केनोपनिषद्

ॐ केनेषितम् पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः । केनेषितां वाचामिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥

मनाला कोणाची प्रेरणा मिळते म्हणून ते आपल्या विषयांकडे धावते? प्राणाला कोण चालवतो? लोक ही वाणी कोणाच्या इच्छेने बोलतात? डोळे आणि कान कोणता देव चालवतो?

श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः । चक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥

जो कानाचा कान, मनाचे मन, वाणीची वाणी, प्राणाचा प्राण आणि डोळ्यांचा डोळा आहे, तो जे जाणतो, तो ज्ञानी या जगातून मुक्त होऊन अमरत्व प्राप्त करतो.

न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न विद्मो न विजानिमो यथैतदनुशिष्यादन्यदेव तदविदितादथो अविदितादधि । इति शुश्रुम पुर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे ॥

तेथे डोळा पोहोचू शकत नाही, वाणीही पोहोचत नाही, मनही नाही. आम्हाला ते कसे शिकवावे हेच समजत नाही. ते ज्ञातापेक्षा वेगळे आहे आणि अज्ञातापेक्षाही वेगळे आहे. हे आम्ही पूर्वजांकडून ऐकले, ज्यांनी आम्हाला हे समजावून सांगितले.

यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युध्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

जी वाणीने बोलता येत नाही, पण जिच्या सामर्थ्याने वाणी बोलते, तीच ब्रह्म आहे, हे जाण. लोक ज्या गोष्टीची उपासना करतात, ते ब्रह्म नाही.

यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

जे मनाने विचार करता येत नाही, पण ज्या शक्तीने मन विचार करते, तीच ब्रह्म आहे, हे जाण. लोक ज्या गोष्टीची उपासना करतात, ते ब्रह्म नाही.

यच्चक्षुषा न पश्यते येन चक्षूंषि पश्यति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

जे डोळ्यांनी पाहता येत नाही, पण ज्या शक्तीने डोळे पाहतात, तीच ब्रह्म आहे, हे जाण. लोक ज्या गोष्टीची उपासना करतात, ते ब्रह्म नाही.

यच्छ्रोत्रेण न श्रुणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

जे कानांनी ऐकता येत नाही, पण ज्या शक्तीने कान ऐकतात, तीच ब्रह्म आहे, हे जाण. लोक ज्या गोष्टीची उपासना करतात, ते ब्रह्म नाही.

यन्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणियते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ इति केनोपनषदि प्रथमः खण्डः ॥

जो श्वासाने श्वास घेत नाही, पण ज्या शक्तीने श्वास चालतो, तीच ब्रह्म आहे, हे जाण. लोक ज्या गोष्टीची उपासना करतात, ते ब्रह्म नाही. इथवर केनोपनिषदाचा पहिला भाग संपला.

यदि मन्यसे सुवेदेति दभ्रमेवापि नूनं त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रुपम् । यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु मीमांस्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥

जर तुला वाटत असेल की, 'मी ब्रह्माला पूर्णपणे ओळखले आहे,' तर तू खरे तर फार थोडेच ओळखले आहेस. देवांमध्ये किंवा माणसांमध्ये तुला जेवढे कळले आहे, ते अपूर्णच आहे. म्हणून तुला अजून खोलवर शोध घ्यावा लागेल.

नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥

मला असे वाटत नाही की मी ब्रह्माला पूर्णपणे ओळखले आहे, पण असेही नाही की मला काहीच कळले नाही. जो आपल्यात हे समजतो, त्याला खरे ज्ञान झाले आहे; आणि मला नाही वाटत की मला काहीच कळले नाही.

यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥

जो म्हणतो की मला समजले, त्याला ते समजलेले नसते; आणि जो म्हणतो की मला समजले नाही, त्याला ते खरे ज्ञान झालेले असते. ज्यांना वाटते की त्यांनी ते ओळखले, त्यांना ते अज्ञातच राहते; आणि ज्यांना वाटते की त्यांनी ओळखले नाही, त्यांना ते खरे ज्ञान मिळते.

प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते । आत्मना विन्दते वीर्यं विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥

प्रत्येक जागरूक अवस्थेत ज्याला ते उमगते, तो अमरत्व प्राप्त करतो. आत्म्यामुळे बळ मिळते आणि ज्ञानामुळे अमरत्व मिळते.

इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः । भुतेषु भुतेषु विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ इति केनोपनिषदि द्वितियः खण्डः ॥

इथेच जर कुणी ते ओळखले, तर त्याचे जीवन अर्थपूर्ण आहे; पण जर इथेच ओळखले नाही, तर मोठा तोटा आहे. ज्यांनी सर्व प्राण्यांत ते ओळखले, ते ज्ञानी या जगातून मुक्त होऊन अमर होतात. इथवर केनोपनिषदाचा दुसरा भाग संपला.

ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त त एक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति ॥

ब्रह्मानेच देवांसाठी विजय मिळवून दिला. त्या ब्रह्माच्या विजयामुळे देवांना अभिमान वाटला, 'हा विजय आमचाच आहे, ही महानता आमच्याच आहे' असे ते म्हणू लागले.

तद्धैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति ॥

ब्रह्माला त्यांचा गर्व कळला. ब्रह्म त्यांच्या समोर प्रकट झाले, पण देवांना हे रहस्यमय रूप काय आहे, हे ओळखता आले नाही.

तेऽग्निमब्रुवञ्जातवेद एतद् विजानीहि किमिदं यक्षमिति तथेति ॥

ते अग्नीला म्हणाले, 'जतवेद, हे रहस्यमय रूप काय आहे ते शोधून काढ.' अग्नी म्हणाला, 'हो.'

तदभ्यद्रवत् तमभ्यवदत् कोऽसीत्यग्निर्वा अहमस्मीत्यब्रवीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥

अग्नी त्या रूपाजवळ गेला. त्या रूपाने विचारले, 'तू कोण?' अग्नी म्हणाला, 'मी अग्नी आहे, मी जतवेद आहे.'

तस्मिन्स्त्वयि किम् वीर्यमिति । अपीदंसर्वं दहेयम्, यदिदं पृथिव्यामिति ॥

त्याने विचारले, "तुझ्यात काय सामर्थ्य आहे?" अग्नी म्हणाला, "मी पृथ्वीवर असलेलं सर्व जाळू शकतो."

तस्मै तृणं निदधावेतद्दहेति । तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत् एव नेववृते, नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद् यक्षमिति ॥

त्याने अग्नीसमोर एक गवताचे पातं ठेवून म्हटलं, "हे जाळून दाखव." अग्नीने पूर्ण शक्तीनं प्रयत्न केला, पण तो ते जाळू शकला नाही. मग तो मागे वळला आणि त्याला हे समजलं नाही की हे यक्ष कोण आहे.

अथ वायुमब्रुवन् वायवेतद् विजानीहि किमेतद् यक्षमिति तथेति ॥

मग देवांनी वायूस सांगितलं, "वायू, हे यक्ष काय आहे ते शोधून काढ." वायू म्हणाला, "ठीक आहे."

तदभ्यद्रवत् तमभ्यवदत् कोऽसीति । वायुर्वा अहमस्मीत्यब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ॥

वायू त्या यक्षाजवळ गेला. यक्षाने विचारले, "तू कोण आहेस?" वायू म्हणाला, "मी वायू आहे, मातरिश्वान आहे."

तस्मिन्स्त्वयि किम् वीर्यमिति । अपीदं सर्वमाददीयम्, यदिद्ं पृथिव्यामिति ॥

त्याने विचारले, "तुझ्यात काय सामर्थ्य आहे?" वायू म्हणाला, "मी पृथ्वीवर असलेलं सर्व उचलू शकतो."

तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति । तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकादातुं स तत् एव निववृते, नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद् यक्षमिति ॥

त्याने वायूसमोर एक गवताचे पातं ठेवून म्हटलं, "हे उचलून दाखव." वायूने पूर्ण वेगानं प्रयत्न केला, पण तो ते उचलू शकला नाही. मग तो मागे वळला आणि त्याला हे समजलं नाही की हे यक्ष कोण आहे.

अथैन्द्रमब्रुवन् मघवन्नेतद् विजानीहि किमेतद् यक्षमिति । तथेति । तदभ्यद्रवत् । तस्मात् तिरोदधे ॥

मग देवांनी इंद्राला सांगितलं, "मघवन्, हे यक्ष काय आहे ते शोधून काढ." इंद्र म्हणाला, "ठीक आहे." तो त्या यक्षाजवळ गेला, पण यक्ष त्याच्या समोरून अदृश्य झाला.

स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमानामुमांहैमवतीं तांहोवाच किमेतद् यक्षमिति ॥ इति केनोपनिषदि तृतीयः खण्डः ॥

त्या जागीच इंद्राला फार सुंदर अशी हिमवंताची कन्या उमा दिसली. त्याने तिला विचारले, "हे यक्ष काय आहे?" इथे केनोपनिषदाचा तिसरा खंड संपतो.

सा ब्रह्मेति होवाच । ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वमिति, ततो हैव विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥

उमा म्हणाली, "ते ब्रह्म आहे. ब्रह्माच्या विजयातच तुम्ही आनंद मानावा." मग इंद्राला कळलं की ते ब्रह्म आहे.

तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान् देवान् यदग्निर्वायुरिन्द्रस्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पृशुस्ते ह्येनत् प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥

म्हणून अग्नी, वायू आणि इंद्र हे इतर देवांपेक्षा श्रेष्ठ ठरले, कारण ते त्या ब्रह्माजवळ सर्वात जवळ गेले आणि सर्वात आधी त्यांना ब्रह्म कळलं.

तस्माद् वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान् देवान् स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श, स ह्येनत् प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥

म्हणून इंद्र इतर देवांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, कारण तो त्या ब्रह्माजवळ सर्वात जवळ गेला आणि सर्वात आधी त्याला ब्रह्म कळलं.

तस्यैष आदेशो यदेतद् विद्युतो व्यद्युतदा इतीन्न्यमीमिषदा इत्यधिदैवतम् ॥

त्याचं हे शिकवण आहे—जसं वीज चमकते किंवा डोळ्याची पापणी लवते, तसं ते देवांमध्ये प्रकट होतं.