Maitri Upanishad

तस्माद्वा एतस्मादात्मनि सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे वेदाः सर्वे देवाः सर्वाणि च भूतान्युच्चरन्ति तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति अथ यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा निश्चरन्त्येवं वा एतस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरसा इतिहासः पुराणम् विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानान्यस्यैवैतानि विश्वा भूतानि

Therefore, from this self, all breaths, all worlds, all Vedas, all gods, and all beings arise. Its Upaniṣad is the truth of truth. As from a moist fire, distinct smoke arises, so from this great being, its exhalation is the Ṛgveda, Yajurveda, Sāmaveda, Atharvāṅgiras, history, Purāṇa, knowledge, Upaniṣads, verses, aphorisms, explanations, commentaries—all these beings are its own.

पञ्चेष्टको वा एषोऽग्निः संवत्सरः तस्येमा इष्टका यो वसन्तो ग्रीष्मो वर्षाः शरद्धेमन्तः स शिरःपक्षसीपृच्छपृष्टवान् एषोऽग्निः पुरुषविदः सेयं प्रजापतेः प्रथमा चितिः करैर्यजमानमन्तरिक्षमुत्क्षिओप्त्वा वायवे प्रायच्छत् प्राणो वै वायुः प्राणोऽग्निस्तस्येमा इष्टका यः प्राणो व्यानोऽपानः समान उदानः स शिरःपक्षसीपृष्ठपुच्छवानेषोऽग्निः पुरुषविदस्तदिदमन्तरिक्षं प्रजापतेर्द्वितीया चितिः करैर्यजमानं दिवमुत्क्षिप्तेन्द्राय प्रायच्छत् असौ वा आदित्य इन्द्रः सैषोऽग्निः तस्येमा इष्टका यदृग्यजुः सामाथर्वाङ्गिरसा इतिहासं पुराणं स शिरःपक्षसीपुच्छपृष्ठवानेषोऽग्निः पुरुषविदः सैषा द्यौः प्रजापतेस्तृतीया चितिः करैर्यजमानस्यात्मविदेऽवदानं करोति यथात्मविदुत्क्षिप्य ब्रह्मणे प्रायच्छत् तत्रानन्दी मोदी भवति

This fire is fivefold, namely the year; its bricks are these: spring, summer, rainy season, autumn, and winter—these are its head, wings, sides, and tail. This is the fire of those who know the Person; this is the first altar of Prajapati. By means of these, with the hands, having lifted the sacrificer up to the midspace, she offered him to Vayu. Breath indeed is Vayu, breath is fire; its bricks are these: prana, vyana, apana, samana, and udana—these are its head, wings, sides, and tail. This is the fire of those who know the Person; this is the second altar of Prajapati. By means of these, with the hands, having lifted the sacrificer up to heaven, she offered him to Indra. That Aditya is Indra, and this is his fire; its bricks are these: the Rig, Yajus, Sama, Atharvan-Angiras, Itihasa, and Purana—these are its head, wings, tail, and sides. This is the fire of those who know the Person; this is the third altar of Prajapati. By means of these, with the hands, having lifted the sacrificer up to the knower of the Self, she made him an offering. As the knower of the Self, having been lifted up, she offered him to Brahman, there he becomes joyful and delighted.

द्वे वा व खल्वेते ब्रह्मज्योतिषो रूपके शान्तमेकं समृद्धं चैकम् अथ यच्छन्तं तस्याधारं खम् अथ यत्समृद्धमिदं तस्यान्नम् तस्मान्मन्त्रौषधाज्यामिषपुरोडाशस्थालीपाकादिभिर्यष्टव्यमन्त\- र्वेद्यामास्न्यवशिष्टैरन्नपानैश्चास्यमाहवनीयमिति मत्वा तेजसः समृद्ध्यै पुण्यलोकविजित्यर्थायामृतत्वाय चात्रोदाहरन्ति \: अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामो यमराज्यमग्निष्टोमेनाभिययति सोमराज्यमुक्थेन सूर्यराज्यं षोडशीना स्वाराज्यमतिरात्रेण प्राजापत्यमासहस्रसंवत्सरान्तक्रतुनेति \: वर्त्याधारस्नेहयोगाद्यथा दीपस्य संस्थितिः । अन्तर्याण्डोपयोगादिमौ स्थितावात्मशिची तथा

There are indeed two forms of the Brahman-light: one is peaceful, the other is abundant. That which is peaceful has space as its support; that which is abundant has food as its support. Therefore, one should sacrifice with mantras, herbs, ghee, meat, rice-cakes, and other offerings, and with the remnants of food and drink from the altar, thinking, 'This is the Ahavaniya,' for the increase of radiance, for the conquest of the world of merit, and for immortality. Concerning this, they recite: 'One should perform the Agnihotra desiring heaven; with the Agnishtoma, one attains the realm of Yama; with the Uktha, the realm of Soma; with the Shodashi, the realm of the sun; with the Atiratra, the sovereignty of the self; with the thousand-year sacrifice, the end of the year.' As the lamp stands by the combination of wick, support, and oil, so the two selves stand by the use of the inner egg.

तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीतापरिमितं तेजस्तत्त्रेधभिहितमग्नावादित्ये प्राणेऽथैषा नाड्यन्नबहुमित्येषाग्नौ हुतमादित्यं गमयति अतो यो रसोऽस्रवत् स उद्गीथं वर्षति तेनेमे प्राणाः प्राणेभ्यः प्रजा इत्यत्रोदाहरन्ति \: यद्धविरग्नौ हूयते तदादित्यं गमयति तत्सूर्यो रश्मिभिर्वर्षति तेनान्नं भवति अन्नाद्भूतानामुत्पत्तिरित्येवं ह्याह \: अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः

Therefore, with the syllable 'Om', one should worship this infinite Light; this has been declared in threefold form—as fire, as the sun, and as breath. Here, it is said: 'Not much food,' for when an offering is made into fire, it reaches the sun. From there, the essence that flows down rains forth as the udgitha; by that, these breaths arise from breaths, and from them, creatures are born. Thus, it is said: 'What is offered into fire properly reaches the sun; from the sun comes rain, from rain food, and from food, beings arise.'

अग्निहोत्रं जुह्वानो लोभजालं भिनत्ति अतः संमोहं छित्वा न क्रोधान्स्तुन्वानः काममभिध्यायमानस्ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं भिन्ददतः परमाकाशमत्र हि सौर सौम्याग्नेयसात्विकानि मण्डलानि भित्त्वा ततः शुद्धः सत्त्वान्तरस्थमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितम् सर्वापरं धाम सत्यकामसर्वज्ञत्वसंयुक्तम् स्वतन्त्रम् चैतन्यम् स्वे महिम्नि तिष्ठमानं पश्यति अत्रोदाहरन्ति \: रविमध्ये स्थितः सोमः सोममध्ये हुताशनः । तेजोमध्ये स्थितं सत्त्वं सत्त्वमध्ये स्थितोऽच्युतः ॥ शरीरप्रादेशाङ्गुष्ठमात्रमणोरप्यन्वयं ध्यात्वातःपरमतां गच्छति अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इति अत्रोदाहरन्ति \: अङ्गुष्ठप्रादेशशरीरमात्रं प्रदीपप्रतापवद्विस्त्रिधा हि तद्ब्रह्माभिष्टूयमानं महो देवो भुवनान्याविवेश । ॐ नमो ब्रह्मणे नमः

He who performs the Agnihotra breaks the net of greed; thus, having cut through delusion, not giving rise to anger, not pursuing desire, and not coveting, he breaks the fourfold net, the sheath of Brahman. Then, piercing the highest space—here, indeed, are the solar, lunar, fiery, and pure sattvic spheres—he, purified, sees within the pure essence the immovable, immortal, unchanging, steadfast one called Vishnu, the supreme abode, endowed with true desire and omniscience, independent consciousness, standing in its own greatness. Here, they say: 'Within the sun is Soma; within Soma, fire; within fire, essence; within essence, the unchanging.' Meditating on that which is the size of a thumb, or even subtler, within the body, one attains the highest state. Here, indeed, all desires are gathered. Thus, they say: 'That Brahman, praised in threefold form, entered the worlds like the radiance of a lamp. Om, homage to Brahman, homage.'

इति षष्ठः प्रपाठकः ॥ प्रपाठक ७ । अग्निर्गायत्रं त्रिवृद्रथन्तरं वसन्तः प्राणो नक्षत्राणि वसवः पुरस्तादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विश्नति अन्तर्विवएणेक्षन्ति अचिन्त्योऽमूर्तो गभीरो गुणभुग्भयोऽनिर्वृत्तिर्योगीश्वरः सर्वज्ञो मघोऽप्रमेयोऽनाद्यन्तः श्रीमान् अजो धीमाननिर्देश्यः सर्वसृक् सर्वस्यात्मा सर्वभुक् सर्वस्येशानः सर्वस्यान्तरान्तरः

Thus ends the sixth chapter. Chapter Seven. Fire is the Gāyatrī, the threefold hymn, the Rathantara; spring, breath, stars, Vasus—these rise in the east, shine, rain, praise, and return again; within the space between, they behold. He is inconceivable, formless, profound, enjoyer of qualities, fearful, unmanifest, lord of yogis, all-knowing, bountiful, immeasurable, without beginning or end, glorious, unborn, wise, indescribable, creator of all, self of all, enjoyer of all, lord of all, the innermost of all.

इन्द्रस्त्रिष्टुप् पञ्चदशो बृहद्ग्रीष्मो व्यानः सोमो रुद्रा दक्षिणत उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेण ईक्षन्ति \: अनाद्यन्तोऽपरिमितोऽपरिच्छिन्नोऽपरप्रयोज्यः स्वतन्त्रोऽलिङ्गोऽमूर्तोऽनन्तशक्तिर्धाता भास्करः

Indra is the Triṣṭubh, the fifteenth, the Bṛhat, summer, vyāna, Soma, Rudras, the southern direction—these rise, shine, rain, praise, and return again; within the space between, they behold. He is without beginning or end, infinite, unbounded, not dependent on another, independent, without mark, formless, of infinite power, the creator, the radiant one.

मरुतो जगती सप्तदशो वैरूपम् वर्षा अपानः शुक्र आदित्याः पश्चादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति तच्छान्तमशब्दमभयमशोकमानन्दम् तृप्तम् स्थिरमचलममृतमच्युतम् ध्रुवम् विष्णुसंज्ञितम् सर्वापरं धाम

The Maruts are the seventeenth Jagatī meter, of manifold forms; the rains are the downward breath, the bright ones are the Ādityas, who rise afterwards, heat, rain, praise, and then re-enter; through the inner space they behold that which is peaceful, soundless, fearless, sorrowless, blissful, fulfilled, steady, unmoving, immortal, undecaying, constant, known as Viṣṇu, the highest abode of all.

विश्वे देवा अनुष्टुबेकविंशो वैराजः शरत्समानो वरुणः साध्या उत्तरत उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति अन्तःशुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्मानन्तः

The Viśve Devas are the nineteenth Anuṣṭubh meter, of the Vairāja type; the autumn is the year, Varuṇa and the Sādhyas rise to the north, heat, rain, praise, and then re-enter; through the inner space they behold that which is inwardly pure, purified, empty, peaceful, without breath, without self, infinite.

मित्रावरुणौ पङ्क्तिस्त्रिणवत्रयस्त्रिंशो शाक्वररैवते हेमन्त शिशिरा उदानोऽङ्गिरसश्चन्द्रमा ऊर्ध्वा उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति प्रणवाख्यं प्रणेतारम् भारूपम् विगतनिद्रम् विजरम् विमृत्युम् विशोकम्

Mitra and Varuṇa are the Paṅkti meter, the thirty-third Śākvara, the Raivata; hemanta and śiśira are the upward breath; Aṅgiras is the moon, who rises above, heats, rains, praises, and then re-enters; through the inner space they behold the one called Praṇava, the guide, of shining form, free from sleep, old age, death, and sorrow.

शनिराहुकेतुरगरक्षोयक्षनरविहगशरभेभादयोऽधस्तादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति यः प्राज्ञो विधरणः सर्वान्तरोऽक्षरः शुद्धः पूतः भान्तः क्षान्तः शान्तः

Śani, Rāhu, Ketu, serpents, Yakṣas, men, birds, deer, elephants, and others rise below, heat, rain, praise, and then re-enter; through the inner space they behold the wise, the supporter, the inner one of all, the imperishable, pure, purified, shining within, patient, and peaceful.

एष हि खल्वात्मन्तर्हृदयेऽणीयानिद्धोऽग्निरिव विश्वरूपोऽस्यैवान्नमिदं सर्वमस्मिन्नोता इमाः प्रजाः एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकोऽविचिकित्सोऽविपाशः सत्यसङ्कल्पः सत्यकामः एष परमेश्वरः एष भूताधिपतिः एष भूतपालः एष सेतुः विधरणः एष हि खल्वात्मेशानः शम्भुर्भवओरुद्रः प्रजापतिर् विश्वसृखिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शस्ताच्युतो विष्णुर्नारायणः यश्चैषोऽग्नौ यश्चायं हृदयेवयश्चासावादित्ये स एष एकः तस्मै ते विश्वरूपाय सत्ये नभसि हिताय नमः

Indeed, this self within the heart is subtle, set like a hidden fire, of all forms; all this food is his, all beings are woven in him; this self is free from evil, ageless, deathless, sorrowless, free from doubt, unbound, whose will and desire are truth; he is the supreme lord, the lord of beings, the protector of beings, the bridge, the supporter; indeed, this self is the lord, Śambhu, Bhava, Rudra, Prajāpati, the creator of all, Hiraṇyagarbha, truth, breath, the swan, the blesser, the undecaying, Viṣṇu, Nārāyaṇa; he who is in fire, who is in the heart, who is in the sun—he is one and the same. To that all-formed, established in truth and space, we offer homage.

अथेदानीं ज्ञानोपसर्गा राजन्मोहजालस्यैष वै योनिः यदस्वर्गैः सह स्वर्गस्यैष वाट्ये पुरस्तादुक्तेऽप्यधः स्तम्बेनाश्लिष्यन्ति अथ ये चान्ये ह नित्यप्रमुदिता नित्यप्रवसिता नित्ययाचनका नित्यं शिल्पोपजीविनोऽथ ये चान्ये ह पुरयाचका अयाज्ययाचकाः शुद्रशिष्याः शूद्रश्च शास्त्रविद्वांसोऽथ ये चान्ये ह चाटजटनटभटप्रव्रजितरङ्गावतारिणो राजकर्मणि पतितादयोऽथये चान्ये ह यक्षराक्षसभूतगणपिशाचोरगग्रहादीनामर्थं पुरस्कृत्य शमयाम इत्येवं ब्रुवाणा अथ ये चान्ये ह वृथा कषायकुण्डलिनः कापालिनोऽथ ये चान्ये ह वृथा तर्कदृष्टान्तकुहकेन्द्रजालैर्वैदिकेषु परिस्थातुमिच्छन्ति तैः सह न संवस्त् प्रकाश्यभूता वै ते तस्करा अस्वर्ग्या इत्येवं ह्याह \: नैरात्म्यवादकुहकैर्मिथ्यादृष्टान्तहेतुभिः । भ्राम्यन्लोको न जानाति वेदविद्यान्तरन्तु यत्

Now then, O King, these are the obstacles to knowledge, the very source of the net of delusion: that which, along with the non-heavenly, clings to heaven in the enclosure previously mentioned, and below, is bound by the pillar; and those others who are ever joyful, ever wandering, ever begging, ever living by crafts, and those who beg in towns, unworthy beggars, Śūdra students, and learned Śūdras; and others—bards, matted-hair ascetics, dancers, fighters, wanderers, those fallen into royal service; and others who, for the sake of Yakṣas, Rākṣasas, spirits, goblins, serpents, and planets, say, 'We will pacify them'; and others who, in vain, wear ochre robes, earrings, skulls; and others who, in vain, wish to remain among Vedic people with false arguments, examples, magic, and illusions—one should not associate with them. They are thieves, non-heavenly, as it is said: 'By the false doctrines of selflessness, with false examples and reasons, the world wanders, not knowing the true end of Vedic knowledge.'

बृहस्पतिर्वै शुक्रो भूत्वेन्द्रस्याभयायासुरेभ्यः क्षयायेमामविद्यामसृजत् तया शिवमशिवमित्युद्दिशन्त्यशिवं शिवमिति वेदादिशास्त्रहिंसकधर्माभिध्यानमस्त्विति वदन्ति अतो नैनामभिधीयेतान्यथैषा बन्ध्येवैषा रतिमात्रं फलमस्या वृत्तच्युतस्येव नारम्भणीयेत्येवं ह्याह \: दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता । विद्याभीप्सितुं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवो लोलुपन्ते ॥ विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह । अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्यया अमृतमश्नुते ॥ अविद्यायामन्तरे वेष्ट्यमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः । दन्द्रम्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः

Bṛhaspati, having become Śukra, for Indra's safety and the destruction of the Asuras, created this false knowledge; by it, they declare the auspicious as inauspicious and the inauspicious as auspicious, and say, 'Let there be meditation on the harm of Vedic and other scriptures.' Therefore, one should not follow it, for it is barren, its fruit is only pleasure, and like a broken branch, it should not be begun. Thus it is said: 'Far apart and opposed are knowledge and ignorance, both known; I think Naciketas desires knowledge, not the many desires that tempt you. He who knows both knowledge and ignorance together, by ignorance crosses death, by knowledge attains immortality. Those who, dwelling in ignorance, think themselves wise and learned, wander, deluded, like blind men led by the blind.'

देवासुरा ह वै य आत्मकामा ब्रह्मणोऽन्तिकं प्रयाताः तस्मै नमस्कृत्वोचुः भगवन् वयमात्मकामाः स त्वं नो ब्रूहीति अतश्चिरं ध्यात्वाऽमन्यतान्यतामानो वै तेऽसुरा अतोऽन्यतममेतेषामुक्तम् तदिमे मूढा उपजीवन्त्यभिष्वङ्गिणस्तर्याभिघातिनोऽनृताभिशंसिनः सत्यमिवानृतं पश्यन्तीन्द्रजालवदित्यतो यद्वेदेष्वाभिहितं तत्सत्यं यद्वेदेषूक्तं तद्विद्वांस उपजीवन्ति तस्माद्ब्राह्मणो नावैदिकमधीयीतायमर्थः स्यादिति

The Devas and Asuras, desiring the self, approached Brahman; having bowed, they said, 'Lord, we desire the self; tell us.' After meditating for a long time, he considered, 'These Asuras are of a different nature.' Therefore, he spoke differently to them. These fools live attached, aggressive, injurious, uttering falsehoods, seeing falsehood as truth, like magic. Therefore, what is declared in the Vedas is truth; what is not declared in the Vedas, the wise do not live by. Therefore, a Brāhmaṇa should not study non-Vedic texts; this is the meaning.

एतद्वा व तत्स्वरूपं नभसः खेऽन्तर्भूतस्य यत्परं तेजस्तत्त्रेधाभिहितमग्ना आदित्ये प्राण एतद्वा व तत्स्वरूपं नभसः खेऽन्तर्भूतस्य यदोमित्येतदक्षरमनेनैव तदुद्बुध्न्यति उदयति उच्छ्वसति अजस्रं ब्रह्मधीयालम्बं वात्रैवैतत्समीरणे नभसि प्रसाखयैवोत्क्रम्य स्कधात्स्कन्धमनुसर्त्यप्सु प्रक्षेपको लवणस्येव घृतस्य चौष्ण्यमिवाभिध्यातुर्विस्तृतिरिवैतदित्यात्रोदाहरन्ति \: अथ कस्मादुच्यते वैद्युतो यस्मादुच्चारितमात्र एव सर्वं शरीरं विद्योतयति तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीतापरिमितं तेजः । १ पुरुषश्चक्षुषो योऽयं दक्षिणोऽक्षिण्यवस्थितः । इन्द्रोऽयमस्य जायेयं सव्ये चाक्षिण्यवस्थिता ॥ २ समागमस्तयोरेव हृदयान्तर्गते सुषौ । तेजस्तल्लोहितस्यात्र पिण्ड एवोभयोस्तयोः ॥ ३ हृदयादायाति तावच्चक्षुष्यस्मिन्प्रतिष्ठिता । सारणी सा तयोर्नाडी द्वयोरेका द्विधा सती ॥ ४ मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् । मारुतस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयति स्वरम् ॥ ५ खजाग्नियोगाद् हृदि सम्प्रयुक्तमणोर्ह्यणुर्द्विरणुः कण्ठदेशे । जिह्वाग्रदेशे त्र्यणुकं च विद्धि विनिर्गतं मातृकमेवमाहुः ॥ ६ न पश्यन्मृत्युम्ं पश्यति न रोगं नोत दुःखताम् । सर्वं हि पश्यन्पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वशः ॥ ७ चाक्षुषः स्वप्नचारी च सुप्तः सुप्तात्परश्च यः । भेदाश्चैतेऽस्य चत्वारस्तेभ्यस्तुर्यं महत्तरम् ॥ ८ त्रिष्वेकपाच्चरेद्ब्रह्म त्रिपाच्चरति चोत्तरे । सत्यानृतोपभोगार्थाः द्वैतीभावो महात्मन इति द्वैतीभावो महात्मन इति

इति सप्तमः प्रपाठकः ॥ ॐ आप्यायन्त्विति शान्तिः ॥ इति मैत्रायण्युपनिषत्समाप्ता ॥ Eन्चोदेद् ब्य् षुन्देर् ःअत्तन्गदि ठे प्रपाठक ६ अन्द् ७ अरे अवैलब्ले इन् ड्र्। ऱधक्रिश्नन्'स् बूक्। षे ओथेर् रेफ़ेरेन्चेस् इन् ईन्देक्षेक्ष्त्र। Pलेअसे सेन्द् चोर्रेच्तिओन्स् तो सन्स्क्रित् अत् चीर्फ़ुल् दोत् च् ओम् ळस्त् उप्दतेद् \तोदय् ह्त्त्प्स्://सन्स्क्रित्दोचुमेन्त्स्।ओर्ग्

Thus ends the seventh section. Om. Peace invocation: 'May we be filled.' Thus ends the Maitrāyaṇī Upaniṣad. Encoded by Sunder Hattangadi. The sixth and seventh sections are available in Dr. Radhakrishnan's book. See other references in Indekshetra. Please send corrections to sanskrit@cheerful.com. Last updated today. https://sanskritdocuments.org