મૈત્રાયણીયોપનિષદ્

अथ किमेतैर्वान्यानां शोषणं महार्णवानां शिखरिणां (किमेतैर्वार्ण्यानां) प्रपतनं ध्रुवस्य प्रचलनं (व्रश्चनं वातरज्जूनां) (स्थानं वा तरूणां) निमज्जनं पृथिव्याः स्थानादपसरणं सुराणं सोऽहमित्येतद्विधेऽस्मिन्संसारे किं कामोपभोगैर्यैरेवाश्रितस्यासकृदिहावर्तनं दृश्यत इत्युद्धर्तुमर्हसीत्यन्धोदपानस्थो भेक इवाहमस्मिन्संसारे भगवंस्त्वं नो गतिस्त्वं नो गतिः

અને પછી, મહાસાગરો સુકાઈ જાય છે, પહાડો પડી જાય છે, ધ્રુવ તારો હલાય છે, પવનના બંધ તૂટી જાય છે, વૃક્ષો ઉખડી જાય છે, ધરતી ડૂબી જાય છે, દેવતાઓ પણ સ્થાન છોડે છે—આવા પરિવર્તનશીલ સંસારમાં, જ્યાં વારંવાર 'હું એ છું' કહીને ફરી ફરી આવવું પડે છે, ત્યાં કામભોગમાં શું આનંદ છે? જેમ વારંવાર ડૂબવું પડે છે, એમ હું પણ આ સંસારમાં અંધ કૂવામાં બેઠેલા દેડકાની જેમ છું. ભગવાન, તમે જ અમારો આશ્રય છો, તમે જ અમારો આશ્રય છો.

अथ खल्वियं ब्रह्मविद्या सर्वोपनिषद्विद्या वा राजन्नस्माकं भगवता मैत्रेयेण व्याख्याताहं ते कथयिष्यामीत्यथापहतपाप्मानस्तिग्मतेजस ऊर्ध्वरेतसो वालखिल्या इति श्रुयन्तेऽथैते प्रजापतिमब्रुवन्भगवञ्शकटमिवाचेतनमिदं शरीरं कस्यैष खल्वीदृशो महिमातीन्द्रियभूतस्य येनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयितास्य को भगवन्नेतदस्माकं ब्रूहीति तान्होवाच

હવે, રાજા, આ બ્રહ્મવિદ્યા કે સર્વ ઉપનિષદોની વિદ્યા, અમને ભગવાન મૈત્રેયે સમજાવી હતી. હું તમને એ કહું છું. જેમ પાપથી રહિત, તેજસ્વી, ઉર્ધ્વરેતસ વાલખિલ્ય ઋષિઓ કહેવાય છે, એમ તેઓ પ્રજાપતિ પાસે ગયા અને કહ્યું: "ભગવાન, આ શરીર રથ જેવું નિર્જીવ છે. આ ઇન્દ્રિયોથી પરના મહિમા કોનો છે, જેના કારણે આ શરીર જીવતું લાગે છે? એનું ચલાવનાર કોણ છે? કૃપા કરીને અમને કહો." ત્યારે તેમણે કહ્યું:

જે વાણીથી ઉપર સાંભળાય છે, એ જ શુદ્ધ, પવિત્ર, ખાલી, શાંત પ્રાણ છે. એ સ્વામી વિનાનું, અનંત, અક્ષય, સ્થિર, શાશ્વત, અજ, સ્વતંત્ર છે અને પોતાના મહિમામાં સ્થિત છે. એના દ્વારા આ શરીર જીવતું લાગે છે અને એ જ તેનું ચલાવનાર છે. તેમણે પૂછ્યું: "ભગવાન, આવું હોવા છતાં, એ કેવી રીતે શરીરને જીવતું કરે છે અને ચલાવે છે, જ્યારે એમાં ઇચ્છા નથી?" ત્યારે તેમણે કહ્યું:

स वा एष सूक्ष्मोऽग्राह्योऽदृश्यः पुरुषसंज्ञको बुद्धिपूर्वमिहैवावर्ततेंऽशेन सुषुप्तस्यैव बुद्धिपूर्वं निबोधयत्यथ योह खलु वावाइतस्यांशोऽयं यश्चेतनमात्रः प्रतिपूरुषं क्षेत्रज्ञः सङ्कल्पाध्यवसायाभिमानलिङ्गः प्रजापतिर्विश्वक्षस्तेन चेतनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्नीदृशस्य कथमंशेन वर्तनमिति तान्होवाच

એ બહુ સૂક્ષ્મ, પકડમાં ન આવતું, અદૃશ્ય, પુરુષ તરીકે ઓળખાતું છે. એ બુદ્ધિપૂર્વક અહીં ફરતું રહે છે અને સુષુપ્તિમાં પણ પોતાના ભાગથી બુદ્ધિપૂર્વક જાગૃત કરે છે. એનો જે ભાગ દરેક મનુષ્યમાં ચેતન માત્ર છે, ક્ષેત્રજ્ઞ છે, સંકલ્પ, નિશ્ચય અને અભિમાનથી યુક્ત છે, એ પ્રજાપતિ, સર્વજ્ઞ છે. એ ચેતનાથી શરીર જીવતું લાગે છે અને એ જ તેનું ચલાવનાર છે. તેમણે પૂછ્યું: "ભગવાન, આવું હોવા છતાં એ ભાગથી કેવી રીતે કાર્ય કરે છે?" ત્યારે તેમણે કહ્યું:

प्रजापतिर्वा एषोऽग्रेऽतिष्ठत्स नारमतैकः स आत्मनमभिध्यायद्बव्हीः प्रजा असृजत्त अस्यैवात्मप्रबुद्धा अप्राणा स्थाणुरिव तिष्ठमाना अपश्यत्स नारमत सोऽमन्यतैतासं प्रतिबोधनायाभ्यन्तरं प्राविशानीत्यथ स वायुमिवात्मानं कृत्वाभ्यन्तरं प्राविशत्स एको नाविशत्स पञ्चधात्मानं प्रविभज्योच्यते यः प्राणोऽपानः समान उदानो व्यान इति

પ્રારંભમાં પ્રજાપતિ એકલા હતા. તેઓ સંતોષી ન હતા. તેમણે પોતાનું ધ્યાન કર્યું અને અનેક પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું. એ પોતાની જ ચેતનાથી ઉદ્ભવેલી હતી, પણ પ્રાણ વિનાની, સ્તંભ જેવી ઊભી રહી. તેમણે જોયું અને સંતોષી ન રહ્યા. તેમણે વિચાર્યું: 'આને જાગૃત કરવા માટે હું અંદર પ્રવેશી જાઉં.' એટલે પવન જેવો બની અંદર પ્રવેશ્યા. તેઓ એકલા પ્રવેશ્યા નહીં; પોતાને પાંચ ભાગે વહેંચીને, પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન અને વ્યાન તરીકે ઓળખાયા.

હવે, જ્યારે પ્રાણ અને અપાન અંદર સુક્ષ્મ અવસ્થામાં હોય છે, ત્યારે એ બંને વચ્ચે માસ જેવું ઉષ્ણતા રહે છે. એ પુરુષ—એ જ વૈશ્વાનર અગ્નિ છે. બીજે પણ કહેવામાં આવ્યું છે: એ વૈશ્વાનર અગ્નિ એ અંદરના પુરુષ છે, જેના દ્વારા અન્ન પકાય છે અને પચાય છે. એનો અવાજ એ છે, જે કાન બંધ કરતાં સાંભળાય છે. જ્યારે જીવ બહાર જવાનો થાય છે, ત્યારે એ અવાજ સાંભળાતો નથી.

स वा एष पञ्चधात्मानं प्रविभज्य निहितो गुहायां मनोमयः प्राणशरीरो बहुरूपः सत्यसं कल्प आत्मेति स वा एषोऽस्य हृदन्तरे तिष्ठन्नकृतार्थोऽमन्यतार्थानसानि तत्स्वानीमानि भित्त्वोदितः पञ्चभी रश्मिभिर्विषयानत्तीति बुद्धीन्द्रियाणि यानीमान्येतान्यस्य रश्मयः कर्मेन्द्रियाण्यस्य हया रथः शरीरं मनो नियन्ता प्रकृतिमयोस्य प्रतोदनेन खल्वीरितं परिभ्रमतीदं शरीरं चक्रमिव मृते च नेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति

આ રીતે, પોતાને પાંચ ભાગે વહેંચીને, એ ગુહામાં સ્થિત છે, મનમય, પ્રાણમય શરીર ધરાવે છે, અનેક રૂપ ધરાવે છે, સત્યસંકલ્પ આત્મા છે. એ હૃદયમાં રહીને, કોઈ ફળ ન મળ્યું એમ માને છે અને બીજાં ફળોની ઈચ્છા કરે છે. પછી પોતાના અવરોધ તોડી, ઉપર ઊઠે છે અને પાંચ કિરણોથી વિષય ભોગવે છે—આ કિરણો જ બુદ્ધિન્દ્રિયો છે, કર્મેન્દ્રિયો એના ઘોડા છે, શરીર રથ છે, મન એનું નિયંત્રક છે. પ્રકૃતિના પ્રેરણાથી આ શરીર ચક્રની જેમ ફરે છે. મરણ પછી આ શરીર જીવતું રહેતું નથી, ન તો એ ચલાવનાર રહે છે.

अस्ति खल्वन्योऽपरो भूतात्मा योऽयं सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसदयोनिमापद्यत इत्यवाचीं वोर्ध्वां गतिं द्वन्द्वैरभिभूयमानः परिभ्रमतीत्यस्योपव्याख्यानं पञ्च तन्मात्राणि भूतशब्देनोच्यन्ते पञ्च महाभूतानि भूतशब्देनोच्यन्तेऽथ तेषां यः समुदायः शरीरमित्युक्तमथ यो ह खलु वाव शरीरमित्युक्तं स भूतात्मेत्युक्तमथास्ति तस्यात्मा बिन्दुरिव पुष्कर इति स वा एषोऽभिभूतः प्राकृत्यैर्गुणैरित्यतोऽभिभूतत्वात्संमूढत्वं प्रयात्यसंमूढस्त्वादात्मस्थं प्रभुं भगवन्तं कारयितारं नापश्यद्गुणौघैस्तृप्यमानः कलुषीकृतास्थिरश्चञ्चलो लोलुप्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानत्वं प्रयात इत्यहं सो ममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मानं जालेनैव खचरः कृतस्यानुफलैरभिभूयमानः परिभ्रमतीति

ખરેખર, બીજું એક ભિન્ન ભૂતાત્મા છે, જે સફેદ-કાળી કર્મોના ફળોથી દબાઈને સારા-ખરા અને ખરાબ જન્મ પામે છે, દ્વંદ્વોથી પરાજિત થઈને ક્યારેક નીચે, ક્યારેક ઉપર ભટકે છે. તેનું સમજાવટ એ છે: પાંચ તન્માત્રાઓને 'ભૂત' કહેવાય છે; પાંચ મહાભૂતોને પણ 'ભૂત' કહેવાય છે; અને એ બધાનો સમૂહ 'શરીર' કહેવાય છે. જે 'શરીર' કહેવાય છે, એ 'ભૂતાત્મા' કહેવાય છે. અને એમાં આત્મા છે, જેમ કે કમળમાં બિંદુ હોય છે. આ પ્રકૃતિના ગુણોથી દબાઈ જાય છે; દબાઈ જવાથી મૂર્ખ બની જાય છે. જો મૂર્ખ ન બને, તો પોતાના આત્મામાં સ્થિત રહેલા પ્રભુ, ભગવાન, સર્જનહારને જોઈ શકતો નથી. ગુણોના સમૂહથી સંતોષી, કલુષિત, અસ્થિર, ચંચળ, લોભી, ઇચ્છાશીલ, વ્યસ્ત બની જાય છે અને 'હું આ છું, આ મારું છે' એમ માને છે. આ રીતે પોતે પોતાને જાળમાં ફસાવતો પક્ષી જેવો બંધાઈ જાય છે, કર્મોના ફળોથી દબાઈને નિષ્ફળ ભટકે છે.

अथान्यत्राप्युक्तं यः कर्ता सोऽयं वै भूतात्मा करणैः कारयितान्तःपुरुषोऽथ यथाग्निनायःपिण्डो वाभिभूतः कर्तृभिर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्येवं वाव खल्वसौ भूतात्मान्तःपुरुषेणाभिभूतो गुणैर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्यथ यत्त्रिगुणं चतुरशीतिलक्षयोनिपरिणतं भूतत्रिगुणमेतद्वै नानात्वस्य रूपं तानि ह वा इमानि गुणानि पुरुषेणेरितानि चक्रमिव चक्रिणेत्यथ यथायःपिण्डे हन्यमाने नाग्निरभिभूयत्येवं नाभिभूयत्यसौ पुरुषोऽभिभूयत्ययं भूतात्मोपसंश्लिष्टत्वादिति

બીજે પણ કહેવામાં આવ્યું છે: કરનાર એ ભૂતાત્મા છે, જે ઇન્દ્રિયો દ્વારા કરે છે, અને અંદરનો પુરુષ એ કરાવનાર છે. જેમ લોખંડનો ગોટો, કરનારોથી માર ખાઈને, દબાઈને અનેકરૂપે વિભાજિત થાય છે, તેમ ભૂતાત્મા પણ અંદરના પુરુષથી દબાઈને, ગુણોથી માર ખાઈને અનેકરૂપે વિભાજિત થાય છે. જે ત્રિગુણથી ચોર્યાસી લાખ યોનિમાં ફેરવાય છે, એ ભૂતાત્મા છે, અને એ જ વિવિધતાનું સ્વરૂપ છે. આ ગુણો પુરુષ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે, જેમ ચક્ર ધરીને ફરતું હોય તેમ. જેમ લોખંડના ગોટાને માર પડતાં પણ અગ્નિ દબાતો નથી, તેમ પુરુષ દબાતો નથી; દબાઈ જાય છે તો ભૂતાત્મા, કારણ કે એ જોડાયેલો છે.

अथान्यत्राप्युक्तं संमोहो भयं विषादो निद्रा तन्द्री व्रणो जरा शोकः क्षुत्पिपासा कार्पण्यं क्रोधो नास्तिक्यमज्ञानं मात्सर्यं वैकारुण्यं मूढत्वं निर्व्रीडत्वं निकृतत्वमुद्धातत्वमसमत्वमिति तामसान्वितस्तृष्णा स्नेहो रागो लोभो हिंसा रतिर्दृष्टिव्यापृतत्वमीर्ष्या काममवस्थितत्वं चञ्चलत्वं जिहीर्षार्थोपार्जनं मित्रानुग्रहणं परिग्रहावलम्बोऽनिष्टेष्विन्द्रियार्थेषु द्विष्टिरिष्टेश्वभिषङ्ग इति राजसान्वितैः परिपूर्ण एतैरभिभूत इत्ययं भूतात्मा तस्मान्नानारूपाण्याप्नोतीत्याप्नोतीति

બીજે પણ કહેવામાં આવ્યું છે: મોહિતપણું, ભય, નિરાશા, ઊંઘ, આળસ, ઘા, વૃદ્ધાવસ્થા, દુઃખ, ભૂખ-તરસ, કંગાળપણું, ગુસ્સો, અસ્તિકતાનો અભાવ, અજ્ઞાન, ઈર્ષ્યા, ક્રૂરતા, મૂર્ખતા, નિર્લજ્જતા, દગાબાજી, અહંકાર, અસમાનતા—આ બધું અંધકારથી ભરેલું છે. તરસ, લાગણી, આસક્તિ, લાલચ, હિંસા, આનંદ, દૃષ્ટિમાં આસક્તિ, ઈર્ષ્યા, કામ, અસ્થિરતા, લાલસા, ધન મેળવવાનો પ્રયાસ, મિત્રોને રીઝવવું, સંપત્તિમાં આધાર રાખવો, અપ્રિય ઇન્દ્રિય વિષયોમાં દ્વેષ, પ્રિયમાં આસક્તિ—આ બધું રજોગુણથી ભરેલું છે. આ બધાથી ભરાઈને અને દબાઈને, ભૂતાત્મા અનેક રૂપ પામે છે.

अथान्यत्राप्युक्तं महानदीषूर्मय इव निवर्तकमस्य यत्पुराकृतं समुद्रवेलेव दुर्निवार्यमस्य मृत्योरागमनं सदसत्फलमयैर्हि पाशैः पशुरिव बद्धं बन्धनस्थस्येवास्वातन्त्र्यं यमविषयस्थस्यैव बहुभयावस्थं मदिरोन्मत्त इवामोदममदिरोन्मत्तं पाप्मना गृहीत इव भ्राम्यमाणं महोरगदष्ट इव विपदृष्टं महान्धकार इव रागान्धमिन्द्रजालमिव मायामयं स्वप्नमिव मिथ्यादर्शनं कदलीगर्भ इवासारं नट इव क्षणवेषं चित्रभित्तिरिव मिथ्यामनोरममित्यथोक्तम् ॥ शब्दस्पर्शादयो येऽर्था अनर्था इव ते स्थिताः । येष्वासक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच्च परं पदम्

બીજે પણ કહેવામાં આવ્યું છે: જેમ મહાન નદીઓમાં તરંગો પાછા વળે છે, તેમ કરેલા કર્મોનું ફળ પાછું આવે છે, જેમ મરણનું આવવું અટકાવી શકાય તેમ નથી, જેમ સમુદ્રને રોકી શકાય તેમ નથી. સારા-ખરા અને ખરાબ ફળોના બંધનથી, પશુ જેવો બંધાઈ જાય છે, બંધનવાળા માણસને સ્વતંત્રતા નથી, યમના પ્રદેશમાં અનેક ભયોથી ઘેરાય છે, મદિરાથી ઉન્મત્ત માણસ જેવો આનંદ માણે છે, પાપથી પકડાઈને ભટકે છે, મહા સાપના ડંખ જેવું દુઃખ અનુભવે છે, રાગથી અંધ બની જાય છે, મહા અંધકારમાં હોય છે, માયાજાળમાં ફસાઈ જાય છે, સ્વપ્નમાં ખોટું જોઈ લે છે, કેળાના થડ જેવો ખોખલો હોય છે, નટ જેવો ક્ષણિક વેશ ધારણ કરે છે, ચિત્રભીંત જેવો ખોટો આનંદ માણે છે. તેથી કહેવામાં આવ્યું છે: શબ્દ, સ્પર્શ વગેરે વિષયો દેખાવમાં અર્થપૂર્ણ લાગે છે, પણ વાસ્તવમાં અર્થહીન છે. ભૂતાત્મા જ્યારે એમાં આસક્ત થાય છે, ત્યારે પરમ પદને યાદ રાખતો નથી.

अयं वा व खल्वस्य प्रतिविधिर्भूतात्मनो यद्येव विद्याधिगमस्य धर्मस्यानुचरणं स्वाश्रमेष्वानुक्रमणं स्वधर्म एव सर्वं धत्ते स्तम्भशाखेवेतराण्यनेनोर्ध्वभाग्भवत्यन्यथधः पतत्येष स्वधर्माभिभूतो यो वेदेषु न स्वधर्मातिक्रमेणाश्रमी भवत्याश्रमेष्वेवावस्थितस्तपस्वी चेत्युच्यत एतदप्युक्तं नातपस्कस्यात्मध्यानेऽधिगमः कर्मशुद्धिर्वेत्येवं ह्याह ॥ तपसा प्राप्यते सत्त्वं सत्त्वात्सम्प्राप्यते मनः । मनसा प्राप्यते त्वात्मा ह्यात्मापत्त्या निवर्तत इति

ખરેખર, ભૂતાત્મા માટે ઉપાય એ છે: જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવું, ધર્મનું પાલન કરવું, પોતાના આશ્રમમાં રહેવું, પોતાના ધર્મનું અનુસરણ કરવું. જેમ થડ અને ડાળીઓ પર બધું આધાર રાખે છે, તેમ બધું પોતાના ધર્મ પર આધાર રાખે છે; નહિ તો નીચે પડી જાય છે. જે પોતાના ધર્મથી દબાઈ જાય છે, જે વેદોમાં પોતાના ધર્મનું ઉલ્લંઘન કરતો નથી, પોતાના આશ્રમમાં સ્થિર રહે છે, તેને તપસ્વી કહેવાય છે. એ પણ કહેવામાં આવ્યું છે: તપ વિના આત્મધ્યાન પ્રાપ્ત થતું નથી; કર્મશુદ્ધિ જરૂરી છે. તેથી કહેવામાં આવ્યું છે: 'તપથી શુદ્ધિ મળે છે; શુદ્ધિથી મન મળે છે; મનથી આત્મા મળે છે; આત્માની પ્રાપ્તિથી પાછું વળે છે.'