కేనోపనిషద్

ॐ केनेषितम् पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः । केनेषितां वाचामिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥

మనస్సు ఏదో ఆదేశంతో దాని పని చేస్తుంది. ఊపిరి ఎవరి ఇశారాతో ముందుగా కదులుతుంది? మనం మాట్లాడే మాటలకు ఎవరు ప్రేరణ ఇస్తారు? కళ్ళు, చెవులు—ఈ అవయవాలను ఏ దేవుడు నడిపిస్తాడు?

श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः । चक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥

చెవికి చెవి, మనస్సుకు మనస్సు, మాటకు మాట, ఊపిరికి ఊపిరి, కంటికి కన్ను—అది ఎవరో తెలుసుకుంటే, ఆ జ్ఞానంతో మేధావులు ఈ లోకాన్ని విడిచి అమరత్వాన్ని పొందుతారు.

न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न विद्मो न विजानिमो यथैतदनुशिष्यादन्यदेव तदविदितादथो अविदितादधि । इति शुश्रुम पुर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे ॥

అక్కడ కన్ను చేరదు, మాట చేరదు, మనస్సు కూడా చేరదు. మనం దాన్ని ఎలా నేర్పాలో కూడా తెలియదు. అది తెలిసినదానికి భిన్నంగా ఉంటుంది, తెలియనిదానికి కూడా మించి ఉంటుంది. ఇదే మనకు పురాతనులు వివరించారు అని విన్నాము.

यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युध्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

మాట పలకలేని దానిని, కానీ మాటను పలికించేది ఏదో, అదే బ్రహ్మ అని తెలుసుకో. మనం ఇక్కడ పూజించేది అది కాదు.

यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

మనస్సు ఆలోచించలేని దానిని, కానీ మనస్సు ఆలోచించేది దానివల్లే అని అంటారు. అదే బ్రహ్మ అని తెలుసుకో. మనం ఇక్కడ పూజించేది అది కాదు.

यच्चक्षुषा न पश्यते येन चक्षूंषि पश्यति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

కన్ను చూడలేని దానిని, కానీ కళ్ళు చూడగలిగేది దానివల్లే. అదే బ్రహ్మ అని తెలుసుకో. మనం ఇక్కడ పూజించేది అది కాదు.

यच्छ्रोत्रेण न श्रुणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

చెవి వినలేని దానిని, కానీ చెవి వినగలిగేది దానివల్లే. అదే బ్రహ్మ అని తెలుసుకో. మనం ఇక్కడ పూజించేది అది కాదు.

यन्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणियते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ इति केनोपनषदि प्रथमः खण्डः ॥

ఊపిరి ఊపిరాడలేని దానిని, కానీ ఊపిరి కదలగలిగేది దానివల్లే. అదే బ్రహ్మ అని తెలుసుకో. మనం ఇక్కడ పూజించేది అది కాదు. ఇక్కడితో కేనోపనిషత్తులో మొదటి భాగం పూర్తయింది.

यदि मन्यसे सुवेदेति दभ्रमेवापि नूनं त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रुपम् । यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु मीमांस्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥

నువ్వు 'నేను బాగా తెలుసుకున్నాను' అనుకుంటే, బ్రహ్మ స్వరూపాన్ని కొంత మాత్రమే తెలుసుకున్నావు. దేవతల్లోనూ, మనుషులలోనూ నీవు తెలిసినది కొంతే. ఇంకా తెలుసుకోవాలని నేను భావిస్తున్నాను.

नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥

నేను బాగా తెలుసుకున్నాను అనుకోను, కానీ తెలియదని కూడా అనుకోను. మనలో ఎవరు దాన్ని నిజంగా తెలుసుకుంటారో, వారు దాన్ని నిజంగా తెలుసుకుంటారు. నాకు తెలియదని కూడా అనిపించదు.

यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥

ఎవడు 'నాకు తెలుసు' అని అనుకుంటాడో, వాడికి అది తెలియదు. ఎవడు 'నాకు తెలియదు' అని అనుకోకపోతాడో, వాడికే అది తెలుసు. తెలుసుకున్నవారికి అది తెలియదు, తెలియదనుకునేవారికి అది తెలుస్తుంది.

प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते । आत्मना विन्दते वीर्यं विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥

ప్రతి జ్ఞానంలో దాన్ని తెలుసుకున్నప్పుడు మాత్రమే అది నిజంగా తెలుస్తుంది. అప్పుడు అమరత్వాన్ని పొందుతారు. ఆత్మ ద్వారా బలాన్ని, జ్ఞానంతో అమరత్వాన్ని పొందుతారు.

इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः । भुतेषु भुतेषु विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ इति केनोपनिषदि द्वितियः खण्डः ॥

ఇక్కడ దాన్ని తెలుసుకుంటే, అది నిజమే. ఇక్కడ తెలియకపోతే, అది పెద్ద నష్టమే. అన్ని జీవుల్లో దాన్ని తెలుసుకున్న మేధావులు, ఈ లోకాన్ని విడిచిన తర్వాత అమరులు అవుతారు. ఇక్కడితో కేనోపనిషత్తులో రెండవ భాగం పూర్తయింది.

ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त त एक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति ॥

బ్రహ్మ దేవతలకు విజయాన్ని ఇచ్చింది. ఆ బ్రహ్మ విజయాన్ని చూసి దేవతలు గర్వించారు—ఈ విజయం మనదే, ఈ మహిమ మనదే అని భావించారు.

तद्धैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति ॥

దేవతల గర్వాన్ని బ్రహ్మ తెలుసుకుంది. ఆ బ్రహ్మ వారి ముందు ప్రత్యక్షమైంది. కానీ అది ఎవరో, ఏమిటో వారు గుర్తించలేకపోయారు.

तेऽग्निमब्रुवञ्जातवेद एतद् विजानीहि किमिदं यक्षमिति तथेति ॥

అప్పుడు వారు అగ్నిని పిలిచి, 'జాతవేదా! ఇది ఎవరో తెలుసుకో' అన్నారు. అగ్ని 'సరే' అని సమాధానమిచ్చింది.

तदभ्यद्रवत् तमभ्यवदत् कोऽसीत्यग्निर्वा अहमस्मीत्यब्रवीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥

అగ్ని దాని దగ్గరకు వెళ్లింది. అది అడిగింది, 'నువ్వెవరు?' అగ్ని 'నేనే అగ్ని, నేనే జాతవేదా' అని చెప్పింది.

तस्मिन्स्त्वयि किम् वीर्यमिति । अपीदंसर्वं दहेयम्, यदिदं पृथिव्यामिति ॥

ఆయన అడిగాడు: "నీలో ఏమి శక్తి ఉంది?" అగ్ని సమాధానమిచ్చాడు: "ఈ భూమిపై ఉన్నదంతా నేను కాల్చగలను."

तस्मै तृणं निदधावेतद्दहेति । तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत् एव नेववृते, नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद् यक्षमिति ॥

ఆయన అగ్నికి ఒక గడ్డి పెట్టి, "ఇది కాల్చు" అన్నాడు. అగ్ని తనంతట తాను ఎంత శక్తితో ప్రయత్నించినా, ఆ గడ్డిని కాల్చలేకపోయాడు. అప్పుడు అక్కడినుంచి వెనక్కు వెళ్లిపోయాడు, అది ఏ యక్షమో అర్థం చేసుకోలేకపోయాడు.

अथ वायुमब्रुवन् वायवेतद् विजानीहि किमेतद् यक्षमिति तथेति ॥

తర్వాత వారు వాయువును పిలిచి, "వాయూ, ఇది ఏ యక్షమో తెలుసుకో" అన్నారు. వాయువు, "సరే" అని అంగీకరించాడు.

तदभ्यद्रवत् तमभ्यवदत् कोऽसीति । वायुर्वा अहमस्मीत्यब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ॥

వాయువు దగ్గరకు వెళ్లగా, ఆ యక్షుడు అడిగాడు: "నువ్వెవరు?" వాయువు సమాధానమిచ్చాడు: "నేను వాయువు, మాతరిశ్వా కూడా నేనే."

तस्मिन्स्त्वयि किम् वीर्यमिति । अपीदं सर्वमाददीयम्, यदिद्ं पृथिव्यामिति ॥

ఆయన అడిగాడు: "నీలో ఏమి శక్తి ఉంది?" వాయువు సమాధానమిచ్చాడు: "ఈ భూమిపై ఉన్నదంతా నేను ఎత్తుకుపోవచ్చు."

तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति । तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकादातुं स तत् एव निववृते, नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद् यक्षमिति ॥

ఆయన వాయువుకు ఒక గడ్డి పెట్టి, "ఇది ఎత్తు" అన్నాడు. వాయువు ఎంత వేగంగా ప్రయత్నించినా, ఆ గడ్డిని ఎత్తలేకపోయాడు. అప్పుడు అక్కడినుంచి వెనక్కు వెళ్లిపోయాడు, అది ఏ యక్షమో అర్థం చేసుకోలేకపోయాడు.

अथैन्द्रमब्रुवन् मघवन्नेतद् विजानीहि किमेतद् यक्षमिति । तथेति । तदभ्यद्रवत् । तस्मात् तिरोदधे ॥

తర్వాత వారు ఇంద్రుని పిలిచి, "మఘవన్, ఇది ఏ యక్షమో తెలుసుకో" అన్నారు. ఇంద్రుడు, "సరే" అన్నాడు. ఆయన దగ్గరకు వెళ్లగా, ఆ యక్షుడు కనబడకుండా పోయాడు.

स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमानामुमांहैमवतीं तांहोवाच किमेतद् यक्षमिति ॥ इति केनोपनिषदि तृतीयः खण्डः ॥

ఆ ఆకాశంలోనే ఇంద్రుడు ఎంతో అందంగా మెరిసే ఉమాదేవిని చూశాడు, ఆమె హిమవంతుని కుమార్తె. ఇంద్రుడు ఆమెను అడిగాడు: "ఇది ఏ యక్షమో?" ఇక్కడితో కేనో ఉపనిషత్తు మూడవ భాగం ముగిసింది.

सा ब्रह्मेति होवाच । ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वमिति, ततो हैव विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥

ఆమె సమాధానమిచ్చింది: "అది బ్రహ్మం. బ్రహ్మం విజయం మీద మీరు ఆనందించాలి." అప్పుడు ఆయన అది బ్రహ్మమని గ్రహించాడు.

तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान् देवान् यदग्निर्वायुरिन्द्रस्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पृशुस्ते ह्येनत् प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥

అందువల్ల అగ్ని, వాయువు, ఇంద్రులు ఇతర దేవతలకంటే గొప్పవారు, ఎందుకంటే వారు ఆ పరమాత్మను దగ్గరగా చేరి, అది బ్రహ్మమని మొదట తెలుసుకున్నారు.

तस्माद् वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान् देवान् स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श, स ह्येनत् प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥

అందువల్ల ఇంద్రుడు ఇతర దేవతలకంటే గొప్పవాడు, ఎందుకంటే ఆయన ఆ పరమాత్మను దగ్గరగా చేరి, అది బ్రహ్మమని మొదట తెలుసుకున్నాడు.

तस्यैष आदेशो यदेतद् विद्युतो व्यद्युतदा इतीन्न्यमीमिषदा इत्यधिदैवतम् ॥

దేవతల్లో అది మెరుపు మెరిపినట్లు, కన్ను మిటకరించినట్లు కనిపిస్తుంది — ఇదే దాని సూచన.