ഓം ആപ്യായന്തു മമാങ്ഗാനി വാക് പ്രാണശ്ചക്ഷുഃ ശ്രോത്രമഥോ വലമിന്ദ്രിയാണി ച സര്വാണി । സര്വമ് ബ്രഹ്മൌപനിഷദം മാഹം ബ്രഹ്മ നിരാകുര്യാം മാ മാ ബ്രഹ്മ നിരാകരോത് അനിരാകരണമസ്ത്വനിരാകരണം മേഽസ്തു । തദാത്മനി നിരതേ യേ ഉപനിഷത്സു ധര്മാസ്തേ മയി സന്തു തേ മയി സന്തു ॥ ഓം ശാന്തിഃ ശാന്തിഃ ശാന്തിഃ
ഓം. എന്റെ അവയവങ്ങൾ, വാക്ക്, ശ്വാസം, കണ്ണുകൾ, ചെവികൾ, ബലം, എല്ലാസംവേദനങ്ങളും ശക്തിയോടെ നിറയട്ടെ. എല്ലാം ഉപനിഷത്ത് പറയുന്നു പോലെ ബ്രഹ്മമാണ്. ഞാൻ ബ്രഹ്മത്തെ ഒരിക്കലും നിരസിക്കരുത്; ബ്രഹ്മം എന്നെ ഒരിക്കലും നിരസിക്കരുത്. എനിക്ക് നിരസിക്കപ്പെടലുണ്ടാകരുത്, എനിക്ക് നിരസിക്കപ്പെടലുണ്ടാകരുത്. ആത്മാവിൽ ലയിച്ചിരിക്കുന്ന എന്നിൽ ഉപനിഷത്തുകളിൽ പറയുന്ന എല്ലാ ഗുണങ്ങളും വസിക്കട്ടെ, അവ എന്റെ ഉള്ളിൽ സ്ഥിരമായി നിലനില്ക്കട്ടെ. ഓം. സമാധാനം, സമാധാനം, സമാധാനം.
ഓം കേനേഷിതമ് പതതി പ്രേഷിതം മനഃ കേന പ്രാണഃ പ്രഥമഃ പ്രൈതി യുക്തഃ । കേനേഷിതാം വാചാമിമാം വദന്തി ചക്ഷുഃ ശ്രോത്രം ക ഉ ദേവോ യുനക്തി ॥
ആ മനസ്സ് എന്തിന്റെ ഇച്ഛയാൽ ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് പോകുന്നു? പ്രാണൻ ആരുടെ ആജ്ഞയാൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു? ഈ വാക്കുകൾ നമ്മൾ ആരുടെ ഇച്ഛയാൽ സംസാരിക്കുന്നു? കണ്ണിനെയും ചെവിയെയും ഏത് ദൈവം നിയന്ത്രിക്കുന്നു?
ശ്രോത്രസ്യ ശ്രോത്രം മനസോ മനോ യദ്വാചോ ഹ വാചം സ ഉ പ്രാണസ്യ പ്രാണഃ । ചക്ഷുഷശ്ചക്ഷുരതിമുച്യ ധീരാഃ പ്രേത്യാസ്മാല്ലോകാദമൃതാ ഭവന്തി ॥
ചെവിക്ക് പിന്നിലുള്ള ചെവി, മനസ്സിന് പിന്നിലുള്ള മനസ്സ്, വാക്കിന് പിന്നിലുള്ള വാക്ക്, ശ്വാസത്തിന് പിന്നിലുള്ള ശ്വാസം, കണ്ണിന് പിന്നിലുള്ള കണ്ണ് — അതിനെ അറിഞ്ഞവർ ഈ ലോകം വിട്ട് അമൃതരാവുന്നു.
ന തത്ര ചക്ഷുര്ഗച്ഛതി ന വാഗ്ഗച്ഛതി നോ മനോ ന വിദ്മോ ന വിജാനിമോ യഥൈതദനുശിഷ്യാദന്യദേവ തദവിദിതാദഥോ അവിദിതാദധി । ഇതി ശുശ്രുമ പുര്വേഷാം യേ നസ്തദ്വ്യാചചക്ഷിരേ ॥
അവിടെ കണ്ണ് എത്തുന്നില്ല, വാക്ക് എത്തുന്നില്ല, മനസ്സും എത്തുന്നില്ല. ഞങ്ങൾ അതിനെ അറിയുന്നില്ല, എങ്ങനെ പഠിപ്പിക്കാമെന്നു മനസ്സിലാകുന്നില്ല. അതു അറിയപ്പെടുന്നതിൽനിന്നും വ്യത്യസ്തമാണ്, അറിയപ്പെടാത്തതിൽനിന്നും അതീതമാണ്. ഇതാണ് പണ്ടത്തെ ഗുരുക്കന്മാരിൽനിന്ന് ഞങ്ങൾ കേട്ടത്.
യദ്വാചാനഭ്യുദിതം യേന വാഗഭ്യുധ്യതേ । തദേവ ബ്രഹ്മ ത്വം വിദ്ധി നേദം യദിദമുപാസതേ ॥
വാക്ക് പറയാത്തതും, വാക്ക് പറയാൻ കഴിയുന്നത് അതിനാലുമാണ് — അതാണ് ബ്രഹ്മം എന്ന് നീ മനസ്സിലാക്കണം; ഇവിടെ ആളുകൾ ആരാധിക്കുന്നതല്ല അത്.
യന്മനസാ ന മനുതേ യേനാഹുര്മനോ മതമ് । തദേവ ബ്രഹ്മ ത്വം വിദ്ധി നേദം യദിദമുപാസതേ ॥
മനസ്സുകൊണ്ട് ചിന്തിക്കാൻ കഴിയാത്തതും, മനസ്സിന് ചിന്തിക്കാൻ കഴിയുന്നത് അതിനാലുമാണ് — അതാണ് ബ്രഹ്മം എന്ന് നീ മനസ്സിലാക്കണം; ഇവിടെ ആളുകൾ ആരാധിക്കുന്നതല്ല അത്.
യച്ചക്ഷുഷാ ന പശ്യതേ യേന ചക്ഷൂംഷി പശ്യതി । തദേവ ബ്രഹ്മ ത്വം വിദ്ധി നേദം യദിദമുപാസതേ ॥
കണ്ണ് കാണാത്തതും, കണ്ണുകൾക്ക് കാണാൻ കഴിയുന്നത് അതിനാലുമാണ് — അതാണ് ബ്രഹ്മം എന്ന് നീ മനസ്സിലാക്കണം; ഇവിടെ ആളുകൾ ആരാധിക്കുന്നതല്ല അത്.
യച്ഛ്രോത്രേണ ന ശ്രുണോതി യേന ശ്രോത്രമിദം ശ്രുതമ് । തദേവ ബ്രഹ്മ ത്വം വിദ്ധി നേദം യദിദമുപാസതേ ॥
ചെവി കേൾക്കാത്തതും, ചെവിക്ക് കേൾക്കാൻ കഴിയുന്നത് അതിനാലുമാണ് — അതാണ് ബ്രഹ്മം എന്ന് നീ മനസ്സിലാക്കണം; ഇവിടെ ആളുകൾ ആരാധിക്കുന്നതല്ല അത്.
യന്പ്രാണേന ന പ്രാണിതി യേന പ്രാണഃ പ്രണിയതേ । തദേവ ബ്രഹ്മ ത്വം വിദ്ധി നേദം യദിദമുപാസതേ ॥ ഇതി കേനോപനഷദി പ്രഥമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ശ്വാസം ജീവിപ്പിക്കാത്തതും, ശ്വാസം പ്രവർത്തിക്കുന്നത് അതിനാലുമാണ് — അതാണ് ബ്രഹ്മം എന്ന് നീ മനസ്സിലാക്കണം; ഇവിടെ ആളുകൾ ആരാധിക്കുന്നതല്ല അത്. ഇതോടെ കെനോപനിഷദിന്റെ ആദ്യഖണ്ഡം അവസാനിക്കുന്നു.
യദി മന്യസേ സുവേദേതി ദഭ്രമേവാപി നൂനം ത്വം വേത്ഥ ബ്രഹ്മണോ രുപമ് । യദസ്യ ത്വം യദസ്യ ദേവേഷ്വഥ നു മീമാംസ്യമേവ തേ മന്യേ വിദിതമ് ॥
നിനക്ക് 'ഞാൻ അതിനെ നന്നായി അറിയുന്നു' എന്നു തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ, നീ ബ്രഹ്മത്തിന്റെ ഒരു ചെറിയ ഭാഗം മാത്രമേ അറിഞ്ഞിട്ടുള്ളൂ. ദേവന്മാരിലും മനുഷ്യരിലും നീ അറിയുന്നതെന്തോ അതെല്ലാം അൽപം മാത്രമാണ്. അതിനാൽ നീ ഇനിയും അന്വേഷിക്കേണ്ടതുണ്ട് എന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
നാഹം മന്യേ സുവേദേതി നോ ന വേദേതി വേദ ച । യോ നസ്തദ്വേദ തദ്വേദ നോ ന വേദേതി വേദ ച ॥
ഞാൻ അതിനെ നന്നായി അറിയുന്നു എന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നില്ല, അറിയുന്നില്ല എന്നും കരുതുന്നില്ല. നമ്മുടെ ഇടയിൽ ആരാണ് അതിനെ മനസ്സിലാക്കുന്നത്, അവനാണ് അതിനെ അറിയുന്നത്; ഞാൻ അറിയുന്നില്ല എന്നും പറയാനില്ല.
യസ്യാമതം തസ്യ മതം മതം യസ്യ ന വേദ സഃ । അവിജ്ഞാതം വിജാനതാം വിജ്ഞാതമവിജാനതാമ് ॥
ആര്ക്ക് അറിയുന്നു എന്ന് തോന്നുന്നു, അവനു അത് അറിയപ്പെടുന്നില്ല; ആര്ക്ക് അറിയുന്നില്ല എന്ന് തോന്നുന്നു, അവനു അത് അറിയപ്പെടുന്നു. അറിയുന്നു എന്ന് കരുതുന്നവർക്കു അത് അറിയപ്പെടുന്നില്ല, അറിയുന്നില്ല എന്ന് കരുതുന്നവർക്കു അത് അറിയപ്പെടുന്നു.
പ്രതിബോധവിദിതം മതമമൃതത്വം ഹി വിന്ദതേ । ആത്മനാ വിന്ദതേ വീര്യം വിദ്യയാ വിന്ദതേഽമൃതമ് ॥
പ്രത്യേകമായ ഓരോ ബോധത്തിലും അതിനെ അറിയുമ്പോൾ മാത്രമേ അതിന്റെ യഥാർത്ഥം മനസ്സിലാവൂ; അങ്ങനെ അറിഞ്ഞാൽ അമൃതത ലഭിക്കും. ആത്മാവിലൂടെ ശക്തി ലഭിക്കുന്നു; അറിവിലൂടെ അമൃതത നേടുന്നു.
ഇഹ ചേദവേദീദഥ സത്യമസ്തി ന ചേദിഹാവേദീന്മഹതീ വിനഷ്ടിഃ । ഭുതേഷു ഭുതേഷു വിചിത്യ ധീരാഃ പ്രേത്യാസ്മാല്ലോകാദമൃതാ ഭവന്തി ॥ ഇതി കേനോപനിഷദി ദ്വിതിയഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ഇവിടെ അതിനെ അറിഞ്ഞാൽ മാത്രമേ സത്യം ഉണ്ടാകൂ; ഇവിടെ അറിഞ്ഞില്ലെങ്കിൽ വലിയ നഷ്ടമാണ്. എല്ലാ ജീവികളിലും അതിനെ കണ്ടെത്തിയ ജ്ഞാനികൾ ഈ ലോകം വിട്ട് അമൃതരാവുന്നു. ഇതോടെ കെനോപനിഷദിന്റെ രണ്ടാംഖണ്ഡം അവസാനിക്കുന്നു.
ബ്രഹ്മ ഹ ദേവേഭ്യോ വിജിഗ്യേ തസ്യ ഹ ബ്രഹ്മണോ വിജയേ ദേവാ അമഹീയന്ത ത ഏക്ഷന്താസ്മാകമേവായം വിജയോഽസ്മാകമേവായം മഹിമേതി ॥
ബ്രഹ്മം ദേവന്മാർക്കായി വിജയം നേടി. ആ ബ്രഹ്മത്തിന്റെ വിജയത്തിൽ ദേവന്മാർ അഭിമാനിച്ചു; ഈ വിജയം ഞങ്ങളുടേതാണ്, ഈ മഹത്വം ഞങ്ങളുടേതാണ് എന്ന് അവർ വിചാരിച്ചു.
തദ്ധൈഷാം വിജജ്ഞൌ തേഭ്യോ ഹ പ്രാദുര്ബഭൂവ തന്ന വ്യജാനത കിമിദം യക്ഷമിതി ॥
അവരുടെ അഭിമാനം ബ്രഹ്മം മനസ്സിലാക്കി. അവർക്കു മുന്നിൽ അത് പ്രത്യക്ഷമായി, പക്ഷേ ഇത് ആരാണെന്നു അവർ തിരിച്ചറിയാനായില്ല.
തേഽഗ്നിമബ്രുവഞ്ജാതവേദ ഏതദ് വിജാനീഹി കിമിദം യക്ഷമിതി തഥേതി ॥
അവർ അഗ്നിയോട് പറഞ്ഞു: 'ജാതവേദാ, നീ പോയി ഇതെന്താണെന്ന് മനസ്സിലാക്കൂ.' അഗ്നി സമ്മതിച്ചു: 'ശരി'.
തദഭ്യദ്രവത് തമഭ്യവദത് കോഽസീത്യഗ്നിര്വാ അഹമസ്മീത്യബ്രവീജ്ജാതവേദാ വാ അഹമസ്മീതി ॥
അഗ്നി അതിന്റെ അടുത്തേക്ക് ഓടി. അതു ചോദിച്ചു: 'നീ ആരാണ്?' അഗ്നി പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ അഗ്നിയാണ്, ഞാൻ ജാതവേദാസാണ്.'
തസ്മിന്സ്ത്വയി കിമ് വീര്യമിതി । അപീദംസര്വം ദഹേയമ്, യദിദം പൃഥിവ്യാമിതി ॥
അവന് ചോദിച്ചു: 'നിനക്കുള്ള ശക്തി എന്താണ്?' അഗ്നി പറഞ്ഞു: 'ഈ ഭൂമിയില് ഉള്ളതെല്ലാം ഞാന് കത്തിക്കളയാന് കഴിയും.'
തസ്മൈ തൃണം നിദധാവേതദ്ദഹേതി । തദുപപ്രേയായ സര്വജവേന തന്ന ശശാക ദഗ്ധും സ തത് ഏവ നേവവൃതേ, നൈതദശകം വിജ്ഞാതും യദേതദ് യക്ഷമിതി ॥
അവന് അഗ്നിക്ക് ഒരു പുല്ല് കൊടുത്തു: 'ഇത് കത്തിക്കൂ,' എന്നു പറഞ്ഞു. അഗ്നി അതിനെ കത്തിക്കാന് മുഴുവന് ശക്തിയും ഉപയോഗിച്ച് സമീപിച്ചു, പക്ഷേ അതിനെ കത്തിക്കാനാവില്ലായിരുന്നു. അഗ്നി പിന്നെ പിന്വാങ്ങി; അതെന്താണെന്നു അവന് മനസ്സിലാക്കാനായില്ല.
അഥ വായുമബ്രുവന് വായവേതദ് വിജാനീഹി കിമേതദ് യക്ഷമിതി തഥേതി ॥
അതിനുശേഷം ദേവന്മാര് വായുവിനോട് പറഞ്ഞു: 'വായു, നീ ഇതെന്താണെന്ന് മനസ്സിലാക്കൂ.' വായു സമ്മതിച്ചു: 'ശരി.'
തദഭ്യദ്രവത് തമഭ്യവദത് കോഽസീതി । വായുര്വാ അഹമസ്മീത്യബ്രവീന്മാതരിശ്വാ വാ അഹമസ്മീതി ॥
വായു അതിനോട് സമീപിച്ചു. അതു ചോദിച്ചു: 'നീ ആര്?' വായു പറഞ്ഞു: 'ഞാന് വായുവാണ്, ഞാന് മാതരിശ്വനാണ്.'
തസ്മിന്സ്ത്വയി കിമ് വീര്യമിതി । അപീദം സര്വമാദദീയമ്, യദിദ്ം പൃഥിവ്യാമിതി ॥
അത് ചോദിച്ചു: 'നിനക്കുള്ള ശക്തി എന്താണ്?' വായു പറഞ്ഞു: 'ഈ ഭൂമിയില് ഉള്ളതെല്ലാം ഞാന് എടുക്കാന് കഴിയും.'
തസ്മൈ തൃണം നിദധാവേതദാദത്സ്വേതി । തദുപപ്രേയായ സര്വജവേന തന്ന ശശാകാദാതും സ തത് ഏവ നിവവൃതേ, നൈതദശകം വിജ്ഞാതും യദേതദ് യക്ഷമിതി ॥
അവന് വായുവിന് ഒരു പുല്ല് കൊടുത്തു: 'ഇത് എടുക്കൂ,' എന്നു പറഞ്ഞു. വായു അതിനെ മുഴുവന് വേഗത്തോടും സമീപിച്ചു, പക്ഷേ അതിനെ എടുക്കാനാവില്ലായിരുന്നു. വായു പിന്നെ പിന്വാങ്ങി; അതെന്താണെന്നു അവന് മനസ്സിലാക്കാനായില്ല.
അഥൈന്ദ്രമബ്രുവന് മഘവന്നേതദ് വിജാനീഹി കിമേതദ് യക്ഷമിതി । തഥേതി । തദഭ്യദ്രവത് । തസ്മാത് തിരോദധേ ॥
അതിനുശേഷം ദേവന്മാര് ഇന്ദ്രനോട് പറഞ്ഞു: 'മഘവന്, നീ ഇതെന്താണെന്ന് മനസ്സിലാക്കൂ.' ഇന്ദ്രന് സമ്മതിച്ചു: 'ശരി.' ഇന്ദ്രന് അതിനോട് സമീപിച്ചു, പക്ഷേ അത് അവനില് നിന്ന് അപ്രത്യക്ഷമായി.
സ തസ്മിന്നേവാകാശേ സ്ത്രിയമാജഗാമ ബഹുശോഭമാനാമുമാംഹൈമവതീം താംഹോവാച കിമേതദ് യക്ഷമിതി ॥ ഇതി കേനോപനിഷദി തൃതീയഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അത് നടന്ന സ്ഥലത്ത് തന്നെ ഇന്ദ്രന് അതീവ സുന്ദരിയായ, ഹിമവാന്റെ മകളായ ഉമയെ കണ്ടു. ഇന്ദ്രന് അവളോട് ചോദിച്ചു: 'ഇതെന്താണ്?' ഇതോടെ കെനോപനിഷത്തിന്റെ മൂന്നാം ഖണ്ഡം അവസാനിക്കുന്നു.
സാ ബ്രഹ്മേതി ഹോവാച । ബ്രഹ്മണോ വാ ഏതദ്വിജയേ മഹീയധ്വമിതി, തതോ ഹൈവ വിദാഞ്ചകാര ബ്രഹ്മേതി ॥
അവള് പറഞ്ഞു: 'അത് ബ്രഹ്മമാണ്. ബ്രഹ്മന്റെ വിജയം കൊണ്ടാണ് നിങ്ങള് സന്തോഷിക്കേണ്ടത്.' അപ്പോള് അവന് അതു ബ്രഹ്മമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി.
തസ്മാദ്വാ ഏതേ ദേവാ അതിതരാമിവാന്യാന് ദേവാന് യദഗ്നിര്വായുരിന്ദ്രസ്തേ ഹ്യേനന്നേദിഷ്ഠം പസ്പൃശുസ്തേ ഹ്യേനത് പ്രഥമോ വിദാഞ്ചകാര ബ്രഹ്മേതി ॥
അതിനാല് അഗ്നി, വായു, ഇന്ദ്രന് എന്നിവരാണ് മറ്റു ദേവന്മാരേക്കാള് ശ്രേഷ്ഠര്, കാരണം അവര് അതിനോട് ഏറ്റവും അടുത്ത് എത്തിയവരും ആദ്യം അത് ബ്രഹ്മമാണെന്ന് അറിഞ്ഞവരുമാണ്.
തസ്മാദ് വാ ഇന്ദ്രോഽതിതരാമിവാന്യാന് ദേവാന് സ ഹ്യേനന്നേദിഷ്ഠം പസ്പര്ശ, സ ഹ്യേനത് പ്രഥമോ വിദാഞ്ചകാര ബ്രഹ്മേതി ॥
അതിനാല് ഇന്ദ്രന് മറ്റു ദേവന്മാരേക്കാള് ശ്രേഷ്ഠനാണ്, കാരണം അവന് അതിനോട് ഏറ്റവും അടുത്ത് എത്തിയവനും ആദ്യം അത് ബ്രഹ്മമാണെന്ന് അറിഞ്ഞവനും ആണ്.
തസ്യൈഷ ആദേശോ യദേതദ് വിദ്യുതോ വ്യദ്യുതദാ ഇതീന്ന്യമീമിഷദാ ഇത്യധിദൈവതമ് ॥
ഇത് അതിന്റെ ഉപദേശം: മിന്നല് മിന്നുന്നതുപോലെയോ കണ്ണ് പെട്ടെന്ന് അടയ്ക്കുന്നതുപോലെയോ ദേവന്മാരുടെ ഇടയില് അതിന്റെ പ്രത്യക്ഷത അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.