને, ગુણોથી માર ખાઈને અનેકરૂપે વિભાજિત થાય છે. જે ત્રિગુણથી ચોર્યાસી લાખ યોનિમાં ફેરવાય છે, એ ભૂતાત્મા છે, અને એ જ વિવિધતાનું સ્વરૂપ છે. આ ગુણો પુરુષ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે, જેમ ચક્ર ધરીને ફરતું હોય તેમ. જેમ લોખંડના ગોટાને માર પડતાં પણ અગ્નિ દબાતો નથી, તેમ પુરુષ દબાતો નથી; દબાઈ જાય છે તો ભૂતાત્મા, કારણ કે એ જોડાયેલો છે.
અથાન્યત્રાપ્યુક્તં સંમોહો ભયં વિષાદો નિદ્રા તન્દ્રી વ્રણો જરા શોકઃ ક્ષુત્પિપાસા કાર્પણ્યં ક્રોધો નાસ્તિક્યમજ્ઞાનં માત્સર્યં વૈકારુણ્યં મૂઢત્વં નિર્વ્રીડત્વં નિકૃતત્વમુદ્ધાતત્વમસમત્વમિતિ તામસાન્વિતસ્તૃષ્ણા સ્નેહો રાગો લોભો હિંસા રતિર્દૃષ્ટિવ્યાપૃતત્વમીર્ષ્યા કામમવસ્થિતત્વં ચઞ્ચલત્વં જિહીર્ષાર્થોપાર્જનં મિત્રાનુગ્રહણં પરિગ્રહાવલમ્બોઽનિષ્ટેષ્વિન્દ્રિયાર્થેષુ દ્વિષ્ટિરિષ્ટેશ્વભિષઙ્ગ ઇતિ રાજસાન્વિતૈઃ પરિપૂર્ણ એતૈરભિભૂત ઇત્યયં ભૂતાત્મા તસ્માન્નાનારૂપાણ્યાપ્નોતીત્યાપ્નોતીતિ
બીજે પણ કહેવામાં આવ્યું છે: મોહિતપણું, ભય, નિરાશા, ઊંઘ, આળસ, ઘા, વૃદ્ધાવસ્થા, દુઃખ, ભૂખ-તરસ, કંગાળપણું, ગુસ્સો, અસ્તિકતાનો અભાવ, અજ્ઞાન, ઈર્ષ્યા, ક્રૂરતા, મૂર્ખતા, નિર્લજ્જતા, દગાબાજી, અહંકાર, અસમાનતા—આ બધું અંધકારથી ભરેલું છે. તરસ, લાગણી, આસક્તિ, લાલચ, હિંસા, આનંદ, દૃષ્ટિમાં આસક્તિ, ઈર્ષ્યા, કામ, અસ્થિરતા, લાલસા, ધન મેળવવાનો પ્રયાસ, મિત્રોને રીઝવવું, સંપત્તિમાં આધાર રાખવો, અપ્રિય ઇન્દ્રિય વિષયોમાં દ્વેષ, પ્રિયમાં આસક્તિ—આ બધું રજોગુણથી ભરેલું છે. આ બધાથી ભરાઈને અને દબાઈને, ભૂતાત્મા અનેક રૂપ પામે છે.
અથાન્યત્રાપ્યુક્તં મહાનદીષૂર્મય ઇવ નિવર્તકમસ્ય યત્પુરાકૃતં સમુદ્રવેલેવ દુર્નિવાર્યમસ્ય મૃત્યોરાગમનં સદસત્ફલમયૈર્હિ પાશૈઃ પશુરિવ બદ્ધં બન્ધનસ્થસ્યેવાસ્વાતન્ત્ર્યં યમવિષયસ્થસ્યૈવ બહુભયાવસ્થં મદિરોન્મત્ત ઇવામોદમમદિરોન્મત્તં પાપ્મના ગૃહીત ઇવ ભ્રામ્યમાણં મહોરગદષ્ટ ઇવ વિપદૃષ્ટં મહાન્ધકાર ઇવ રાગાન્ધમિન્દ્રજાલમિવ માયામયં સ્વપ્નમિવ મિથ્યાદર્શનં કદલીગર્ભ ઇવાસારં નટ ઇવ ક્ષણવેષં ચિત્રભિત્તિરિવ મિથ્યામનોરમમિત્યથોક્તમ્ ॥ શબ્દસ્પર્શાદયો યેઽર્થા અનર્થા ઇવ તે સ્થિતાઃ । યેષ્વાસક્તસ્તુ ભૂતાત્મા ન સ્મરેચ્ચ પરં પદમ્
બીજે પણ કહેવામાં આવ્યું છે: જેમ મહાન નદીઓમાં તરંગો પાછા વળે છે, તેમ કરેલા કર્મોનું ફળ પાછું આવે છે, જેમ મરણનું આવવું અટકાવી શકાય તેમ નથી, જેમ સમુદ્રને રોકી શકાય તેમ નથી. સારા-ખરા અને ખરાબ ફળોના બંધનથી, પશુ જેવો બંધાઈ જાય છે, બંધનવાળા માણસને સ્વતંત્રતા નથી, યમના પ્રદેશમાં અનેક ભયોથી ઘેરાય છે, મદિરાથી ઉન્મત્ત માણસ જેવો આનંદ માણે છે, પાપથી પકડાઈને ભટકે છે, મહા સાપના ડંખ જેવું દુઃખ અનુભવે છે, રાગથી અંધ બની જાય છે, મહા અંધકારમાં હોય છે, માયાજાળમાં ફસાઈ જાય છે, સ્વપ્નમાં ખોટું જોઈ લે છે, કેળાના થડ જેવો ખોખલો હોય છે, નટ જેવો ક્ષણિક વેશ ધારણ કરે છે, ચિત્રભીંત જેવો ખોટો આનંદ માણે છે. તેથી કહેવામાં આવ્યું છે: શબ્દ, સ્પર્શ વગેરે વિષયો દેખાવમાં અર્થપૂર્ણ લાગે છે, પણ વાસ્તવમાં અર્થહીન છે. ભૂતાત્મા જ્યારે એમાં આસક્ત થાય છે, ત્યારે પરમ પદને યાદ રાખતો નથી.
અયં વા વ ખલ્વસ્ય પ્રતિવિધિર્ભૂતાત્મનો યદ્યેવ વિદ્યાધિગમસ્ય ધર્મસ્યાનુચરણં સ્વાશ્રમેષ્વાનુક્રમણં સ્વધર્મ એવ સર્વં ધત્તે સ્તમ્ભશાખેવેતરાણ્યનેનોર્ધ્વભાગ્ભવત્યન્યથધઃ પતત્યેષ સ્વધર્માભિભૂતો યો વેદેષુ ન સ્વધર્માતિક્રમેણાશ્રમી ભવત્યાશ્રમેષ્વેવાવસ્થિતસ્તપસ્વી ચેત્યુચ્યત એતદપ્યુક્તં નાતપસ્કસ્યાત્મધ્યાનેઽધિગમઃ કર્મશુદ્ધિર્વેત્યેવં હ્યાહ ॥ તપસા પ્રાપ્યતે સત્ત્વં સત્ત્વાત્સમ્પ્રાપ્યતે મનઃ । મનસા પ્રાપ્યતે ત્વાત્મા હ્યાત્માપત્ત્યા નિવર્તત ઇતિ
ખરેખર, ભૂતાત્મા માટે ઉપાય એ છે: જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવું, ધર્મનું પાલન કરવું, પોતાના આશ્રમમાં રહેવું, પોતાના ધર્મનું અનુસરણ કરવું. જેમ થડ અને ડાળીઓ પર બધું આધાર રાખે છે, તેમ બધું પોતાના ધર્મ પર આધાર રાખે છે; નહિ તો નીચે પડી જાય છે. જે પોતાના ધર્મથી દબાઈ જાય છે, જે વેદોમાં પોતાના ધર્મનું ઉલ્લંઘન કરતો નથી, પોતાના આશ્રમમાં સ્થિર રહે છે, તેને તપસ્વી કહેવાય છે. એ પણ કહેવામાં આવ્યું છે: તપ વિના આત્મધ્યાન પ્રાપ્ત થતું નથી; કર્મશુદ્ધિ જરૂરી છે. તેથી કહેવામાં આવ્યું છે: 'તપથી શુદ્ધિ મળે છે; શુદ્ધિથી મન મળે છે; મનથી આત્મા મળે છે; આત્માની પ્રાપ્તિથી પાછું વળે છે.'