ਕੇਨੋਪਨਿषਦ੍

ॐ केनेषितम् पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः । केनेषितां वाचामिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥

ਓਂ। ਮਨ ਕਿਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ? ਸਾਹਨੂੰ ਕੌਣ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਲੋਕ ਇਹ ਬੋਲ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ? ਅੱਖ ਤੇ ਕੰਨ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਦੇਵਤਾ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ?

श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः । चक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥

ਜੋ ਕੰਨ ਦਾ ਵੀ ਕੰਨ ਹੈ, ਮਨ ਦਾ ਵੀ ਮਨ ਹੈ, ਬੋਲ ਦੀ ਵੀ ਬੋਲ ਹੈ, ਸਾਹ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਖ ਦੀ ਵੀ ਅੱਖ ਹੈ—ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲ ਕੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न विद्मो न विजानिमो यथैतदनुशिष्यादन्यदेव तदविदितादथो अविदितादधि । इति शुश्रुम पुर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे ॥

ਉਥੇ ਅੱਖ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ, ਨਾ ਬੋਲ, ਨਾ ਮਨ। ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਨਾ ਸਮਝਦੇ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣੇ ਹੋਏ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਣਜਾਣ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ। ਇਹ ਅਸੀਂ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ।

यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युध्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

ਜੋ ਬੋਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਪਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੋਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਾਣ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ।

यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਾਣ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ।

यच्चक्षुषा न पश्यते येन चक्षूंषि पश्यति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੀ, ਪਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵੇਖਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਾਣ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ।

यच्छ्रोत्रेण न श्रुणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੰਨ ਨਹੀਂ ਸੁਣ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੰਨ ਸੁਣਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਾਣ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ।

यन्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणियते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ इति केनोपनषदि प्रथमः खण्डः ॥

ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਹ ਚਲਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਾਣ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕੇਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਮੁੱਕਿਆ।

यदि मन्यसे सुवेदेति दभ्रमेवापि नूनं त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रुपम् । यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु मीमांस्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥

ਜੇ ਤੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਜਾਣਿਆ। ਜੋ ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਹੁਣ ਵੀ ਹੋਰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥

ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਕਿ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਜਿਹੜਾ ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।

यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥

ਜੋ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਅਣਜਾਣ ਹੈ; ਜੋ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਅਣਜਾਣ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦੇ ਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते । आत्मना विन्दते वीर्यं विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥

ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਮਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ ਤਾਕਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः । भुतेषु भुतेषु विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ इति केनोपनिषदि द्वितियः खण्डः ॥

ਜੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਸੱਚ ਹੈ; ਜੇ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ। ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲ ਕੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕੇਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਮੁੱਕਿਆ।

ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त त एक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति ॥

ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਵਾਈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇਸ ਜਿੱਤ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਣ ਲੱਗ ਪਏ ਕਿ ਇਹ ਜਿੱਤ ਸਾਡੀ ਹੈ, ਇਹ ਮਹਾਨਤਾ ਸਾਡੀ ਹੀ ਹੈ।

तद्धैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति ॥

ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਜਾਣ ਲਿਆ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਪਰ ਉਹ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇਹ ਅਜੀਬ ਜੀਵ ਕੌਣ ਹੈ।

तेऽग्निमब्रुवञ्जातवेद एतद् विजानीहि किमिदं यक्षमिति तथेति ॥

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਹੇ ਜਾਤਵੇਦ, ਪਤਾ ਕਰ ਕਿ ਇਹ ਅਜੀਬ ਜੀਵ ਕੌਣ ਹੈ।' ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, 'ਠੀਕ ਹੈ।'

तदभ्यद्रवत् तमभ्यवदत् कोऽसीत्यग्निर्वा अहमस्मीत्यब्रवीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥

ਉਹ ਉਸ ਵਲ ਦੌੜਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?' ਅੱਗ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਮੈਂ ਅੱਗ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਜਾਤਵੇਦ ਹਾਂ।'

तस्मिन्स्त्वयि किम् वीर्यमिति । अपीदंसर्वं दहेयम्, यदिदं पृथिव्यामिति ॥

ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਹੈ?" ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਸਾੜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।"

तस्मै तृणं निदधावेतद्दहेति । तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत् एव नेववृते, नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद् यक्षमिति ॥

ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਤਿਨਕਾ ਰੱਖ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਵਿਖਾ।" ਉਹ ਪੂਰੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਉਹ ਤਿਨਕਾ ਸਾੜ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ ਤੇ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕਿਆ ਕਿ ਉਹ ਯਕਸ਼ ਕੌਣ ਹੈ।

अथ वायुमब्रुवन् वायवेतद् विजानीहि किमेतद् यक्षमिति तथेति ॥

ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਵਾਯੂ, ਪਤਾ ਲਾ ਕਿ ਇਹ ਯਕਸ਼ ਕੌਣ ਹੈ।" ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਠੀਕ ਹੈ।"

तदभ्यद्रवत् तमभ्यवदत् कोऽसीति । वायुर्वा अहमस्मीत्यब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ॥

ਉਹ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?" ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਵਾਯੂ ਹਾਂ, ਮਾਤਰੀਸ਼ਵਾਨ ਹਾਂ।"

तस्मिन्स्त्वयि किम् वीर्यमिति । अपीदं सर्वमाददीयम्, यदिद्ं पृथिव्यामिति ॥

ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਹੈ?" ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਉਡਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।"

तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति । तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकादातुं स तत् एव निववृते, नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद् यक्षमिति ॥

ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਤਿਨਕਾ ਰੱਖ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵਿਖਾ।" ਵਾਯੂ ਪੂਰੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਉਹ ਤਿਨਕਾ ਚੁੱਕ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ ਤੇ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕਿਆ ਕਿ ਉਹ ਯਕਸ਼ ਕੌਣ ਹੈ।

अथैन्द्रमब्रुवन् मघवन्नेतद् विजानीहि किमेतद् यक्षमिति । तथेति । तदभ्यद्रवत् । तस्मात् तिरोदधे ॥

ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮਘਵਨ, ਪਤਾ ਲਾ ਕਿ ਇਹ ਯਕਸ਼ ਕੌਣ ਹੈ।" ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਠੀਕ ਹੈ।" ਉਹ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਯਕਸ਼ ਅਚਾਨਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।

स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमानामुमांहैमवतीं तांहोवाच किमेतद् यक्षमिति ॥ इति केनोपनिषदि तृतीयः खण्डः ॥

ਉਸੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਇਕ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਔਰਤ ਮਿਲੀ, ਜੋ ਹਿਮਾਵਤ ਦੀ ਧੀ ਉਮਾ ਸੀ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਯਕਸ਼ ਕੌਣ ਹੈ?" ਇਥੇ ਕੇਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਮੁਕ ਗਿਆ।

सा ब्रह्मेति होवाच । ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वमिति, ततो हैव विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥

ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਓ।" ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਸੀ।

तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान् देवान् यदग्निर्वायुरिन्द्रस्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पृशुस्ते ह्येनत् प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥

ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਗਨਿ, ਵਾਯੂ ਤੇ ਇੰਦਰ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।

तस्माद् वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान् देवान् स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श, स ह्येनत् प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥

ਇਸ ਕਰਕੇ ਇੰਦਰ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਗਿਆ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।

तस्यैष आदेशो यदेतद् विद्युतो व्यद्युतदा इतीन्न्यमीमिषदा इत्यधिदैवतम् ॥

ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਅੱਖ ਝਪਕਦੀ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।