ੴ ਆਪ੍ਯਾਯਨ੍ਤੁ ਮਮਾਙ੍ਗਾਨਿ ਵਾਕ੍ ਪ੍ਰਾਣਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮਥੋ ਵਲਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ ਸਰ੍ਵਾਣਿ । ਸਰ੍ਵਮ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੌਪਨਿषਦਂ ਮਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਿਰਾਕੁਰ੍ਯਾਂ ਮਾ ਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਿਰਾਕਰੋਤ੍ ਅਨਿਰਾਕਰਣਮਸ੍ਤ੍ਵਨਿਰਾਕਰਣਂ ਮੇऽਸ੍ਤੁ । ਤਦਾਤ੍ਮਨਿ ਨਿਰਤੇ ਯੇ ਉਪਨਿषਤ੍ਸੁ ਧਰ੍ਮਾਸ੍ਤੇ ਮਯਿ ਸਨ੍ਤੁ ਤੇ ਮਯਿ ਸਨ੍ਤੁ ॥ ੴ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ
ਓਂ। ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ, ਬੋਲ, ਸਾਹ, ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋਣ। ਸਭ ਕੁਝ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਨਾ ਮੋੜਾਂ, ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੀ ਕਦੇ ਮੇਰਾ ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰੇ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਨੇਕੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੱਸਣ। ਓਂ। ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ।
ੴ ਕੇਨੇषਿਤਮ੍ ਪਤਤਿ ਪ੍ਰੇषਿਤਂ ਮਨਃ ਕੇਨ ਪ੍ਰਾਣਃ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪ੍ਰੈਤਿ ਯੁਕ੍ਤਃ । ਕੇਨੇषਿਤਾਂ ਵਾਚਾਮਿਮਾਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਕ ਉ ਦੇਵੋ ਯੁਨਕ੍ਤਿ ॥
ਓਂ। ਮਨ ਕਿਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ? ਸਾਹਨੂੰ ਕੌਣ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਲੋਕ ਇਹ ਬੋਲ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ? ਅੱਖ ਤੇ ਕੰਨ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਦੇਵਤਾ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ?
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਮਨਸੋ ਮਨੋ ਯਦ੍ਵਾਚੋ ਹ ਵਾਚਂ ਸ ਉ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਃ । ਚਕ੍ਸ਼ੁषਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਤਿਮੁਚ੍ਯ ਧੀਰਾਃ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯਾਸ੍ਮਾਲ੍ਲੋਕਾਦਮृਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ॥
ਜੋ ਕੰਨ ਦਾ ਵੀ ਕੰਨ ਹੈ, ਮਨ ਦਾ ਵੀ ਮਨ ਹੈ, ਬੋਲ ਦੀ ਵੀ ਬੋਲ ਹੈ, ਸਾਹ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਖ ਦੀ ਵੀ ਅੱਖ ਹੈ—ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲ ਕੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨ ਤਤ੍ਰ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਗਚ੍ਛਤਿ ਨ ਵਾਗ੍ਗਚ੍ਛਤਿ ਨੋ ਮਨੋ ਨ ਵਿਦ੍ਮੋ ਨ ਵਿਜਾਨਿਮੋ ਯਥੈਤਦਨੁਸ਼ਿष੍ਯਾਦਨ੍ਯਦੇਵ ਤਦਵਿਦਿਤਾਦਥੋ ਅਵਿਦਿਤਾਦਧਿ । ਇਤਿ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੁਮ ਪੁਰ੍ਵੇषਾਂ ਯੇ ਨਸ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਚਚਕ੍ਸ਼ਿਰੇ ॥
ਉਥੇ ਅੱਖ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ, ਨਾ ਬੋਲ, ਨਾ ਮਨ। ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਨਾ ਸਮਝਦੇ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣੇ ਹੋਏ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਣਜਾਣ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ। ਇਹ ਅਸੀਂ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ।
ਯਦ੍ਵਾਚਾਨਭ੍ਯੁਦਿਤਂ ਯੇਨ ਵਾਗਭ੍ਯੁਧ੍ਯਤੇ । ਤਦੇਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨੇਦਂ ਯਦਿਦਮੁਪਾਸਤੇ ॥
ਜੋ ਬੋਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਪਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੋਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਾਣ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ।
ਯਨ੍ਮਨਸਾ ਨ ਮਨੁਤੇ ਯੇਨਾਹੁਰ੍ਮਨੋ ਮਤਮ੍ । ਤਦੇਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨੇਦਂ ਯਦਿਦਮੁਪਾਸਤੇ ॥
ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਾਣ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ।
ਯਚ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤੇ ਯੇਨ ਚਕ੍ਸ਼ੂਂषਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਤਦੇਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨੇਦਂ ਯਦਿਦਮੁਪਾਸਤੇ ॥
ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੀ, ਪਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵੇਖਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਾਣ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ।
ਯਚ੍ਛ੍ਰੋਤ੍ਰੇਣ ਨ ਸ਼੍ਰੁਣੋਤਿ ਯੇਨ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮਿਦਂ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ । ਤਦੇਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨੇਦਂ ਯਦਿਦਮੁਪਾਸਤੇ ॥
ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੰਨ ਨਹੀਂ ਸੁਣ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੰਨ ਸੁਣਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਾਣ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ।
ਯਨ੍ਪ੍ਰਾਣੇਨ ਨ ਪ੍ਰਾਣਿਤਿ ਯੇਨ ਪ੍ਰਾਣਃ ਪ੍ਰਣਿਯਤੇ । ਤਦੇਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨੇਦਂ ਯਦਿਦਮੁਪਾਸਤੇ ॥ ਇਤਿ ਕੇਨੋਪਨषਦਿ ਪ੍ਰਥਮਃ ਖਣ੍ਡਃ ॥
ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਹ ਚਲਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਾਣ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕੇਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਮੁੱਕਿਆ।
ਯਦਿ ਮਨ੍ਯਸੇ ਸੁਵੇਦੇਤਿ ਦਭ੍ਰਮੇਵਾਪਿ ਨੂਨਂ ਤ੍ਵਂ ਵੇਤ੍ਥ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਰੁਪਮ੍ । ਯਦਸ੍ਯ ਤ੍ਵਂ ਯਦਸ੍ਯ ਦੇਵੇष੍ਵਥ ਨੁ ਮੀਮਾਂਸ੍ਯਮੇਵ ਤੇ ਮਨ੍ਯੇ ਵਿਦਿਤਮ੍ ॥
ਜੇ ਤੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਜਾਣਿਆ। ਜੋ ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਹੁਣ ਵੀ ਹੋਰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਨਾਹਂ ਮਨ੍ਯੇ ਸੁਵੇਦੇਤਿ ਨੋ ਨ ਵੇਦੇਤਿ ਵੇਦ ਚ । ਯੋ ਨਸ੍ਤਦ੍ਵੇਦ ਤਦ੍ਵੇਦ ਨੋ ਨ ਵੇਦੇਤਿ ਵੇਦ ਚ ॥
ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਕਿ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਜਿਹੜਾ ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
ਯਸ੍ਯਾਮਤਂ ਤਸ੍ਯ ਮਤਂ ਮਤਂ ਯਸ੍ਯ ਨ ਵੇਦ ਸਃ । ਅਵਿਜ੍ਞਾਤਂ ਵਿਜਾਨਤਾਂ ਵਿਜ੍ਞਾਤਮਵਿਜਾਨਤਾਮ੍ ॥
ਜੋ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਅਣਜਾਣ ਹੈ; ਜੋ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਅਣਜਾਣ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦੇ ਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਬੋਧਵਿਦਿਤਂ ਮਤਮਮृਤਤ੍ਵਂ ਹਿ ਵਿਨ੍ਦਤੇ । ਆਤ੍ਮਨਾ ਵਿਨ੍ਦਤੇ ਵੀਰ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਵਿਨ੍ਦਤੇऽਮृਤਮ੍ ॥
ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਮਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ ਤਾਕਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਚੇਦਵੇਦੀਦਥ ਸਤ੍ਯਮਸ੍ਤਿ ਨ ਚੇਦਿਹਾਵੇਦੀਨ੍ਮਹਤੀ ਵਿਨष੍ਟਿਃ । ਭੁਤੇषੁ ਭੁਤੇषੁ ਵਿਚਿਤ੍ਯ ਧੀਰਾਃ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯਾਸ੍ਮਾਲ੍ਲੋਕਾਦਮृਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ॥ ਇਤਿ ਕੇਨੋਪਨਿषਦਿ ਦ੍ਵਿਤਿਯਃ ਖਣ੍ਡਃ ॥
ਜੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਸੱਚ ਹੈ; ਜੇ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ। ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲ ਕੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕੇਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਮੁੱਕਿਆ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਹ ਦੇਵੇਭ੍ਯੋ ਵਿਜਿਗ੍ਯੇ ਤਸ੍ਯ ਹ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਵਿਜਯੇ ਦੇਵਾ ਅਮਹੀਯਨ੍ਤ ਤ ਏਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤਾਸ੍ਮਾਕਮੇਵਾਯਂ ਵਿਜਯੋऽਸ੍ਮਾਕਮੇਵਾਯਂ ਮਹਿਮੇਤਿ ॥
ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਵਾਈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇਸ ਜਿੱਤ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਣ ਲੱਗ ਪਏ ਕਿ ਇਹ ਜਿੱਤ ਸਾਡੀ ਹੈ, ਇਹ ਮਹਾਨਤਾ ਸਾਡੀ ਹੀ ਹੈ।
ਤਦ੍ਧੈषਾਂ ਵਿਜਜ੍ਞੌ ਤੇਭ੍ਯੋ ਹ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਬਭੂਵ ਤਨ੍ਨ ਵ੍ਯਜਾਨਤ ਕਿਮਿਦਂ ਯਕ੍ਸ਼ਮਿਤਿ ॥
ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਜਾਣ ਲਿਆ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਪਰ ਉਹ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇਹ ਅਜੀਬ ਜੀਵ ਕੌਣ ਹੈ।
ਤੇऽਗ੍ਨਿਮਬ੍ਰੁਵਞ੍ਜਾਤਵੇਦ ਏਤਦ੍ ਵਿਜਾਨੀਹਿ ਕਿਮਿਦਂ ਯਕ੍ਸ਼ਮਿਤਿ ਤਥੇਤਿ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਹੇ ਜਾਤਵੇਦ, ਪਤਾ ਕਰ ਕਿ ਇਹ ਅਜੀਬ ਜੀਵ ਕੌਣ ਹੈ।' ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, 'ਠੀਕ ਹੈ।'
ਤਦਭ੍ਯਦ੍ਰਵਤ੍ ਤਮਭ੍ਯਵਦਤ੍ ਕੋऽਸੀਤ੍ਯਗ੍ਨਿਰ੍ਵਾ ਅਹਮਸ੍ਮੀਤ੍ਯਬ੍ਰਵੀਜ੍ਜਾਤਵੇਦਾ ਵਾ ਅਹਮਸ੍ਮੀਤਿ ॥
ਉਹ ਉਸ ਵਲ ਦੌੜਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?' ਅੱਗ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਮੈਂ ਅੱਗ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਜਾਤਵੇਦ ਹਾਂ।'
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸ੍ਤ੍ਵਯਿ ਕਿਮ੍ ਵੀਰ੍ਯਮਿਤਿ । ਅਪੀਦਂਸਰ੍ਵਂ ਦਹੇਯਮ੍, ਯਦਿਦਂ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਮਿਤਿ ॥
ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਹੈ?" ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਸਾੜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।"
ਤਸ੍ਮੈ ਤृਣਂ ਨਿਦਧਾਵੇਤਦ੍ਦਹੇਤਿ । ਤਦੁਪਪ੍ਰੇਯਾਯ ਸਰ੍ਵਜਵੇਨ ਤਨ੍ਨ ਸ਼ਸ਼ਾਕ ਦਗ੍ਧੁਂ ਸ ਤਤ੍ ਏਵ ਨੇਵਵृਤੇ, ਨੈਤਦਸ਼ਕਂ ਵਿਜ੍ਞਾਤੁਂ ਯਦੇਤਦ੍ ਯਕ੍ਸ਼ਮਿਤਿ ॥
ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਤਿਨਕਾ ਰੱਖ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਵਿਖਾ।" ਉਹ ਪੂਰੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਉਹ ਤਿਨਕਾ ਸਾੜ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ ਤੇ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕਿਆ ਕਿ ਉਹ ਯਕਸ਼ ਕੌਣ ਹੈ।
ਅਥ ਵਾਯੁਮਬ੍ਰੁਵਨ੍ ਵਾਯਵੇਤਦ੍ ਵਿਜਾਨੀਹਿ ਕਿਮੇਤਦ੍ ਯਕ੍ਸ਼ਮਿਤਿ ਤਥੇਤਿ ॥
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਵਾਯੂ, ਪਤਾ ਲਾ ਕਿ ਇਹ ਯਕਸ਼ ਕੌਣ ਹੈ।" ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਠੀਕ ਹੈ।"
ਤਦਭ੍ਯਦ੍ਰਵਤ੍ ਤਮਭ੍ਯਵਦਤ੍ ਕੋऽਸੀਤਿ । ਵਾਯੁਰ੍ਵਾ ਅਹਮਸ੍ਮੀਤ੍ਯਬ੍ਰਵੀਨ੍ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਾ ਵਾ ਅਹਮਸ੍ਮੀਤਿ ॥
ਉਹ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?" ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਵਾਯੂ ਹਾਂ, ਮਾਤਰੀਸ਼ਵਾਨ ਹਾਂ।"
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸ੍ਤ੍ਵਯਿ ਕਿਮ੍ ਵੀਰ੍ਯਮਿਤਿ । ਅਪੀਦਂ ਸਰ੍ਵਮਾਦਦੀਯਮ੍, ਯਦਿਦ੍ਂ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਮਿਤਿ ॥
ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਹੈ?" ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਉਡਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।"
ਤਸ੍ਮੈ ਤृਣਂ ਨਿਦਧਾਵੇਤਦਾਦਤ੍ਸ੍ਵੇਤਿ । ਤਦੁਪਪ੍ਰੇਯਾਯ ਸਰ੍ਵਜਵੇਨ ਤਨ੍ਨ ਸ਼ਸ਼ਾਕਾਦਾਤੁਂ ਸ ਤਤ੍ ਏਵ ਨਿਵਵृਤੇ, ਨੈਤਦਸ਼ਕਂ ਵਿਜ੍ਞਾਤੁਂ ਯਦੇਤਦ੍ ਯਕ੍ਸ਼ਮਿਤਿ ॥
ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਤਿਨਕਾ ਰੱਖ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵਿਖਾ।" ਵਾਯੂ ਪੂਰੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਉਹ ਤਿਨਕਾ ਚੁੱਕ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ ਤੇ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕਿਆ ਕਿ ਉਹ ਯਕਸ਼ ਕੌਣ ਹੈ।
ਅਥੈਨ੍ਦ੍ਰਮਬ੍ਰੁਵਨ੍ ਮਘਵਨ੍ਨੇਤਦ੍ ਵਿਜਾਨੀਹਿ ਕਿਮੇਤਦ੍ ਯਕ੍ਸ਼ਮਿਤਿ । ਤਥੇਤਿ । ਤਦਭ੍ਯਦ੍ਰਵਤ੍ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਿਰੋਦਧੇ ॥
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮਘਵਨ, ਪਤਾ ਲਾ ਕਿ ਇਹ ਯਕਸ਼ ਕੌਣ ਹੈ।" ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਠੀਕ ਹੈ।" ਉਹ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਯਕਸ਼ ਅਚਾਨਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਾਕਾਸ਼ੇ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਮਾਜਗਾਮ ਬਹੁਸ਼ੋਭਮਾਨਾਮੁਮਾਂਹੈਮਵਤੀਂ ਤਾਂਹੋਵਾਚ ਕਿਮੇਤਦ੍ ਯਕ੍ਸ਼ਮਿਤਿ ॥ ਇਤਿ ਕੇਨੋਪਨਿषਦਿ ਤृਤੀਯਃ ਖਣ੍ਡਃ ॥
ਉਸੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਇਕ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਔਰਤ ਮਿਲੀ, ਜੋ ਹਿਮਾਵਤ ਦੀ ਧੀ ਉਮਾ ਸੀ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਯਕਸ਼ ਕੌਣ ਹੈ?" ਇਥੇ ਕੇਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਮੁਕ ਗਿਆ।
ਸਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਹੋਵਾਚ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਵਾ ਏਤਦ੍ਵਿਜਯੇ ਮਹੀਯਧ੍ਵਮਿਤਿ, ਤਤੋ ਹੈਵ ਵਿਦਾਞ੍ਚਕਾਰ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ॥
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਓ।" ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਸੀ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾ ਏਤੇ ਦੇਵਾ ਅਤਿਤਰਾਮਿਵਾਨ੍ਯਾਨ੍ ਦੇਵਾਨ੍ ਯਦਗ੍ਨਿਰ੍ਵਾਯੁਰਿਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤੇ ਹ੍ਯੇਨਨ੍ਨੇਦਿष੍ਠਂ ਪਸ੍ਪृਸ਼ੁਸ੍ਤੇ ਹ੍ਯੇਨਤ੍ ਪ੍ਰਥਮੋ ਵਿਦਾਞ੍ਚਕਾਰ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ॥
ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਗਨਿ, ਵਾਯੂ ਤੇ ਇੰਦਰ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਵਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰੋऽਤਿਤਰਾਮਿਵਾਨ੍ਯਾਨ੍ ਦੇਵਾਨ੍ ਸ ਹ੍ਯੇਨਨ੍ਨੇਦਿष੍ਠਂ ਪਸ੍ਪਰ੍ਸ਼, ਸ ਹ੍ਯੇਨਤ੍ ਪ੍ਰਥਮੋ ਵਿਦਾਞ੍ਚਕਾਰ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ॥
ਇਸ ਕਰਕੇ ਇੰਦਰ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਗਿਆ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯੈष ਆਦੇਸ਼ੋ ਯਦੇਤਦ੍ ਵਿਦ੍ਯੁਤੋ ਵ੍ਯਦ੍ਯੁਤਦਾ ਇਤੀਨ੍ਨ੍ਯਮੀਮਿषਦਾ ਇਤ੍ਯਧਿਦੈਵਤਮ੍ ॥
ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਅੱਖ ਝਪਕਦੀ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।