ಕೇನೋಪನಿಷದ್

ॐ केनेषितम् पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः । केनेषितां वाचामिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥

ಯಾರು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ? ಯಾರು ಪ್ರಾಣನನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ ಚಲಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ? ಯಾರು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ? ಯಾವ ದೇವತೆ ಕಣ್ಣು ಮತ್ತು ಕಿವಿಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ?

श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः । चक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥

ಅದು ಕಿವಿಗೆ ಕಿವಿ, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಮನಸ್ಸು, ಮಾತಿಗೆ ಮಾತು, ಪ್ರಾಣಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಣ, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಣ್ಣು. ಇದನ್ನು ಅರಿತ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಈ ಲೋಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅಮರರಾಗುತ್ತಾರೆ.

न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न विद्मो न विजानिमो यथैतदनुशिष्यादन्यदेव तदविदितादथो अविदितादधि । इति शुश्रुम पुर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे ॥

ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕಣ್ಣು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮಾತು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮನಸ್ಸೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಾವು ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಅದು ತಿಳಿದಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ, ತಿಳಿಯದಿರುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೇಲದು. ಹಳೆಯವರು ನಮಗೆ ಇದನ್ನು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ.

यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युध्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

ಯಾವುದನ್ನು ಮಾತು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮಾತು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದು ಅದರಿಂದ—ಅದೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿ; ಜನರು ಇಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸುವುದು ಅದು ಅಲ್ಲ.

यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

ಯಾವುದನ್ನು ಮನಸ್ಸು ಯೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮನಸ್ಸು ಯೋಚಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದು ಅದರಿಂದ—ಅದೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿ; ಜನರು ಇಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸುವುದು ಅದು ಅಲ್ಲ.

यच्चक्षुषा न पश्यते येन चक्षूंषि पश्यति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

ಯಾವುದನ್ನು ಕಣ್ಣು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕಣ್ಣು ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದು ಅದರಿಂದ—ಅದೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿ; ಜನರು ಇಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸುವುದು ಅದು ಅಲ್ಲ.

यच्छ्रोत्रेण न श्रुणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

ಯಾವುದನ್ನು ಕಿವಿ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕಿವಿ ಕೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದು ಅದರಿಂದ—ಅದೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿ; ಜನರು ಇಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸುವುದು ಅದು ಅಲ್ಲ.

यन्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणियते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ इति केनोपनषदि प्रथमः खण्डः ॥

ಯಾವುದನ್ನು ಉಸಿರು ಉಸಿರಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಉಸಿರು ಉಸಿರಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದು ಅದರಿಂದ—ಅದೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿ; ಜನರು ಇಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸುವುದು ಅದು ಅಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಕೇನೋಪನಿಷತ್ತಿನ ಮೊದಲ ಭಾಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

यदि मन्यसे सुवेदेति दभ्रमेवापि नूनं त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रुपम् । यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु मीमांस्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥

ನೀನು 'ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ' ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದರೆ, ನೀನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವೇ ತಿಳಿದಿರುವೆ. ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಮಾನವರಲ್ಲಿಯೂ ನೀನು ತಿಳಿದಿರುವುದು ಸ್ವಲ್ಪವೇ. ಇನ್ನೂ ನೀನು ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ವಿಚಾರಿಸಬೇಕು ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.

नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥

ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೆಂದೂ ಅಲ್ಲ. ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರು ಇದನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದಾರೆ, ಅವರು ಅರಿತಿದ್ದಾರೆ; ನಾನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೆಂದೂ ಅಲ್ಲ.

यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥

ಯಾರಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ ಎಂದು ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೋ, ಅವರಿಗೆ ಅದು ತಿಳಿಯದು; ಯಾರಿಗೆ ತಿಳಿಯದು ಎಂದು ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೋ, ಅವರಿಗೆ ಅದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ತಿಳಿದಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವವರಿಗೆ ಅದು ತಿಳಿಯದು; ತಿಳಿಯದು ಎಂದು ಭಾವಿಸುವವರಿಗೆ ಅದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते । आत्मना विन्दते वीर्यं विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬೋಧೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಇದನ್ನು ಅರಿತಾಗ ಅಮರತ್ವ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆತ್ಮದಿಂದ ಶಕ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅಮರತ್ವ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः । भुतेषु भुतेषु विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ इति केनोपनिषदि द्वितियः खण्डः ॥

ಇದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ, ಅದು ಸತ್ಯ. ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ, ದೊಡ್ಡ ನಷ್ಟ. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದನ್ನು ಅರಿತ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಈ ಲೋಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅಮರರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಕೇನೋಪನಿಷತ್ತಿನ ಎರಡನೇ ಭಾಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त त एक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति ॥

ಬ್ರಹ್ಮನೇ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ವಿಜಯವನ್ನು ತಂದನು. ಆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಜಯದಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದರು—'ಈ ಜಯ ನಮ್ಮದು, ಈ ಮಹಿಮೆ ನಮ್ಮದು' ಎಂದು ಅವರು ಭಾವಿಸಿದರು.

तद्धैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति ॥

ಅವರ ಹೆಮ್ಮೆಯನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನು ತಿಳಿದನು. ಅವನು ಅವರ ಮುಂದೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದನು, ಆದರೆ ಅವರು ಆ ಅಜ್ಞಾತ ವಸ್ತುವು ಏನು ಎಂಬುದನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಿಲ್ಲ.

तेऽग्निमब्रुवञ्जातवेद एतद् विजानीहि किमिदं यक्षमिति तथेति ॥

ಅವರು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ನೋಡಿ—'ಜಾತವೇದ, ಈ ಅಜ್ಞಾತ ವಸ್ತುವು ಏನು ಎಂದು ಹೋಗಿ ತಿಳಿದುಬಾ' ಎಂದರು. ಅವನು 'ಸರಿ' ಎಂದನು.

तदभ्यद्रवत् तमभ्यवदत् कोऽसीत्यग्निर्वा अहमस्मीत्यब्रवीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥

ಅಗ್ನಿ ಆ ವಸ್ತುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಅದು ಅವನನ್ನು ಕೇಳಿತು—'ನೀನು ಯಾರು?' ಅಗ್ನಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು—'ನಾನು ಅಗ್ನಿ, ನಾನು ಜಾತವೇದ' ಎಂದು.

तस्मिन्स्त्वयि किम् वीर्यमिति । अपीदंसर्वं दहेयम्, यदिदं पृथिव्यामिति ॥

ಅವನಿಗೆ, "ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ?" ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ಆಗ ಅವನು, "ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಸುಡಬಹುದು," ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು.

तस्मै तृणं निदधावेतद्दहेति । तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत् एव नेववृते, नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद् यक्षमिति ॥

ಅವನಿಗೆ ಒಂದು ಹುಲ್ಲಿನ ತೊಡೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, "ಇದನ್ನು ಸುಡು" ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅವನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ ಅದನ್ನು ಸುಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬಂದು, ಅದು ಯಾರು ಎಂಬುದನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ.

अथ वायुमब्रुवन् वायवेतद् विजानीहि किमेतद् यक्षमिति तथेति ॥

ಆಮೇಲೆ ಅವರು ವಾಯುವಿಗೆ, "ವಾಯು, ಇದು ಯಾರು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೋ" ಎಂದರು. ವಾಯು, "ಸರಿ" ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು.

तदभ्यद्रवत् तमभ्यवदत् कोऽसीति । वायुर्वा अहमस्मीत्यब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ॥

ಅವನು ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿದಾಗ ಅದು, "ನೀನು ಯಾರು?" ಎಂದು ಕೇಳಿತು. ವಾಯು, "ನಾನು ವಾಯು, ನಾನು ಮಾತರಿಶ್ವನು" ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು.

तस्मिन्स्त्वयि किम् वीर्यमिति । अपीदं सर्वमाददीयम्, यदिद्ं पृथिव्यामिति ॥

ಅವನಿಗೆ, "ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ?" ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ಆಗ ವಾಯು, "ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗಬಹುದು," ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು.

तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति । तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकादातुं स तत् एव निववृते, नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद् यक्षमिति ॥

ಅವನಿಗೆ ಒಂದು ಹುಲ್ಲಿನ ತೊಡೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, "ಇದನ್ನು ಎತ್ತಿಕೋ" ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ವಾಯು ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ವೇಗದಿಂದ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿದರೂ ಅದನ್ನು ಎತ್ತಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬಂದು, ಅದು ಯಾರು ಎಂಬುದನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ.

अथैन्द्रमब्रुवन् मघवन्नेतद् विजानीहि किमेतद् यक्षमिति । तथेति । तदभ्यद्रवत् । तस्मात् तिरोदधे ॥

ಆಮೇಲೆ ಅವರು ಇಂದ್ರನಿಗೆ, "ಮಘವಂತ, ಇದು ಯಾರು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೋ" ಎಂದರು. ಇಂದ್ರನು, "ಸರಿ" ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿದಾಗ ಅದು ಅವನಿಗೆ ಕಾಣಿಸದೆ ಹೋದಿತು.

स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमानामुमांहैमवतीं तांहोवाच किमेतद् यक्षमिति ॥ इति केनोपनिषदि तृतीयः खण्डः ॥

ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ಇಂದ್ರನು ಬಹಳ ಸುಂದರವಾದ ಹೆಮ್ಮವಂತನ ಮಗಳು ಉಮೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವನು ಆಕೆಯನ್ನು, "ಇದು ಯಾರು?" ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ಇಂತಿ ಕೇನೋಪನಿಷತ್ತಿನ ಮೂರನೇ ಭಾಗ ಮುಗಿಯಿತು.

सा ब्रह्मेति होवाच । ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वमिति, ततो हैव विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥

ಆಕೆ, "ಅದು ಬ್ರಹ್ಮ. ನೀವು ಬ್ರಹ್ಮನ ಜಯದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷ ಪಡಬೇಕು," ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು. ಆಗ ಅವನು ಅದು ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು.

तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान् देवान् यदग्निर्वायुरिन्द्रस्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पृशुस्ते ह्येनत् प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥

ಆಗಿನಿಂದ ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಇಂದ್ರರು ಇತರ ದೇವತೆಗಳಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿ ಮೊದಲು ಅದು ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರು.

तस्माद् वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान् देवान् स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श, स ह्येनत् प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥

ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಇತರ ದೇವತೆಗಳಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿ ಮೊದಲು ಅದು ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು.

तस्यैष आदेशो यदेतद् विद्युतो व्यद्युतदा इतीन्न्यमीमिषदा इत्यधिदैवतम् ॥

ಇದು ಅದರ ಸೂಚನೆ: ಮಿಂಚು ಹೊಳೆಯುವಂತೆ, ಕಣ್ಣು ಮಿಟುಕುವಂತೆ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.