କେନୋପନିଷଦ୍

ॐ केनेषितम् पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः । केनेषितां वाचामिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥

ଏହି ମନ କିଏର ଆଦେଶରେ ବିଷୟକୁ ଯାଏ? ପ୍ରଥମେ କାର ଚେଷ୍ଟାରେ ଶ୍ୱାସ ଚାଲିଥାଏ? ଏହି କଥା କିଏର ଇଚ୍ଛାରେ କହାଯାଏ? ଆଖି ଓ କାନକୁ କିଏ ଚଳାଏ?

श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः । चक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥

ଯିଏ କାନର କାନ, ମନର ମନ, କଥାର କଥା, ଶ୍ୱାସର ଶ୍ୱାସ, ଆଖିର ଆଖି—ଏହାକୁ ଜାଣିଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଏହି ଜଗତୁ ଛାଡ଼ି ଅମରତ୍ୱ ପାଆନ୍ତି।

न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न विद्मो न विजानिमो यथैतदनुशिष्यादन्यदेव तदविदितादथो अविदितादधि । इति शुश्रुम पुर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे ॥

ସେଠାକୁ ଆଖି ଯାଏନାହିଁ, କଥା ଯାଏନାହିଁ, ମନ ଯାଏନାହିଁ। ଆମେ ଜାଣୁନାହିଁ, କିପରି ଏହାକୁ କେହି ଶିଖାଏ, ଏହିଥିରେ ଆମେ ବୁଝିପାରୁନାହିଁ। ଏହା ଜଣା ଥିବା ଠାରୁ ଭିନ୍ନ, ଅଜଣା ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ। ପୁରୁଣା ଲୋକମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଆମକୁ ବୁଝାଇଥିଲେ, ଆମେ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଏହିପରି ଶୁଣିଛୁ।

यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युध्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

ଯାହାକୁ କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିପାରେନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଯାହା ଦ୍ୱାରା କଥା ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ—ସେଇଁ ବ୍ରହ୍ମ, ତୁମେ ଏହାକୁ ଜାଣ। ଏହିଁ ଲୋକେ ଯାହାକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଏହା ସେଇଁ ନୁହେଁ।

यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

ଯାହାକୁ ମନ ଚିନ୍ତା କରିପାରେନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମନ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ—ସେଇଁ ବ୍ରହ୍ମ, ତୁମେ ଏହାକୁ ଜାଣ। ଏହିଁ ଲୋକେ ଯାହାକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଏହା ସେଇଁ ନୁହେଁ।

यच्चक्षुषा न पश्यते येन चक्षूंषि पश्यति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

ଯାହାକୁ ଆଖି ଦେଖିପାରେନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆଖି ଦେଖେ—ସେଇଁ ବ୍ରହ୍ମ, ତୁମେ ଏହାକୁ ଜାଣ। ଏହିଁ ଲୋକେ ଯାହାକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଏହା ସେଇଁ ନୁହେଁ।

यच्छ्रोत्रेण न श्रुणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

ଯାହାକୁ କାନ ଶୁଣିପାରେନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଯାହା ଦ୍ୱାରା କାନ ଶୁଣେ—ସେଇଁ ବ୍ରହ୍ମ, ତୁମେ ଏହାକୁ ଜାଣ। ଏହିଁ ଲୋକେ ଯାହାକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଏହା ସେଇଁ ନୁହେଁ।

यन्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणियते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ इति केनोपनषदि प्रथमः खण्डः ॥

ଯାହାକୁ ଶ୍ୱାସ ଚଳାଇପାରେନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ଚଳେ—ସେଇଁ ବ୍ରହ୍ମ, ତୁମେ ଏହାକୁ ଜାଣ। ଏହିଁ ଲୋକେ ଯାହାକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଏହା ସେଇଁ ନୁହେଁ। ଏହିପରି କେନ ଉପନିଷଦର ପ୍ରଥମ ଖଣ୍ଡ ଶେଷ।

यदि मन्यसे सुवेदेति दभ्रमेवापि नूनं त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रुपम् । यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु मीमांस्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥

ଯଦି ତୁମେ ଭାବୁଛ, 'ମୁଁ ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣେ', ତେବେ ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମର ଅଳ୍ପ ଅଂଶକୁ ମାତ୍ର ଜାଣିଛ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଅଂଶ ଜାଣିଛ, ସେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ଅଛି। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ତୁମେ ଏହାକୁ ଆଉ ଅଧିକ ଖୋଜିବା ଦରକାର।

नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥

ମୁଁ ଭାବୁନାହିଁ ଯେ, 'ମୁଁ ଏହାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣେ', ମୁଁ ଏହାକୁ ଜାଣେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଜାଣେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯିଏ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଏହାକୁ ଜାଣେ, ସେ ଏହାକୁ ଜାଣେ; ମୁଁ ଭାବୁନାହିଁ ଯେ, 'ମୁଁ ଏହାକୁ ଜାଣେ ନାହିଁ'।

यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥

ଯାହା ପାଇଁ ଏହା ଅଜଣା, ସେଠି ପାଇଁ ଏହା ଜଣା; ଯିଏ ଭାବେ ଜାଣିଛି, ସେଠି ପାଇଁ ଏହା ଅଜଣା। ଯିଏ ଭାବେ ଜାଣିଛି, ସେଠି ପାଇଁ ଏହା ଅଜଣା; ଯିଏ ଭାବେ ଜାଣିନାହିଁ, ସେଠି ପାଇଁ ଏହା ଜଣା।

प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते । आत्मना विन्दते वीर्यं विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥

ଯେଉଁବେଳେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜ୍ଞାନରେ ଏହାକୁ ଜାଣାଯାଏ, ସେଠି ଅମରତ୍ୱ ମିଳେ। ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତି ମିଳେ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅମରତ୍ୱ ମିଳେ।

इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः । भुतेषु भुतेषु विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ इति केनोपनिषदि द्वितियः खण्डः ॥

ଏଠାରେ ଯଦି ଜାଣିପାରିଲେ, ତେବେ ସତ୍ୟ ଅଛି; ଯଦି ଏଠାରେ ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେବେ ବଡ଼ ହାନି। ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଏହାକୁ ଦେଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଜଗତ ଛାଡ଼ି ଅମରତ୍ୱ ପାଆନ୍ତି। ଏହିପରି କେନ ଉପନିଷଦର ଦ୍ୱିତୀୟ ଖଣ୍ଡ ଶେଷ।

ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त त एक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति ॥

ବ୍ରହ୍ମ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଜୟ ଆଣିଲେ। ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ବିଜୟରେ ଦେବତାମାନେ ଗର୍ବିତ ହେଲେ, ଭାବିଲେ—ଏହି ବିଜୟ ଆମର, ଏହି ମହିମା ଆମର।

तद्धैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति ॥

ବ୍ରହ୍ମ ସେମାନଙ୍କର ଗର୍ବ ଜାଣିଲେ। ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଜଣକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ।

तेऽग्निमब्रुवञ्जातवेद एतद् विजानीहि किमिदं यक्षमिति तथेति ॥

ସେମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଓ ଜାତବେଦ, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଜଣ କିଏ ଜାଣ।' ଅଗ୍ନି କହିଲେ, 'ଠିକ୍ ଅଛି।'

तदभ्यद्रवत् तमभ्यवदत् कोऽसीत्यग्निर्वा अहमस्मीत्यब्रवीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥

ଅଗ୍ନି ସେଠାକୁ ଗଲେ। ସେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ତୁମେ କିଏ?' ଅଗ୍ନି କହିଲେ, 'ମୁଁ ଅଗ୍ନି, ମୁଁ ଜାତବେଦ।'

तस्मिन्स्त्वयि किम् वीर्यमिति । अपीदंसर्वं दहेयम्, यदिदं पृथिव्यामिति ॥

ସେ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ତୁମର ଶକ୍ତି କଣ?" ଅଗ୍ନି କହିଲେ, "ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ସବୁ ଅଛି, ସେଗୁଡିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭସ୍ମ କରିପାରିବି।"

तस्मै तृणं निदधावेतद्दहेति । तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत् एव नेववृते, नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद् यक्षमिति ॥

ତାଙ୍କୁ ଏକ ଘାସର ତିନିକା ଦେଇ କହିଲେ, "ଏହାକୁ ଜଳା।" ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ସହିତ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଏହି ତିନିକାକୁ ଜଳାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେ ପଛକୁ ଫେରିଗଲେ ଏବଂ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ ଯେ, ଏହି ଯକ୍ଷ କିଏ।

अथ वायुमब्रुवन् वायवेतद् विजानीहि किमेतद् यक्षमिति तथेति ॥

ତାପରେ ସେମାନେ ବାୟୁଙ୍କୁ କହିଲେ, "ବାୟୁ, ଏହି ଯକ୍ଷ କିଏ ତା ଜାଣ।" ବାୟୁ କହିଲେ, "ଠିକ୍ ଅଛି।"

तदभ्यद्रवत् तमभ्यवदत् कोऽसीति । वायुर्वा अहमस्मीत्यब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ॥

ବାୟୁ ତାହାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯକ୍ଷ ପଚାରିଲେ, "ତୁମେ କିଏ?" ବାୟୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ବାୟୁ, ମୁଁ ମାତରିଶ୍ୱା।"

तस्मिन्स्त्वयि किम् वीर्यमिति । अपीदं सर्वमाददीयम्, यदिद्ं पृथिव्यामिति ॥

ଯକ୍ଷ ପଚାରିଲେ, "ତୁମର ଶକ୍ତି କଣ?" ବାୟୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ସବୁ ଅଛି, ସେଗୁଡିକୁ ଉଠାଇ ନେଇଯାଇପାରିବି।"

तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति । तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकादातुं स तत् एव निववृते, नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद् यक्षमिति ॥

ତାଙ୍କୁ ଏକ ଘାସର ତିନିକା ଦେଇ କହିଲେ, "ଏହାକୁ ଉଠା।" ବାୟୁ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ସହିତ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଏହି ତିନିକାକୁ ଉଠାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେ ପଛକୁ ଫେରିଗଲେ ଏବଂ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ ଯେ, ଏହି ଯକ୍ଷ କିଏ।

अथैन्द्रमब्रुवन् मघवन्नेतद् विजानीहि किमेतद् यक्षमिति । तथेति । तदभ्यद्रवत् । तस्मात् तिरोदधे ॥

ତାପରେ ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମଘବନ୍, ଏହି ଯକ୍ଷ କିଏ ତା ଜାଣ।" ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, "ଠିକ୍ ଅଛି।" ସେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ଯକ୍ଷ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ।

स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमानामुमांहैमवतीं तांहोवाच किमेतद् यक्षमिति ॥ इति केनोपनिषदि तृतीयः खण्डः ॥

ସେ ଏହି ଆକାଶରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଜଣେ ନାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ହିମବତଙ୍କ କନ୍ୟା ଉମା। ସେ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ଏହି ଯକ୍ଷ କିଏ?" ଏହିପରି କେନ ଉପନିଷଦର ତୃତୀୟ ଖଣ୍ଡ ସମାପ୍ତ।

सा ब्रह्मेति होवाच । ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वमिति, ततो हैव विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥

ସେ କହିଲେ, "ଏହା ବ୍ରହ୍ମ। ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ବିଜୟରେ ତୁମେ ଆନନ୍ଦ କର।" ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର ବୁଝିଲେ ଯେ, ଏହା ବ୍ରହ୍ମ।

तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान् देवान् यदग्निर्वायुरिन्द्रस्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पृशुस्ते ह्येनत् प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥

ଏହି କାରଣରୁ ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, କାରଣ ସେମାନେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱର ନିକଟକୁ ଯାଇଥିଲେ ଓ ପ୍ରଥମେ ବୁଝିଥିଲେ ଯେ, ଏହା ବ୍ରହ୍ମ।

तस्माद् वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान् देवान् स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श, स ह्येनत् प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥

ଏହି କାରଣରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, କାରଣ ସେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ନିକଟକୁ ଯାଇଥିଲେ ଓ ପ୍ରଥମେ ବୁଝିଥିଲେ ଯେ, ଏହା ବ୍ରହ୍ମ।

तस्यैष आदेशो यदेतद् विद्युतो व्यद्युतदा इतीन्न्यमीमिषदा इत्यधिदैवतम् ॥

ଏହାର ଉପଦେଶ ହେଉଛି: ବିଦ୍ୟୁତ ଯେପରି ଚମକେ, କିମ୍ବା ଚକ୍ଷୁ ଯେପରି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଫୁରୁସିଯାଏ—ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହିପରି ଏହାର ପ୍ରକାଶ।