ਕੇਨੋਪਨਿषਦ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਗਿਆ ਗਿਆਨ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ: "ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਮੇਰੇ ਅੰਗ, ਮੇਰੀ ਬੋਲੀ, ਮੇਰੀ ਸਾਂਸ, ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਮੇਰੇ ਕੰਨ, ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ। ਸਭ ਕੁਝ ਜੋ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਵੀ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਇਨਕਾਰ ਨਾ ਕਰਾਂ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵੀ ਮੇਰਾ ਇਨਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ। ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਨਾ ਆਵੇ। ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੁਣਵਾਨ ਗੱਲਾਂ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਾਂ।" ਇਉਂ ਉਹ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੌਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ: "ਕਿਸਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮਨ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਲੋਕ ਇਹ ਬੋਲ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ? ਕਿਹੜਾ ਦੇਵਤਾ ਅੱਖੀਆਂ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ?" ਇਸ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੰਨਾਂ ਦਾ ਕੰਨ, ਮਨ ਦਾ ਮਨ, ਬੋਲੀ ਦੀ ਬੋਲੀ, ਸਾਂਸ ਦੀ ਸਾਂਸ ਅਤੇ ਅੱਖ ਦਾ ਅੱਖ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਥਾਂ ਅਜਿਹੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅੱਖ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ, ਨਾ ਬੋਲੀ, ਨਾ ਮਨ। ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਜਾਣੇ ਹੋਏ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਣਜਾਣੇ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ। ਇਹ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਜੋ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਪਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੋਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣ, ਨਾ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਜੋ ਲੋਕ ਇਥੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣ, ਨਾ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਜੋ ਲੋਕ ਇਥੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੋ ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਖ ਵੇਖਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣ, ਨਾ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਜੋ ਲੋਕ ਇਥੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੋ ਕੰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੰਨ ਸੁਣਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣ, ਨਾ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਜੋ ਲੋਕ ਇਥੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੋ ਸਾਂਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ, ਪਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਂਸ ਚਲਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣ, ਨਾ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਜੋ ਲੋਕ ਇਥੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋ ਕਿ "ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ," ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਸ਼ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਪਰ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਕਿ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਜੋ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।" ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਅਣਜਾਣ ਹੈ ਜੋ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦੇ ਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਮਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਰਾਹੀਂ ਤਾਕਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਇਥੇ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ; ਜੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਘਾਟਾ ਹੈ। ਜੋ ਜਣੇਵਾਲੇ ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜੰਗ ਜਿੱਤੀ। ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਿੱਤ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰ ਬੈਠੇ ਕਿ "ਇਹ ਜਿੱਤ ਸਾਡੀ ਹੈ, ਇਹ ਮਹਾਨਤਾ ਸਾਡੀ ਹੈ।" ਬ੍ਰਹਮ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਗਨਿ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਜਾਤਵੇਦਸ, ਜਾ ਕੇ ਪਤਾ ਲਾ ਕਿ ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ।" ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਠੀਕ ਹੈ।" ਉਹ ਉਸ ਅਜੀਬ ਰੂਪ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਉਹ ਰੂਪ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?" ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਅਗਨਿ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਜਾਤਵੇਦਸ ਹਾਂ।" ਉਸ ਰੂਪ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੀ ਤਾਕਤ ਹੈ?" ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਸਭ ਸਾੜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।" ਉਸ ਰੂਪ ਨੇ ਇੱਕ ਤਿਨਕਾ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਨੂੰ ਸਾੜ।" ਅਗਨਿ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਸਾੜ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਉਹ ਹਾਰ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਵਾਯੂ, ਜਾ ਕੇ ਪਤਾ ਲਾ ਕਿ ਇਹ ਰੂਪ ਕੌਣ ਹੈ।" ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਠੀਕ ਹੈ।" ਉਹ ਉਸ ਰੂਪ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਰੂਪ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?" ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਵਾਯੂ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਾਨ ਹਾਂ।" ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੀ ਤਾਕਤ ਹੈ?" ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਸਭ ਉਡਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।" ਉਸ ਰੂਪ ਨੇ ਇੱਕ ਤਿਨਕਾ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਨੂੰ ਉਡਾ ਕੇ ਵਿਖਾ।" ਵਾਯੂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਲਾਈ, ਪਰ ਉਹ ਤਿਨਕਾ ਨਾ ਉਡਾ ਸਕਿਆ। ਉਹ ਵੀ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕਿਆ ਕਿ ਇਹ ਰੂਪ ਕੌਣ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਮਘਵਨ, ਜਾ ਕੇ ਪਤਾ ਲਾ ਕਿ ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ।" ਇੰਦਰ ਉਸ ਰੂਪ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਰੂਪ ਅਚਾਨਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਥਾਂ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀ ਮਿਲੀ, ਜੋ ਸੀ ਉਮਾ, ਹਿਮਾਵਤ ਦੀ ਧੀ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਰੂਪ ਕੌਣ ਹੈ?" ਉਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।" ਤਦ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਅਗਨਿ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਾਨਯੋਗ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਗਏ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਾਨਯੋਗ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਗਿਆ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਜਾਂ ਅੱਖ ਦੀ ਝਪਕ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਚੁਸਤਤਾ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਰਾਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ‘ਉਹ ਆਨੰਦ’ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਸਾਨੂੰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿਓ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਬ੍ਰਹਮ ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" ਇਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਤਪ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਹੈ; ਵੇਦ ਇਸ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਇਸ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਅਸীম ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਟੱਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।