ଓଁ ଆପ୍ଯାଯନ୍ତୁ ମମାଙ୍ଗାନି ଵାକ୍ ପ୍ରାଣଶ୍ଚକ୍ଷୁଃ ଶ୍ରୋତ୍ରମଥୋ ଵଲମିନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ ସର୍ଵାଣି । ସର୍ଵମ୍ ବ୍ରହ୍ମୌପନିଷଦଂ ମାହଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିରାକୁର୍ଯାଂ ମା ମା ବ୍ରହ୍ମ ନିରାକରୋତ୍ ଅନିରାକରଣମସ୍ତ୍ଵନିରାକରଣଂ ମେଽସ୍ତୁ । ତଦାତ୍ମନି ନିରତେ ଯେ ଉପନିଷତ୍ସୁ ଧର୍ମାସ୍ତେ ମଯି ସନ୍ତୁ ତେ ମଯି ସନ୍ତୁ ॥ ଓଁ ଶାନ୍ତିଃ ଶାନ୍ତିଃ ଶାନ୍ତିଃ
ଓଁ। ମୋର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ, କଥା, ଶ୍ୱାସ, ଆଖି, କାନ, ଶକ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶକ୍ତି ବଢ଼ୁ। ସମସ୍ତ କିଛି ଉପନିଷଦରେ କହାଯାଇଥିବା ବ୍ରହ୍ମ। ମୁଁ କେବେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଅସ୍ୱୀକାର ନ କରିଁ। ବ୍ରହ୍ମ ମୋତେ କେବେ ଅସ୍ୱୀକାର ନ କରୁନ୍। ମୋ ପାଇଁ କେବେ ଅସ୍ୱୀକାର ନ ହେଉ। ଉପନିଷଦରେ ଯେଉଁ ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକ କହାଯାଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଆତ୍ମାରେ ଲଗନ ଥିବା ମୋ ମଧ୍ୟରେ ବସୁ। ସେଗୁଡ଼ିକ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ବସୁ। ଓଁ। ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି।
ଓଁ କେନେଷିତମ୍ ପତତି ପ୍ରେଷିତଂ ମନଃ କେନ ପ୍ରାଣଃ ପ୍ରଥମଃ ପ୍ରୈତି ଯୁକ୍ତଃ । କେନେଷିତାଂ ଵାଚାମିମାଂ ଵଦନ୍ତି ଚକ୍ଷୁଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ କ ଉ ଦେଵୋ ଯୁନକ୍ତି ॥
ଏହି ମନ କିଏର ଆଦେଶରେ ବିଷୟକୁ ଯାଏ? ପ୍ରଥମେ କାର ଚେଷ୍ଟାରେ ଶ୍ୱାସ ଚାଲିଥାଏ? ଏହି କଥା କିଏର ଇଚ୍ଛାରେ କହାଯାଏ? ଆଖି ଓ କାନକୁ କିଏ ଚଳାଏ?
ଶ୍ରୋତ୍ରସ୍ଯ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ମନସୋ ମନୋ ଯଦ୍ଵାଚୋ ହ ଵାଚଂ ସ ଉ ପ୍ରାଣସ୍ଯ ପ୍ରାଣଃ । ଚକ୍ଷୁଷଶ୍ଚକ୍ଷୁରତିମୁଚ୍ଯ ଧୀରାଃ ପ୍ରେତ୍ଯାସ୍ମାଲ୍ଲୋକାଦମୃତା ଭଵନ୍ତି ॥
ଯିଏ କାନର କାନ, ମନର ମନ, କଥାର କଥା, ଶ୍ୱାସର ଶ୍ୱାସ, ଆଖିର ଆଖି—ଏହାକୁ ଜାଣିଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଏହି ଜଗତୁ ଛାଡ଼ି ଅମରତ୍ୱ ପାଆନ୍ତି।
ନ ତତ୍ର ଚକ୍ଷୁର୍ଗଚ୍ଛତି ନ ଵାଗ୍ଗଚ୍ଛତି ନୋ ମନୋ ନ ଵିଦ୍ମୋ ନ ଵିଜାନିମୋ ଯଥୈତଦନୁଶିଷ୍ଯାଦନ୍ଯଦେଵ ତଦଵିଦିତାଦଥୋ ଅଵିଦିତାଦଧି । ଇତି ଶୁଶ୍ରୁମ ପୁର୍ଵେଷାଂ ଯେ ନସ୍ତଦ୍ଵ୍ଯାଚଚକ୍ଷିରେ ॥
ସେଠାକୁ ଆଖି ଯାଏନାହିଁ, କଥା ଯାଏନାହିଁ, ମନ ଯାଏନାହିଁ। ଆମେ ଜାଣୁନାହିଁ, କିପରି ଏହାକୁ କେହି ଶିଖାଏ, ଏହିଥିରେ ଆମେ ବୁଝିପାରୁନାହିଁ। ଏହା ଜଣା ଥିବା ଠାରୁ ଭିନ୍ନ, ଅଜଣା ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ। ପୁରୁଣା ଲୋକମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଆମକୁ ବୁଝାଇଥିଲେ, ଆମେ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଏହିପରି ଶୁଣିଛୁ।
ଯଦ୍ଵାଚାନଭ୍ଯୁଦିତଂ ଯେନ ଵାଗଭ୍ଯୁଧ୍ଯତେ । ତଦେଵ ବ୍ରହ୍ମ ତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଧି ନେଦଂ ଯଦିଦମୁପାସତେ ॥
ଯାହାକୁ କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିପାରେନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଯାହା ଦ୍ୱାରା କଥା ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ—ସେଇଁ ବ୍ରହ୍ମ, ତୁମେ ଏହାକୁ ଜାଣ। ଏହିଁ ଲୋକେ ଯାହାକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଏହା ସେଇଁ ନୁହେଁ।
ଯନ୍ମନସା ନ ମନୁତେ ଯେନାହୁର୍ମନୋ ମତମ୍ । ତଦେଵ ବ୍ରହ୍ମ ତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଧି ନେଦଂ ଯଦିଦମୁପାସତେ ॥
ଯାହାକୁ ମନ ଚିନ୍ତା କରିପାରେନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମନ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ—ସେଇଁ ବ୍ରହ୍ମ, ତୁମେ ଏହାକୁ ଜାଣ। ଏହିଁ ଲୋକେ ଯାହାକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଏହା ସେଇଁ ନୁହେଁ।
ଯଚ୍ଚକ୍ଷୁଷା ନ ପଶ୍ଯତେ ଯେନ ଚକ୍ଷୂଂଷି ପଶ୍ଯତି । ତଦେଵ ବ୍ରହ୍ମ ତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଧି ନେଦଂ ଯଦିଦମୁପାସତେ ॥
ଯାହାକୁ ଆଖି ଦେଖିପାରେନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆଖି ଦେଖେ—ସେଇଁ ବ୍ରହ୍ମ, ତୁମେ ଏହାକୁ ଜାଣ। ଏହିଁ ଲୋକେ ଯାହାକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଏହା ସେଇଁ ନୁହେଁ।
ଯଚ୍ଛ୍ରୋତ୍ରେଣ ନ ଶ୍ରୁଣୋତି ଯେନ ଶ୍ରୋତ୍ରମିଦଂ ଶ୍ରୁତମ୍ । ତଦେଵ ବ୍ରହ୍ମ ତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଧି ନେଦଂ ଯଦିଦମୁପାସତେ ॥
ଯାହାକୁ କାନ ଶୁଣିପାରେନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଯାହା ଦ୍ୱାରା କାନ ଶୁଣେ—ସେଇଁ ବ୍ରହ୍ମ, ତୁମେ ଏହାକୁ ଜାଣ। ଏହିଁ ଲୋକେ ଯାହାକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଏହା ସେଇଁ ନୁହେଁ।
ଯନ୍ପ୍ରାଣେନ ନ ପ୍ରାଣିତି ଯେନ ପ୍ରାଣଃ ପ୍ରଣିଯତେ । ତଦେଵ ବ୍ରହ୍ମ ତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଧି ନେଦଂ ଯଦିଦମୁପାସତେ ॥ ଇତି କେନୋପନଷଦି ପ୍ରଥମଃ ଖଣ୍ଡଃ ॥
ଯାହାକୁ ଶ୍ୱାସ ଚଳାଇପାରେନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ଚଳେ—ସେଇଁ ବ୍ରହ୍ମ, ତୁମେ ଏହାକୁ ଜାଣ। ଏହିଁ ଲୋକେ ଯାହାକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଏହା ସେଇଁ ନୁହେଁ। ଏହିପରି କେନ ଉପନିଷଦର ପ୍ରଥମ ଖଣ୍ଡ ଶେଷ।
ଯଦି ମନ୍ଯସେ ସୁଵେଦେତି ଦଭ୍ରମେଵାପି ନୂନଂ ତ୍ଵଂ ଵେତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ରୁପମ୍ । ଯଦସ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଯଦସ୍ଯ ଦେଵେଷ୍ଵଥ ନୁ ମୀମାଂସ୍ଯମେଵ ତେ ମନ୍ଯେ ଵିଦିତମ୍ ॥
ଯଦି ତୁମେ ଭାବୁଛ, 'ମୁଁ ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣେ', ତେବେ ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମର ଅଳ୍ପ ଅଂଶକୁ ମାତ୍ର ଜାଣିଛ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଅଂଶ ଜାଣିଛ, ସେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ଅଛି। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ତୁମେ ଏହାକୁ ଆଉ ଅଧିକ ଖୋଜିବା ଦରକାର।
ନାହଂ ମନ୍ଯେ ସୁଵେଦେତି ନୋ ନ ଵେଦେତି ଵେଦ ଚ । ଯୋ ନସ୍ତଦ୍ଵେଦ ତଦ୍ଵେଦ ନୋ ନ ଵେଦେତି ଵେଦ ଚ ॥
ମୁଁ ଭାବୁନାହିଁ ଯେ, 'ମୁଁ ଏହାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣେ', ମୁଁ ଏହାକୁ ଜାଣେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଜାଣେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯିଏ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଏହାକୁ ଜାଣେ, ସେ ଏହାକୁ ଜାଣେ; ମୁଁ ଭାବୁନାହିଁ ଯେ, 'ମୁଁ ଏହାକୁ ଜାଣେ ନାହିଁ'।
ଯସ୍ଯାମତଂ ତସ୍ଯ ମତଂ ମତଂ ଯସ୍ଯ ନ ଵେଦ ସଃ । ଅଵିଜ୍ଞାତଂ ଵିଜାନତାଂ ଵିଜ୍ଞାତମଵିଜାନତାମ୍ ॥
ଯାହା ପାଇଁ ଏହା ଅଜଣା, ସେଠି ପାଇଁ ଏହା ଜଣା; ଯିଏ ଭାବେ ଜାଣିଛି, ସେଠି ପାଇଁ ଏହା ଅଜଣା। ଯିଏ ଭାବେ ଜାଣିଛି, ସେଠି ପାଇଁ ଏହା ଅଜଣା; ଯିଏ ଭାବେ ଜାଣିନାହିଁ, ସେଠି ପାଇଁ ଏହା ଜଣା।
ପ୍ରତିବୋଧଵିଦିତଂ ମତମମୃତତ୍ଵଂ ହି ଵିନ୍ଦତେ । ଆତ୍ମନା ଵିନ୍ଦତେ ଵୀର୍ଯଂ ଵିଦ୍ଯଯା ଵିନ୍ଦତେଽମୃତମ୍ ॥
ଯେଉଁବେଳେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜ୍ଞାନରେ ଏହାକୁ ଜାଣାଯାଏ, ସେଠି ଅମରତ୍ୱ ମିଳେ। ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତି ମିଳେ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅମରତ୍ୱ ମିଳେ।
ଇହ ଚେଦଵେଦୀଦଥ ସତ୍ଯମସ୍ତି ନ ଚେଦିହାଵେଦୀନ୍ମହତୀ ଵିନଷ୍ଟିଃ । ଭୁତେଷୁ ଭୁତେଷୁ ଵିଚିତ୍ଯ ଧୀରାଃ ପ୍ରେତ୍ଯାସ୍ମାଲ୍ଲୋକାଦମୃତା ଭଵନ୍ତି ॥ ଇତି କେନୋପନିଷଦି ଦ୍ଵିତିଯଃ ଖଣ୍ଡଃ ॥
ଏଠାରେ ଯଦି ଜାଣିପାରିଲେ, ତେବେ ସତ୍ୟ ଅଛି; ଯଦି ଏଠାରେ ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେବେ ବଡ଼ ହାନି। ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଏହାକୁ ଦେଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଜଗତ ଛାଡ଼ି ଅମରତ୍ୱ ପାଆନ୍ତି। ଏହିପରି କେନ ଉପନିଷଦର ଦ୍ୱିତୀୟ ଖଣ୍ଡ ଶେଷ।
ବ୍ରହ୍ମ ହ ଦେଵେଭ୍ଯୋ ଵିଜିଗ୍ଯେ ତସ୍ଯ ହ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵିଜଯେ ଦେଵା ଅମହୀଯନ୍ତ ତ ଏକ୍ଷନ୍ତାସ୍ମାକମେଵାଯଂ ଵିଜଯୋଽସ୍ମାକମେଵାଯଂ ମହିମେତି ॥
ବ୍ରହ୍ମ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଜୟ ଆଣିଲେ। ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ବିଜୟରେ ଦେବତାମାନେ ଗର୍ବିତ ହେଲେ, ଭାବିଲେ—ଏହି ବିଜୟ ଆମର, ଏହି ମହିମା ଆମର।
ତଦ୍ଧୈଷାଂ ଵିଜଜ୍ଞୌ ତେଭ୍ଯୋ ହ ପ୍ରାଦୁର୍ବଭୂଵ ତନ୍ନ ଵ୍ଯଜାନତ କିମିଦଂ ଯକ୍ଷମିତି ॥
ବ୍ରହ୍ମ ସେମାନଙ୍କର ଗର୍ବ ଜାଣିଲେ। ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଜଣକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତେଽଗ୍ନିମବ୍ରୁଵଞ୍ଜାତଵେଦ ଏତଦ୍ ଵିଜାନୀହି କିମିଦଂ ଯକ୍ଷମିତି ତଥେତି ॥
ସେମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଓ ଜାତବେଦ, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଜଣ କିଏ ଜାଣ।' ଅଗ୍ନି କହିଲେ, 'ଠିକ୍ ଅଛି।'
ତଦଭ୍ଯଦ୍ରଵତ୍ ତମଭ୍ଯଵଦତ୍ କୋଽସୀତ୍ଯଗ୍ନିର୍ଵା ଅହମସ୍ମୀତ୍ଯବ୍ରଵୀଜ୍ଜାତଵେଦା ଵା ଅହମସ୍ମୀତି ॥
ଅଗ୍ନି ସେଠାକୁ ଗଲେ। ସେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ତୁମେ କିଏ?' ଅଗ୍ନି କହିଲେ, 'ମୁଁ ଅଗ୍ନି, ମୁଁ ଜାତବେଦ।'
ତସ୍ମିନ୍ସ୍ତ୍ଵଯି କିମ୍ ଵୀର୍ଯମିତି । ଅପୀଦଂସର୍ଵଂ ଦହେଯମ୍, ଯଦିଦଂ ପୃଥିଵ୍ଯାମିତି ॥
ସେ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ତୁମର ଶକ୍ତି କଣ?" ଅଗ୍ନି କହିଲେ, "ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ସବୁ ଅଛି, ସେଗୁଡିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭସ୍ମ କରିପାରିବି।"
ତସ୍ମୈ ତୃଣଂ ନିଦଧାଵେତଦ୍ଦହେତି । ତଦୁପପ୍ରେଯାଯ ସର୍ଵଜଵେନ ତନ୍ନ ଶଶାକ ଦଗ୍ଧୁଂ ସ ତତ୍ ଏଵ ନେଵଵୃତେ, ନୈତଦଶକଂ ଵିଜ୍ଞାତୁଂ ଯଦେତଦ୍ ଯକ୍ଷମିତି ॥
ତାଙ୍କୁ ଏକ ଘାସର ତିନିକା ଦେଇ କହିଲେ, "ଏହାକୁ ଜଳା।" ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ସହିତ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଏହି ତିନିକାକୁ ଜଳାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେ ପଛକୁ ଫେରିଗଲେ ଏବଂ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ ଯେ, ଏହି ଯକ୍ଷ କିଏ।
ଅଥ ଵାଯୁମବ୍ରୁଵନ୍ ଵାଯଵେତଦ୍ ଵିଜାନୀହି କିମେତଦ୍ ଯକ୍ଷମିତି ତଥେତି ॥
ତାପରେ ସେମାନେ ବାୟୁଙ୍କୁ କହିଲେ, "ବାୟୁ, ଏହି ଯକ୍ଷ କିଏ ତା ଜାଣ।" ବାୟୁ କହିଲେ, "ଠିକ୍ ଅଛି।"
ତଦଭ୍ଯଦ୍ରଵତ୍ ତମଭ୍ଯଵଦତ୍ କୋଽସୀତି । ଵାଯୁର୍ଵା ଅହମସ୍ମୀତ୍ଯବ୍ରଵୀନ୍ମାତରିଶ୍ଵା ଵା ଅହମସ୍ମୀତି ॥
ବାୟୁ ତାହାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯକ୍ଷ ପଚାରିଲେ, "ତୁମେ କିଏ?" ବାୟୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ବାୟୁ, ମୁଁ ମାତରିଶ୍ୱା।"
ତସ୍ମିନ୍ସ୍ତ୍ଵଯି କିମ୍ ଵୀର୍ଯମିତି । ଅପୀଦଂ ସର୍ଵମାଦଦୀଯମ୍, ଯଦିଦ୍ଂ ପୃଥିଵ୍ଯାମିତି ॥
ଯକ୍ଷ ପଚାରିଲେ, "ତୁମର ଶକ୍ତି କଣ?" ବାୟୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ସବୁ ଅଛି, ସେଗୁଡିକୁ ଉଠାଇ ନେଇଯାଇପାରିବି।"
ତସ୍ମୈ ତୃଣଂ ନିଦଧାଵେତଦାଦତ୍ସ୍ଵେତି । ତଦୁପପ୍ରେଯାଯ ସର୍ଵଜଵେନ ତନ୍ନ ଶଶାକାଦାତୁଂ ସ ତତ୍ ଏଵ ନିଵଵୃତେ, ନୈତଦଶକଂ ଵିଜ୍ଞାତୁଂ ଯଦେତଦ୍ ଯକ୍ଷମିତି ॥
ତାଙ୍କୁ ଏକ ଘାସର ତିନିକା ଦେଇ କହିଲେ, "ଏହାକୁ ଉଠା।" ବାୟୁ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ସହିତ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଏହି ତିନିକାକୁ ଉଠାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେ ପଛକୁ ଫେରିଗଲେ ଏବଂ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ ଯେ, ଏହି ଯକ୍ଷ କିଏ।
ଅଥୈନ୍ଦ୍ରମବ୍ରୁଵନ୍ ମଘଵନ୍ନେତଦ୍ ଵିଜାନୀହି କିମେତଦ୍ ଯକ୍ଷମିତି । ତଥେତି । ତଦଭ୍ଯଦ୍ରଵତ୍ । ତସ୍ମାତ୍ ତିରୋଦଧେ ॥
ତାପରେ ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମଘବନ୍, ଏହି ଯକ୍ଷ କିଏ ତା ଜାଣ।" ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, "ଠିକ୍ ଅଛି।" ସେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ଯକ୍ଷ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ।
ସ ତସ୍ମିନ୍ନେଵାକାଶେ ସ୍ତ୍ରିଯମାଜଗାମ ବହୁଶୋଭମାନାମୁମାଂହୈମଵତୀଂ ତାଂହୋଵାଚ କିମେତଦ୍ ଯକ୍ଷମିତି ॥ ଇତି କେନୋପନିଷଦି ତୃତୀଯଃ ଖଣ୍ଡଃ ॥
ସେ ଏହି ଆକାଶରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଜଣେ ନାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ହିମବତଙ୍କ କନ୍ୟା ଉମା। ସେ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ଏହି ଯକ୍ଷ କିଏ?" ଏହିପରି କେନ ଉପନିଷଦର ତୃତୀୟ ଖଣ୍ଡ ସମାପ୍ତ।
ସା ବ୍ରହ୍ମେତି ହୋଵାଚ । ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵା ଏତଦ୍ଵିଜଯେ ମହୀଯଧ୍ଵମିତି, ତତୋ ହୈଵ ଵିଦାଞ୍ଚକାର ବ୍ରହ୍ମେତି ॥
ସେ କହିଲେ, "ଏହା ବ୍ରହ୍ମ। ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ବିଜୟରେ ତୁମେ ଆନନ୍ଦ କର।" ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର ବୁଝିଲେ ଯେ, ଏହା ବ୍ରହ୍ମ।
ତସ୍ମାଦ୍ଵା ଏତେ ଦେଵା ଅତିତରାମିଵାନ୍ଯାନ୍ ଦେଵାନ୍ ଯଦଗ୍ନିର୍ଵାଯୁରିନ୍ଦ୍ରସ୍ତେ ହ୍ଯେନନ୍ନେଦିଷ୍ଠଂ ପସ୍ପୃଶୁସ୍ତେ ହ୍ଯେନତ୍ ପ୍ରଥମୋ ଵିଦାଞ୍ଚକାର ବ୍ରହ୍ମେତି ॥
ଏହି କାରଣରୁ ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, କାରଣ ସେମାନେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱର ନିକଟକୁ ଯାଇଥିଲେ ଓ ପ୍ରଥମେ ବୁଝିଥିଲେ ଯେ, ଏହା ବ୍ରହ୍ମ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଵା ଇନ୍ଦ୍ରୋଽତିତରାମିଵାନ୍ଯାନ୍ ଦେଵାନ୍ ସ ହ୍ଯେନନ୍ନେଦିଷ୍ଠଂ ପସ୍ପର୍ଶ, ସ ହ୍ଯେନତ୍ ପ୍ରଥମୋ ଵିଦାଞ୍ଚକାର ବ୍ରହ୍ମେତି ॥
ଏହି କାରଣରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, କାରଣ ସେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ନିକଟକୁ ଯାଇଥିଲେ ଓ ପ୍ରଥମେ ବୁଝିଥିଲେ ଯେ, ଏହା ବ୍ରହ୍ମ।
ତସ୍ଯୈଷ ଆଦେଶୋ ଯଦେତଦ୍ ଵିଦ୍ଯୁତୋ ଵ୍ଯଦ୍ଯୁତଦା ଇତୀନ୍ନ୍ଯମୀମିଷଦା ଇତ୍ଯଧିଦୈଵତମ୍ ॥
ଏହାର ଉପଦେଶ ହେଉଛି: ବିଦ୍ୟୁତ ଯେପରି ଚମକେ, କିମ୍ବା ଚକ୍ଷୁ ଯେପରି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଫୁରୁସିଯାଏ—ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହିପରି ଏହାର ପ୍ରକାଶ।