મૈત્રાયણીયોપનિષદ્

અથ કિમેતૈર્વાન્યાનાં શોષણં મહાર્ણવાનાં શિખરિણાં (કિમેતૈર્વાર્ણ્યાનાં) પ્રપતનં ધ્રુવસ્ય પ્રચલનં (વ્રશ્ચનં વાતરજ્જૂનાં) (સ્થાનં વા તરૂણાં) નિમજ્જનં પૃથિવ્યાઃ સ્થાનાદપસરણં સુરાણં સોઽહમિત્યેતદ્વિધેઽસ્મિન્સંસારે કિં કામોપભોગૈર્યૈરેવાશ્રિતસ્યાસકૃદિહાવર્તનં દૃશ્યત ઇત્યુદ્ધર્તુમર્હસીત્યન્ધોદપાનસ્થો ભેક ઇવાહમસ્મિન્સંસારે ભગવંસ્ત્વં નો ગતિસ્ત્વં નો ગતિઃ

અને પછી, મહાસાગરો સુકાઈ જાય છે, પહાડો પડી જાય છે, ધ્રુવ તારો હલાય છે, પવનના બંધ તૂટી જાય છે, વૃક્ષો ઉખડી જાય છે, ધરતી ડૂબી જાય છે, દેવતાઓ પણ સ્થાન છોડે છે—આવા પરિવર્તનશીલ સંસારમાં, જ્યાં વારંવાર 'હું એ છું' કહીને ફરી ફરી આવવું પડે છે, ત્યાં કામભોગમાં શું આનંદ છે? જેમ વારંવાર ડૂબવું પડે છે, એમ હું પણ આ સંસારમાં અંધ કૂવામાં બેઠેલા દેડકાની જેમ છું. ભગવાન, તમે જ અમારો આશ્રય છો, તમે જ અમારો આશ્રય છો.

અથ ખલ્વિયં બ્રહ્મવિદ્યા સર્વોપનિષદ્વિદ્યા વા રાજન્નસ્માકં ભગવતા મૈત્રેયેણ વ્યાખ્યાતાહં તે કથયિષ્યામીત્યથાપહતપાપ્માનસ્તિગ્મતેજસ ઊર્ધ્વરેતસો વાલખિલ્યા ઇતિ શ્રુયન્તેઽથૈતે પ્રજાપતિમબ્રુવન્ભગવઞ્શકટમિવાચેતનમિદં શરીરં કસ્યૈષ ખલ્વીદૃશો મહિમાતીન્દ્રિયભૂતસ્ય યેનૈતદ્વિધમિદં ચેતનવત્પ્રતિષ્ઠાપિતં પ્રચોદયિતાસ્ય કો ભગવન્નેતદસ્માકં બ્રૂહીતિ તાન્હોવાચ

હવે, રાજા, આ બ્રહ્મવિદ્યા કે સર્વ ઉપનિષદોની વિદ્યા, અમને ભગવાન મૈત્રેયે સમજાવી હતી. હું તમને એ કહું છું. જેમ પાપથી રહિત, તેજસ્વી, ઉર્ધ્વરેતસ વાલખિલ્ય ઋષિઓ કહેવાય છે, એમ તેઓ પ્રજાપતિ પાસે ગયા અને કહ્યું: "ભગવાન, આ શરીર રથ જેવું નિર્જીવ છે. આ ઇન્દ્રિયોથી પરના મહિમા કોનો છે, જેના કારણે આ શરીર જીવતું લાગે છે? એનું ચલાવનાર કોણ છે? કૃપા કરીને અમને કહો." ત્યારે તેમણે કહ્યું:

જે વાણીથી ઉપર સાંભળાય છે, એ જ શુદ્ધ, પવિત્ર, ખાલી, શાંત પ્રાણ છે. એ સ્વામી વિનાનું, અનંત, અક્ષય, સ્થિર, શાશ્વત, અજ, સ્વતંત્ર છે અને પોતાના મહિમામાં સ્થિત છે. એના દ્વારા આ શરીર જીવતું લાગે છે અને એ જ તેનું ચલાવનાર છે. તેમણે પૂછ્યું: "ભગવાન, આવું હોવા છતાં, એ કેવી રીતે શરીરને જીવતું કરે છે અને ચલાવે છે, જ્યારે એમાં ઇચ્છા નથી?" ત્યારે તેમણે કહ્યું:

સ વા એષ સૂક્ષ્મોઽગ્રાહ્યોઽદૃશ્યઃ પુરુષસંજ્ઞકો બુદ્ધિપૂર્વમિહૈવાવર્તતેંઽશેન સુષુપ્તસ્યૈવ બુદ્ધિપૂર્વં નિબોધયત્યથ યોહ ખલુ વાવાઇતસ્યાંશોઽયં યશ્ચેતનમાત્રઃ પ્રતિપૂરુષં ક્ષેત્રજ્ઞઃ સઙ્કલ્પાધ્યવસાયાભિમાનલિઙ્ગઃ પ્રજાપતિર્વિશ્વક્ષસ્તેન ચેતનેનેદં શરીરં ચેતનવત્પ્રતિષ્ઠાપિતં પ્રચોદયિતા ચૈષોઽસ્યેતિ તે હોચુર્ભગવન્નીદૃશસ્ય કથમંશેન વર્તનમિતિ તાન્હોવાચ

એ બહુ સૂક્ષ્મ, પકડમાં ન આવતું, અદૃશ્ય, પુરુષ તરીકે ઓળખાતું છે. એ બુદ્ધિપૂર્વક અહીં ફરતું રહે છે અને સુષુપ્તિમાં પણ પોતાના ભાગથી બુદ્ધિપૂર્વક જાગૃત કરે છે. એનો જે ભાગ દરેક મનુષ્યમાં ચેતન માત્ર છે, ક્ષેત્રજ્ઞ છે, સંકલ્પ, નિશ્ચય અને અભિમાનથી યુક્ત છે, એ પ્રજાપતિ, સર્વજ્ઞ છે. એ ચેતનાથી શરીર જીવતું લાગે છે અને એ જ તેનું ચલાવનાર છે. તેમણે પૂછ્યું: "ભગવાન, આવું હોવા છતાં એ ભાગથી કેવી રીતે કાર્ય કરે છે?" ત્યારે તેમણે કહ્યું:

પ્રજાપતિર્વા એષોઽગ્રેઽતિષ્ઠત્સ નારમતૈકઃ સ આત્મનમભિધ્યાયદ્બવ્હીઃ પ્રજા અસૃજત્ત અસ્યૈવાત્મપ્રબુદ્ધા અપ્રાણા સ્થાણુરિવ તિષ્ઠમાના અપશ્યત્સ નારમત સોઽમન્યતૈતાસં પ્રતિબોધનાયાભ્યન્તરં પ્રાવિશાનીત્યથ સ વાયુમિવાત્માનં કૃત્વાભ્યન્તરં પ્રાવિશત્સ એકો નાવિશત્સ પઞ્ચધાત્માનં પ્રવિભજ્યોચ્યતે યઃ પ્રાણોઽપાનઃ સમાન ઉદાનો વ્યાન ઇતિ

પ્રારંભમાં પ્રજાપતિ એકલા હતા. તેઓ સંતોષી ન હતા. તેમણે પોતાનું ધ્યાન કર્યું અને અનેક પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું. એ પોતાની જ ચેતનાથી ઉદ્ભવેલી હતી, પણ પ્રાણ વિનાની, સ્તંભ જેવી ઊભી રહી. તેમણે જોયું અને સંતોષી ન રહ્યા. તેમણે વિચાર્યું: 'આને જાગૃત કરવા માટે હું અંદર પ્રવેશી જાઉં.' એટલે પવન જેવો બની અંદર પ્રવેશ્યા. તેઓ એકલા પ્રવેશ્યા નહીં; પોતાને પાંચ ભાગે વહેંચીને, પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન અને વ્યાન તરીકે ઓળખાયા.

હવે, જ્યારે પ્રાણ અને અપાન અંદર સુક્ષ્મ અવસ્થામાં હોય છે, ત્યારે એ બંને વચ્ચે માસ જેવું ઉષ્ણતા રહે છે. એ પુરુષ—એ જ વૈશ્વાનર અગ્નિ છે. બીજે પણ કહેવામાં આવ્યું છે: એ વૈશ્વાનર અગ્નિ એ અંદરના પુરુષ છે, જેના દ્વારા અન્ન પકાય છે અને પચાય છે. એનો અવાજ એ છે, જે કાન બંધ કરતાં સાંભળાય છે. જ્યારે જીવ બહાર જવાનો થાય છે, ત્યારે એ અવાજ સાંભળાતો નથી.

સ વા એષ પઞ્ચધાત્માનં પ્રવિભજ્ય નિહિતો ગુહાયાં મનોમયઃ પ્રાણશરીરો બહુરૂપઃ સત્યસં કલ્પ આત્મેતિ સ વા એષોઽસ્ય હૃદન્તરે તિષ્ઠન્નકૃતાર્થોઽમન્યતાર્થાનસાનિ તત્સ્વાનીમાનિ ભિત્ત્વોદિતઃ પઞ્ચભી રશ્મિભિર્વિષયાનત્તીતિ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ યાનીમાન્યેતાન્યસ્ય રશ્મયઃ કર્મેન્દ્રિયાણ્યસ્ય હયા રથઃ શરીરં મનો નિયન્તા પ્રકૃતિમયોસ્ય પ્રતોદનેન ખલ્વીરિતં પરિભ્રમતીદં શરીરં ચક્રમિવ મૃતે ચ નેદં શરીરં ચેતનવત્પ્રતિષ્ઠાપિતં પ્રચોદયિતા ચૈષોઽસ્યેતિ

આ રીતે, પોતાને પાંચ ભાગે વહેંચીને, એ ગુહામાં સ્થિત છે, મનમય, પ્રાણમય શરીર ધરાવે છે, અનેક રૂપ ધરાવે છે, સત્યસંકલ્પ આત્મા છે. એ હૃદયમાં રહીને, કોઈ ફળ ન મળ્યું એમ માને છે અને બીજાં ફળોની ઈચ્છા કરે છે. પછી પોતાના અવરોધ તોડી, ઉપર ઊઠે છે અને પાંચ કિરણોથી વિષય ભોગવે છે—આ કિરણો જ બુદ્ધિન્દ્રિયો છે, કર્મેન્દ્રિયો એના ઘોડા છે, શરીર રથ છે, મન એનું નિયંત્રક છે. પ્રકૃતિના પ્રેરણાથી આ શરીર ચક્રની જેમ ફરે છે. મરણ પછી આ શરીર જીવતું રહેતું નથી, ન તો એ ચલાવનાર રહે છે.

અસ્તિ ખલ્વન્યોઽપરો ભૂતાત્મા યોઽયં સિતાસિતૈઃ કર્મફલૈરભિભૂયમાનઃ સદસદયોનિમાપદ્યત ઇત્યવાચીં વોર્ધ્વાં ગતિં દ્વન્દ્વૈરભિભૂયમાનઃ પરિભ્રમતીત્યસ્યોપવ્યાખ્યાનં પઞ્ચ તન્માત્રાણિ ભૂતશબ્દેનોચ્યન્તે પઞ્ચ મહાભૂતાનિ ભૂતશબ્દેનોચ્યન્તેઽથ તેષાં યઃ સમુદાયઃ શરીરમિત્યુક્તમથ યો હ ખલુ વાવ શરીરમિત્યુક્તં સ ભૂતાત્મેત્યુક્તમથાસ્તિ તસ્યાત્મા બિન્દુરિવ પુષ્કર ઇતિ સ વા એષોઽભિભૂતઃ પ્રાકૃત્યૈર્ગુણૈરિત્યતોઽભિભૂતત્વાત્સંમૂઢત્વં પ્રયાત્યસંમૂઢસ્ત્વાદાત્મસ્થં પ્રભું ભગવન્તં કારયિતારં નાપશ્યદ્ગુણૌઘૈસ્તૃપ્યમાનઃ કલુષીકૃતાસ્થિરશ્ચઞ્ચલો લોલુપ્યમાનઃ સસ્પૃહો વ્યગ્રશ્ચાભિમાનત્વં પ્રયાત ઇત્યહં સો મમેદમિત્યેવં મન્યમાનો નિબધ્નાત્યાત્મનાત્માનં જાલેનૈવ ખચરઃ કૃતસ્યાનુફલૈરભિભૂયમાનઃ પરિભ્રમતીતિ

ખરેખર, બીજું એક ભિન્ન ભૂતાત્મા છે, જે સફેદ-કાળી કર્મોના ફળોથી દબાઈને સારા-ખરા અને ખરાબ જન્મ પામે છે, દ્વંદ્વોથી પરાજિત થઈને ક્યારેક નીચે, ક્યારેક ઉપર ભટકે છે. તેનું સમજાવટ એ છે: પાંચ તન્માત્રાઓને 'ભૂત' કહેવાય છે; પાંચ મહાભૂતોને પણ 'ભૂત' કહેવાય છે; અને એ બધાનો સમૂહ 'શરીર' કહેવાય છે. જે 'શરીર' કહેવાય છે, એ 'ભૂતાત્મા' કહેવાય છે. અને એમાં આત્મા છે, જેમ કે કમળમાં બિંદુ હોય છે. આ પ્રકૃતિના ગુણોથી દબાઈ જાય છે; દબાઈ જવાથી મૂર્ખ બની જાય છે. જો મૂર્ખ ન બને, તો પોતાના આત્મામાં સ્થિત રહેલા પ્રભુ, ભગવાન, સર્જનહારને જોઈ શકતો નથી. ગુણોના સમૂહથી સંતોષી, કલુષિત, અસ્થિર, ચંચળ, લોભી, ઇચ્છાશીલ, વ્યસ્ત બની જાય છે અને 'હું આ છું, આ મારું છે' એમ માને છે. આ રીતે પોતે પોતાને જાળમાં ફસાવતો પક્ષી જેવો બંધાઈ જાય છે, કર્મોના ફળોથી દબાઈને નિષ્ફળ ભટકે છે.

અથાન્યત્રાપ્યુક્તં યઃ કર્તા સોઽયં વૈ ભૂતાત્મા કરણૈઃ કારયિતાન્તઃપુરુષોઽથ યથાગ્નિનાયઃપિણ્ડો વાભિભૂતઃ કર્તૃભિર્હન્યમાનો નાનાત્વમુપૈત્યેવં વાવ ખલ્વસૌ ભૂતાત્માન્તઃપુરુષેણાભિભૂતો ગુણૈર્હન્યમાનો નાનાત્વમુપૈત્યથ યત્ત્રિગુણં ચતુરશીતિલક્ષયોનિપરિણતં ભૂતત્રિગુણમેતદ્વૈ નાનાત્વસ્ય રૂપં તાનિ હ વા ઇમાનિ ગુણાનિ પુરુષેણેરિતાનિ ચક્રમિવ ચક્રિણેત્યથ યથાયઃપિણ્ડે હન્યમાને નાગ્નિરભિભૂયત્યેવં નાભિભૂયત્યસૌ પુરુષોઽભિભૂયત્યયં ભૂતાત્મોપસંશ્લિષ્ટત્વાદિતિ

બીજે પણ કહેવામાં આવ્યું છે: કરનાર એ ભૂતાત્મા છે, જે ઇન્દ્રિયો દ્વારા કરે છે, અને અંદરનો પુરુષ એ કરાવનાર છે. જેમ લોખંડનો ગોટો, કરનારોથી માર ખાઈને, દબાઈને અનેકરૂપે વિભાજિત થાય છે, તેમ ભૂતાત્મા પણ અંદરના પુરુષથી દબાઈને, ગુણોથી માર ખાઈને અનેકરૂપે વિભાજિત થાય છે. જે ત્રિગુણથી ચોર્યાસી લાખ યોનિમાં ફેરવાય છે, એ ભૂતાત્મા છે, અને એ જ વિવિધતાનું સ્વરૂપ છે. આ ગુણો પુરુષ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે, જેમ ચક્ર ધરીને ફરતું હોય તેમ. જેમ લોખંડના ગોટાને માર પડતાં પણ અગ્નિ દબાતો નથી, તેમ પુરુષ દબાતો નથી; દબાઈ જાય છે તો ભૂતાત્મા, કારણ કે એ જોડાયેલો છે.

અથાન્યત્રાપ્યુક્તં સંમોહો ભયં વિષાદો નિદ્રા તન્દ્રી વ્રણો જરા શોકઃ ક્ષુત્પિપાસા કાર્પણ્યં ક્રોધો નાસ્તિક્યમજ્ઞાનં માત્સર્યં વૈકારુણ્યં મૂઢત્વં નિર્વ્રીડત્વં નિકૃતત્વમુદ્ધાતત્વમસમત્વમિતિ તામસાન્વિતસ્તૃષ્ણા સ્નેહો રાગો લોભો હિંસા રતિર્દૃષ્ટિવ્યાપૃતત્વમીર્ષ્યા કામમવસ્થિતત્વં ચઞ્ચલત્વં જિહીર્ષાર્થોપાર્જનં મિત્રાનુગ્રહણં પરિગ્રહાવલમ્બોઽનિષ્ટેષ્વિન્દ્રિયાર્થેષુ દ્વિષ્ટિરિષ્ટેશ્વભિષઙ્ગ ઇતિ રાજસાન્વિતૈઃ પરિપૂર્ણ એતૈરભિભૂત ઇત્યયં ભૂતાત્મા તસ્માન્નાનારૂપાણ્યાપ્નોતીત્યાપ્નોતીતિ

બીજે પણ કહેવામાં આવ્યું છે: મોહિતપણું, ભય, નિરાશા, ઊંઘ, આળસ, ઘા, વૃદ્ધાવસ્થા, દુઃખ, ભૂખ-તરસ, કંગાળપણું, ગુસ્સો, અસ્તિકતાનો અભાવ, અજ્ઞાન, ઈર્ષ્યા, ક્રૂરતા, મૂર્ખતા, નિર્લજ્જતા, દગાબાજી, અહંકાર, અસમાનતા—આ બધું અંધકારથી ભરેલું છે. તરસ, લાગણી, આસક્તિ, લાલચ, હિંસા, આનંદ, દૃષ્ટિમાં આસક્તિ, ઈર્ષ્યા, કામ, અસ્થિરતા, લાલસા, ધન મેળવવાનો પ્રયાસ, મિત્રોને રીઝવવું, સંપત્તિમાં આધાર રાખવો, અપ્રિય ઇન્દ્રિય વિષયોમાં દ્વેષ, પ્રિયમાં આસક્તિ—આ બધું રજોગુણથી ભરેલું છે. આ બધાથી ભરાઈને અને દબાઈને, ભૂતાત્મા અનેક રૂપ પામે છે.

અથાન્યત્રાપ્યુક્તં મહાનદીષૂર્મય ઇવ નિવર્તકમસ્ય યત્પુરાકૃતં સમુદ્રવેલેવ દુર્નિવાર્યમસ્ય મૃત્યોરાગમનં સદસત્ફલમયૈર્હિ પાશૈઃ પશુરિવ બદ્ધં બન્ધનસ્થસ્યેવાસ્વાતન્ત્ર્યં યમવિષયસ્થસ્યૈવ બહુભયાવસ્થં મદિરોન્મત્ત ઇવામોદમમદિરોન્મત્તં પાપ્મના ગૃહીત ઇવ ભ્રામ્યમાણં મહોરગદષ્ટ ઇવ વિપદૃષ્ટં મહાન્ધકાર ઇવ રાગાન્ધમિન્દ્રજાલમિવ માયામયં સ્વપ્નમિવ મિથ્યાદર્શનં કદલીગર્ભ ઇવાસારં નટ ઇવ ક્ષણવેષં ચિત્રભિત્તિરિવ મિથ્યામનોરમમિત્યથોક્તમ્ ॥ શબ્દસ્પર્શાદયો યેઽર્થા અનર્થા ઇવ તે સ્થિતાઃ । યેષ્વાસક્તસ્તુ ભૂતાત્મા ન સ્મરેચ્ચ પરં પદમ્

બીજે પણ કહેવામાં આવ્યું છે: જેમ મહાન નદીઓમાં તરંગો પાછા વળે છે, તેમ કરેલા કર્મોનું ફળ પાછું આવે છે, જેમ મરણનું આવવું અટકાવી શકાય તેમ નથી, જેમ સમુદ્રને રોકી શકાય તેમ નથી. સારા-ખરા અને ખરાબ ફળોના બંધનથી, પશુ જેવો બંધાઈ જાય છે, બંધનવાળા માણસને સ્વતંત્રતા નથી, યમના પ્રદેશમાં અનેક ભયોથી ઘેરાય છે, મદિરાથી ઉન્મત્ત માણસ જેવો આનંદ માણે છે, પાપથી પકડાઈને ભટકે છે, મહા સાપના ડંખ જેવું દુઃખ અનુભવે છે, રાગથી અંધ બની જાય છે, મહા અંધકારમાં હોય છે, માયાજાળમાં ફસાઈ જાય છે, સ્વપ્નમાં ખોટું જોઈ લે છે, કેળાના થડ જેવો ખોખલો હોય છે, નટ જેવો ક્ષણિક વેશ ધારણ કરે છે, ચિત્રભીંત જેવો ખોટો આનંદ માણે છે. તેથી કહેવામાં આવ્યું છે: શબ્દ, સ્પર્શ વગેરે વિષયો દેખાવમાં અર્થપૂર્ણ લાગે છે, પણ વાસ્તવમાં અર્થહીન છે. ભૂતાત્મા જ્યારે એમાં આસક્ત થાય છે, ત્યારે પરમ પદને યાદ રાખતો નથી.

અયં વા વ ખલ્વસ્ય પ્રતિવિધિર્ભૂતાત્મનો યદ્યેવ વિદ્યાધિગમસ્ય ધર્મસ્યાનુચરણં સ્વાશ્રમેષ્વાનુક્રમણં સ્વધર્મ એવ સર્વં ધત્તે સ્તમ્ભશાખેવેતરાણ્યનેનોર્ધ્વભાગ્ભવત્યન્યથધઃ પતત્યેષ સ્વધર્માભિભૂતો યો વેદેષુ ન સ્વધર્માતિક્રમેણાશ્રમી ભવત્યાશ્રમેષ્વેવાવસ્થિતસ્તપસ્વી ચેત્યુચ્યત એતદપ્યુક્તં નાતપસ્કસ્યાત્મધ્યાનેઽધિગમઃ કર્મશુદ્ધિર્વેત્યેવં હ્યાહ ॥ તપસા પ્રાપ્યતે સત્ત્વં સત્ત્વાત્સમ્પ્રાપ્યતે મનઃ । મનસા પ્રાપ્યતે ત્વાત્મા હ્યાત્માપત્ત્યા નિવર્તત ઇતિ

ખરેખર, ભૂતાત્મા માટે ઉપાય એ છે: જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવું, ધર્મનું પાલન કરવું, પોતાના આશ્રમમાં રહેવું, પોતાના ધર્મનું અનુસરણ કરવું. જેમ થડ અને ડાળીઓ પર બધું આધાર રાખે છે, તેમ બધું પોતાના ધર્મ પર આધાર રાખે છે; નહિ તો નીચે પડી જાય છે. જે પોતાના ધર્મથી દબાઈ જાય છે, જે વેદોમાં પોતાના ધર્મનું ઉલ્લંઘન કરતો નથી, પોતાના આશ્રમમાં સ્થિર રહે છે, તેને તપસ્વી કહેવાય છે. એ પણ કહેવામાં આવ્યું છે: તપ વિના આત્મધ્યાન પ્રાપ્ત થતું નથી; કર્મશુદ્ધિ જરૂરી છે. તેથી કહેવામાં આવ્યું છે: 'તપથી શુદ્ધિ મળે છે; શુદ્ધિથી મન મળે છે; મનથી આત્મા મળે છે; આત્માની પ્રાપ્તિથી પાછું વળે છે.'