കേനോപനിഷദ്

ॐ केनेषितम् पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः । केनेषितां वाचामिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥

ആ മനസ്സ് എന്തിന്റെ ഇച്ഛയാൽ ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് പോകുന്നു? പ്രാണൻ ആരുടെ ആജ്ഞയാൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു? ഈ വാക്കുകൾ നമ്മൾ ആരുടെ ഇച്ഛയാൽ സംസാരിക്കുന്നു? കണ്ണിനെയും ചെവിയെയും ഏത് ദൈവം നിയന്ത്രിക്കുന്നു?

श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः । चक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥

ചെവിക്ക് പിന്നിലുള്ള ചെവി, മനസ്സിന് പിന്നിലുള്ള മനസ്സ്, വാക്കിന് പിന്നിലുള്ള വാക്ക്, ശ്വാസത്തിന് പിന്നിലുള്ള ശ്വാസം, കണ്ണിന് പിന്നിലുള്ള കണ്ണ് — അതിനെ അറിഞ്ഞവർ ഈ ലോകം വിട്ട് അമൃതരാവുന്നു.

न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न विद्मो न विजानिमो यथैतदनुशिष्यादन्यदेव तदविदितादथो अविदितादधि । इति शुश्रुम पुर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे ॥

അവിടെ കണ്ണ് എത്തുന്നില്ല, വാക്ക് എത്തുന്നില്ല, മനസ്സും എത്തുന്നില്ല. ഞങ്ങൾ അതിനെ അറിയുന്നില്ല, എങ്ങനെ പഠിപ്പിക്കാമെന്നു മനസ്സിലാകുന്നില്ല. അതു അറിയപ്പെടുന്നതിൽനിന്നും വ്യത്യസ്തമാണ്, അറിയപ്പെടാത്തതിൽനിന്നും അതീതമാണ്. ഇതാണ് പണ്ടത്തെ ഗുരുക്കന്മാരിൽനിന്ന് ഞങ്ങൾ കേട്ടത്.

यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युध्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

വാക്ക് പറയാത്തതും, വാക്ക് പറയാൻ കഴിയുന്നത് അതിനാലുമാണ് — അതാണ് ബ്രഹ്മം എന്ന് നീ മനസ്സിലാക്കണം; ഇവിടെ ആളുകൾ ആരാധിക്കുന്നതല്ല അത്.

यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

മനസ്സുകൊണ്ട് ചിന്തിക്കാൻ കഴിയാത്തതും, മനസ്സിന് ചിന്തിക്കാൻ കഴിയുന്നത് അതിനാലുമാണ് — അതാണ് ബ്രഹ്മം എന്ന് നീ മനസ്സിലാക്കണം; ഇവിടെ ആളുകൾ ആരാധിക്കുന്നതല്ല അത്.

यच्चक्षुषा न पश्यते येन चक्षूंषि पश्यति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

കണ്ണ് കാണാത്തതും, കണ്ണുകൾക്ക് കാണാൻ കഴിയുന്നത് അതിനാലുമാണ് — അതാണ് ബ്രഹ്മം എന്ന് നീ മനസ്സിലാക്കണം; ഇവിടെ ആളുകൾ ആരാധിക്കുന്നതല്ല അത്.

यच्छ्रोत्रेण न श्रुणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

ചെവി കേൾക്കാത്തതും, ചെവിക്ക് കേൾക്കാൻ കഴിയുന്നത് അതിനാലുമാണ് — അതാണ് ബ്രഹ്മം എന്ന് നീ മനസ്സിലാക്കണം; ഇവിടെ ആളുകൾ ആരാധിക്കുന്നതല്ല അത്.

यन्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणियते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ इति केनोपनषदि प्रथमः खण्डः ॥

ശ്വാസം ജീവിപ്പിക്കാത്തതും, ശ്വാസം പ്രവർത്തിക്കുന്നത് അതിനാലുമാണ് — അതാണ് ബ്രഹ്മം എന്ന് നീ മനസ്സിലാക്കണം; ഇവിടെ ആളുകൾ ആരാധിക്കുന്നതല്ല അത്. ഇതോടെ കെനോപനിഷദിന്റെ ആദ്യഖണ്ഡം അവസാനിക്കുന്നു.

यदि मन्यसे सुवेदेति दभ्रमेवापि नूनं त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रुपम् । यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु मीमांस्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥

നിനക്ക് 'ഞാൻ അതിനെ നന്നായി അറിയുന്നു' എന്നു തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ, നീ ബ്രഹ്മത്തിന്റെ ഒരു ചെറിയ ഭാഗം മാത്രമേ അറിഞ്ഞിട്ടുള്ളൂ. ദേവന്മാരിലും മനുഷ്യരിലും നീ അറിയുന്നതെന്തോ അതെല്ലാം അൽപം മാത്രമാണ്. അതിനാൽ നീ ഇനിയും അന്വേഷിക്കേണ്ടതുണ്ട് എന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.

नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥

ഞാൻ അതിനെ നന്നായി അറിയുന്നു എന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നില്ല, അറിയുന്നില്ല എന്നും കരുതുന്നില്ല. നമ്മുടെ ഇടയിൽ ആരാണ് അതിനെ മനസ്സിലാക്കുന്നത്, അവനാണ് അതിനെ അറിയുന്നത്; ഞാൻ അറിയുന്നില്ല എന്നും പറയാനില്ല.

यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥

ആര്ക്ക് അറിയുന്നു എന്ന് തോന്നുന്നു, അവനു അത് അറിയപ്പെടുന്നില്ല; ആര്ക്ക് അറിയുന്നില്ല എന്ന് തോന്നുന്നു, അവനു അത് അറിയപ്പെടുന്നു. അറിയുന്നു എന്ന് കരുതുന്നവർക്കു അത് അറിയപ്പെടുന്നില്ല, അറിയുന്നില്ല എന്ന് കരുതുന്നവർക്കു അത് അറിയപ്പെടുന്നു.

प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते । आत्मना विन्दते वीर्यं विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥

പ്രത്യേകമായ ഓരോ ബോധത്തിലും അതിനെ അറിയുമ്പോൾ മാത്രമേ അതിന്റെ യഥാർത്ഥം മനസ്സിലാവൂ; അങ്ങനെ അറിഞ്ഞാൽ അമൃതത ലഭിക്കും. ആത്മാവിലൂടെ ശക്തി ലഭിക്കുന്നു; അറിവിലൂടെ അമൃതത നേടുന്നു.

इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः । भुतेषु भुतेषु विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ इति केनोपनिषदि द्वितियः खण्डः ॥

ഇവിടെ അതിനെ അറിഞ്ഞാൽ മാത്രമേ സത്യം ഉണ്ടാകൂ; ഇവിടെ അറിഞ്ഞില്ലെങ്കിൽ വലിയ നഷ്ടമാണ്. എല്ലാ ജീവികളിലും അതിനെ കണ്ടെത്തിയ ജ്ഞാനികൾ ഈ ലോകം വിട്ട് അമൃതരാവുന്നു. ഇതോടെ കെനോപനിഷദിന്റെ രണ്ടാംഖണ്ഡം അവസാനിക്കുന്നു.

ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त त एक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति ॥

ബ്രഹ്മം ദേവന്മാർക്കായി വിജയം നേടി. ആ ബ്രഹ്മത്തിന്റെ വിജയത്തിൽ ദേവന്മാർ അഭിമാനിച്ചു; ഈ വിജയം ഞങ്ങളുടേതാണ്, ഈ മഹത്വം ഞങ്ങളുടേതാണ് എന്ന് അവർ വിചാരിച്ചു.

तद्धैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति ॥

അവരുടെ അഭിമാനം ബ്രഹ്മം മനസ്സിലാക്കി. അവർക്കു മുന്നിൽ അത് പ്രത്യക്ഷമായി, പക്ഷേ ഇത് ആരാണെന്നു അവർ തിരിച്ചറിയാനായില്ല.

तेऽग्निमब्रुवञ्जातवेद एतद् विजानीहि किमिदं यक्षमिति तथेति ॥

അവർ അഗ്നിയോട് പറഞ്ഞു: 'ജാതവേദാ, നീ പോയി ഇതെന്താണെന്ന് മനസ്സിലാക്കൂ.' അഗ്നി സമ്മതിച്ചു: 'ശരി'.

तदभ्यद्रवत् तमभ्यवदत् कोऽसीत्यग्निर्वा अहमस्मीत्यब्रवीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥

അഗ്നി അതിന്റെ അടുത്തേക്ക് ഓടി. അതു ചോദിച്ചു: 'നീ ആരാണ്?' അഗ്നി പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ അഗ്നിയാണ്, ഞാൻ ജാതവേദാസാണ്.'

तस्मिन्स्त्वयि किम् वीर्यमिति । अपीदंसर्वं दहेयम्, यदिदं पृथिव्यामिति ॥

അവന്‍ ചോദിച്ചു: 'നിനക്കുള്ള ശക്തി എന്താണ്?' അഗ്നി പറഞ്ഞു: 'ഈ ഭൂമിയില്‍ ഉള്ളതെല്ലാം ഞാന്‍ കത്തിക്കളയാന്‍ കഴിയും.'

तस्मै तृणं निदधावेतद्दहेति । तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत् एव नेववृते, नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद् यक्षमिति ॥

അവന്‍ അഗ്നിക്ക് ഒരു പുല്ല് കൊടുത്തു: 'ഇത് കത്തിക്കൂ,' എന്നു പറഞ്ഞു. അഗ്നി അതിനെ കത്തിക്കാന്‍ മുഴുവന്‍ ശക്തിയും ഉപയോഗിച്ച് സമീപിച്ചു, പക്ഷേ അതിനെ കത്തിക്കാനാവില്ലായിരുന്നു. അഗ്നി പിന്നെ പിന്‍വാങ്ങി; അതെന്താണെന്നു അവന്‍ മനസ്സിലാക്കാനായില്ല.

अथ वायुमब्रुवन् वायवेतद् विजानीहि किमेतद् यक्षमिति तथेति ॥

അതിനുശേഷം ദേവന്മാര്‍ വായുവിനോട് പറഞ്ഞു: 'വായു, നീ ഇതെന്താണെന്ന് മനസ്സിലാക്കൂ.' വായു സമ്മതിച്ചു: 'ശരി.'

तदभ्यद्रवत् तमभ्यवदत् कोऽसीति । वायुर्वा अहमस्मीत्यब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ॥

വായു അതിനോട് സമീപിച്ചു. അതു ചോദിച്ചു: 'നീ ആര്‍?' വായു പറഞ്ഞു: 'ഞാന്‍ വായുവാണ്, ഞാന്‍ മാതരിശ്വനാണ്.'

तस्मिन्स्त्वयि किम् वीर्यमिति । अपीदं सर्वमाददीयम्, यदिद्ं पृथिव्यामिति ॥

അത് ചോദിച്ചു: 'നിനക്കുള്ള ശക്തി എന്താണ്?' വായു പറഞ്ഞു: 'ഈ ഭൂമിയില്‍ ഉള്ളതെല്ലാം ഞാന്‍ എടുക്കാന്‍ കഴിയും.'

तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति । तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकादातुं स तत् एव निववृते, नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद् यक्षमिति ॥

അവന്‍ വായുവിന് ഒരു പുല്ല് കൊടുത്തു: 'ഇത് എടുക്കൂ,' എന്നു പറഞ്ഞു. വായു അതിനെ മുഴുവന്‍ വേഗത്തോടും സമീപിച്ചു, പക്ഷേ അതിനെ എടുക്കാനാവില്ലായിരുന്നു. വായു പിന്നെ പിന്‍വാങ്ങി; അതെന്താണെന്നു അവന്‍ മനസ്സിലാക്കാനായില്ല.

अथैन्द्रमब्रुवन् मघवन्नेतद् विजानीहि किमेतद् यक्षमिति । तथेति । तदभ्यद्रवत् । तस्मात् तिरोदधे ॥

അതിനുശേഷം ദേവന്മാര്‍ ഇന്ദ്രനോട് പറഞ്ഞു: 'മഘവന്‍, നീ ഇതെന്താണെന്ന് മനസ്സിലാക്കൂ.' ഇന്ദ്രന്‍ സമ്മതിച്ചു: 'ശരി.' ഇന്ദ്രന്‍ അതിനോട് സമീപിച്ചു, പക്ഷേ അത് അവനില്‍ നിന്ന് അപ്രത്യക്ഷമായി.

स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमानामुमांहैमवतीं तांहोवाच किमेतद् यक्षमिति ॥ इति केनोपनिषदि तृतीयः खण्डः ॥

അത് നടന്ന സ്ഥലത്ത് തന്നെ ഇന്ദ്രന്‍ അതീവ സുന്ദരിയായ, ഹിമവാന്റെ മകളായ ഉമയെ കണ്ടു. ഇന്ദ്രന്‍ അവളോട് ചോദിച്ചു: 'ഇതെന്താണ്?' ഇതോടെ കെനോപനിഷത്തിന്റെ മൂന്നാം ഖണ്ഡം അവസാനിക്കുന്നു.

सा ब्रह्मेति होवाच । ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वमिति, ततो हैव विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥

അവള്‍ പറഞ്ഞു: 'അത് ബ്രഹ്മമാണ്. ബ്രഹ്മന്റെ വിജയം കൊണ്ടാണ് നിങ്ങള്‍ സന്തോഷിക്കേണ്ടത്.' അപ്പോള്‍ അവന്‍ അതു ബ്രഹ്മമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി.

तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान् देवान् यदग्निर्वायुरिन्द्रस्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पृशुस्ते ह्येनत् प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥

അതിനാല്‍ അഗ്നി, വായു, ഇന്ദ്രന്‍ എന്നിവരാണ് മറ്റു ദേവന്മാരേക്കാള്‍ ശ്രേഷ്ഠര്‍, കാരണം അവര്‍ അതിനോട് ഏറ്റവും അടുത്ത് എത്തിയവരും ആദ്യം അത് ബ്രഹ്മമാണെന്ന് അറിഞ്ഞവരുമാണ്.

तस्माद् वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान् देवान् स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श, स ह्येनत् प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥

അതിനാല്‍ ഇന്ദ്രന്‍ മറ്റു ദേവന്മാരേക്കാള്‍ ശ്രേഷ്ഠനാണ്, കാരണം അവന്‍ അതിനോട് ഏറ്റവും അടുത്ത് എത്തിയവനും ആദ്യം അത് ബ്രഹ്മമാണെന്ന് അറിഞ്ഞവനും ആണ്.

तस्यैष आदेशो यदेतद् विद्युतो व्यद्युतदा इतीन्न्यमीमिषदा इत्यधिदैवतम् ॥

ഇത് അതിന്റെ ഉപദേശം: മിന്നല്‍ മിന്നുന്നതുപോലെയോ കണ്ണ് പെട്ടെന്ന് അടയ്ക്കുന്നതുപോലെയോ ദേവന്മാരുടെ ഇടയില്‍ അതിന്റെ പ്രത്യക്ഷത അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.