કેનોપનિષદ્

ॐ केनेषितम् पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः । केनेषितां वाचामिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥

કોણના આદેશથી મન પોતાના વિષય તરફ દોડે છે? શ્વાસને કોણ ચલાવે છે? લોકો જે બોલે છે, એ વાણી કોણે ચલાવે છે? આંખ અને કાનને કયો દેવતા ચલાવે છે?

श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः । चक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥

જે કાનનું પણ કાન છે, મનનું પણ મન છે, વાણીની પણ વાણી છે, શ્વાસનો પણ શ્વાસ છે અને આંખની પણ આંખ છે, એ જાણીને જ્ઞાની માણસો આ દુનિયા છોડીને અમર બની જાય છે.

न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न विद्मो न विजानिमो यथैतदनुशिष्यादन्यदेव तदविदितादथो अविदितादधि । इति शुश्रुम पुर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे ॥

ત્યાં આંખ પહોંચી શકતી નથી, વાણી પણ પહોંચી શકતી નથી, મન પણ નહીં. આપણે જાણતા નથી કે એ કેવી રીતે શીખવાય. એ જાણીતાથી અલગ છે અને અજાણ્યાથી પણ પર છે. આવું આપણે પૂર્વજોથી સાંભળ્યું છે, જેમણે આપણને સમજાવ્યું હતું.

यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युध्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

જે વાણીથી બોલાય નથી, પણ જેના કારણે વાણી બોલી શકે છે, એ જ બ્રહ્મ છે, એ જ જાણ. લોકો અહીં જે પૂજા કરે છે, એ નહિ.

यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

મન જે વિચાર કરી શકતું નથી, પણ જેના કારણે મન વિચાર કરે છે, એ જ બ્રહ્મ છે, એ જ જાણ. લોકો અહીં જે પૂજા કરે છે, એ નહિ.

यच्चक्षुषा न पश्यते येन चक्षूंषि पश्यति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

આંખ જે જોઈ શકતી નથી, પણ જેના કારણે આંખો જોઈ શકે છે, એ જ બ્રહ્મ છે, એ જ જાણ. લોકો અહીં જે પૂજા કરે છે, એ નહિ.

यच्छ्रोत्रेण न श्रुणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

કાન જે સાંભળી શકતું નથી, પણ જેના કારણે કાન સાંભળી શકે છે, એ જ બ્રહ્મ છે, એ જ જાણ. લોકો અહીં જે પૂજા કરે છે, એ નહિ.

यन्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणियते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ इति केनोपनषदि प्रथमः खण्डः ॥

શ્વાસ જે શ્વાસ લઈ શકતો નથી, પણ જેના કારણે શ્વાસ ચાલે છે, એ જ બ્રહ્મ છે, એ જ જાણ. લોકો અહીં જે પૂજા કરે છે, એ નહિ. આ રીતે કેન ઉપનિષદનો પહેલો વિભાગ પૂરો થયો.

यदि मन्यसे सुवेदेति दभ्रमेवापि नूनं त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रुपम् । यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु मीमांस्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥

જો તને લાગે છે કે હું સારી રીતે જાણું છું, તો તું બ્રહ્મનું થોડું જ રૂપ જાણે છે. દેવતાઓમાં કે મનુષ્યોમાં તું જે જાણે છે, એ પણ થોડું જ છે. હજી તારે વધુ શોધવું જોઈએ.

नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥

હું એવું માનતો નથી કે હું સારી રીતે જાણું છું, પણ એવું પણ નથી કે હું જાણતો જ નથી. આપણામાંથી જે એ જાણે છે, એ ખરેખર જાણે છે; હું એવું માનતો નથી કે હું જાણતો જ નથી.

यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥

જેને લાગે છે કે હું જાણું છું, એ માટે એ અજાણ છે; અને જેને લાગે છે કે હું જાણતો નથી, એ માટે એ જાણીતું છે. જે જાણે છે એમ માને છે, એ માટે એ અજાણ છે; અને જે જાણે છે એમ ન માને, એ માટે એ જાણીતું છે.

प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते । आत्मना विन्दते वीर्यं विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥

જે દરેક જાગૃતિમાં જાણાય છે, એ જ સાચું છે, અને એ જ અમરત્વ આપે છે. આત્માથી બળ મળે છે અને જ્ઞાનથી અમરત્વ મળે છે.

इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः । भुतेषु भुतेषु विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ इति केनोपनिषदि द्वितियः खण्डः ॥

જો અહીં એ જાણાય તો સાચું છે; જો અહીં ન જાણાય તો મોટું નુકસાન છે. જ્ઞાની લોકો સર્વ પ્રાણીઓમાં એ જાણી, આ જગત છોડીને અમર બની જાય છે. આ રીતે કેન ઉપનિષદનો બીજો વિભાગ પૂરો થયો.

ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त त एक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति ॥

બ્રહ્મએ દેવતાઓ માટે વિજય મેળવ્યો. બ્રહ્મના એ વિજયથી દેવતાઓમાં અહંકાર આવ્યો કે આ વિજય અમારો છે, આ મહિમા અમારો છે.

तद्धैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति ॥

બ્રહ્મએ તેમનો અહંકાર જાણ્યો. એ દેવતાઓ સામે પ્રગટ થયો, પણ તેઓએ એ અજાણી શક્તિને ઓળખી શક્યા નહીં.

तेऽग्निमब्रुवञ्जातवेद एतद् विजानीहि किमिदं यक्षमिति तथेति ॥

તેઓએ અગ્નિને કહ્યું: 'જાતવેદા, જા ને જાણ કે આ કોણ છે.' અગ્નિએ કહ્યું: 'હા, હું જઈશ.'

तदभ्यद्रवत् तमभ्यवदत् कोऽसीत्यग्निर्वा अहमस्मीत्यब्रवीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥

અગ્નિ એ તરફ દોડ્યો. એ શક્તિએ પૂછ્યું: 'તું કોણ છે?' અગ્નિએ કહ્યું: 'હું અગ્નિ છું, હું જાતવેદા છું.'

तस्मिन्स्त्वयि किम् वीर्यमिति । अपीदंसर्वं दहेयम्, यदिदं पृथिव्यामिति ॥

તેણે પૂછ્યું: 'તારી અંદર શું શક્તિ છે?' અગ્નિએ જવાબ આપ્યો: 'હું ધરતી પર જે કંઈ છે, એ બધું બળી શકું છું.'

तस्मै तृणं निदधावेतद्दहेति । तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत् एव नेववृते, नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद् यक्षमिति ॥

પછી Yakṣએ અગ્નિ સામે એક ઘાસનું તણું મૂકી કહ્યું: 'આ બળી બતાવ.' અગ્નિએ પૂરી તાકાતથી પ્રયત્ન કર્યો, પણ એ તણું બળી શક્યું નહીં. પછી અગ્નિ પાછો ફર્યો અને એ Yakṣ કોણ છે, એ સમજાઈ ન આવ્યું.

अथ वायुमब्रुवन् वायवेतद् विजानीहि किमेतद् यक्षमिति तथेति ॥

પછી દેવોએ વાયુને કહ્યું: 'વાયુ, તું જા અને જાણ કે આ Yakṣ શું છે.' વાયુએ કહ્યું: 'હા, હું જઈશ.'

तदभ्यद्रवत् तमभ्यवदत् कोऽसीति । वायुर्वा अहमस्मीत्यब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ॥

વાયુ Yakṣ પાસે ગયો. Yakṣએ પૂછ્યું: 'તું કોણ?' વાયુએ જવાબ આપ્યો: 'હું વાયુ છું, હું માતરિશ્વા છું.'

तस्मिन्स्त्वयि किम् वीर्यमिति । अपीदं सर्वमाददीयम्, यदिद्ं पृथिव्यामिति ॥

Yakṣએ પુછ્યું: 'તારી અંદર શું શક્તિ છે?' વાયુએ કહ્યું: 'હું ધરતી પર જે કંઈ છે, એ બધું ઉડી લઈ જઈ શકું.'

तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति । तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकादातुं स तत् एव निववृते, नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद् यक्षमिति ॥

Yakṣએ વાયુ સામે એક ઘાસનું તણું મૂકી કહ્યું: 'આ ઉઠાવી બતાવ.' વાયુએ પૂરી ઝડપથી પ્રયત્ન કર્યો, પણ એ તણું ઉઠાવી શક્યો નહીં. પછી વાયુ પાછો ફર્યો અને Yakṣ શું છે, એ સમજાઈ ન આવ્યું.

अथैन्द्रमब्रुवन् मघवन्नेतद् विजानीहि किमेतद् यक्षमिति । तथेति । तदभ्यद्रवत् । तस्मात् तिरोदधे ॥

પછી દેવોએ ઇન્દ્રને કહ્યું: 'મઘવન, તું જા અને જાણ કે આ Yakṣ શું છે.' ઇન્દ્રે કહ્યું: 'હા, હું જઈશ.' ઇન્દ્ર Yakṣ પાસે ગયો, પણ Yakṣ અદૃશ્ય થઈ ગયો.

स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमानामुमांहैमवतीं तांहोवाच किमेतद् यक्षमिति ॥ इति केनोपनिषदि तृतीयः खण्डः ॥

એ જ જગ્યા પર ઇન્દ્રે એક અતિ સુંદર સ્ત્રી, હિમવંતની પુત્રી ઉમાને જોયા. ઇન્દ્રે પૂછ્યું: 'આ Yakṣ શું છે?' કેન ઉપનિષદનો ત્રીજો ખંડ અહીં પૂર્ણ થાય છે.

सा ब्रह्मेति होवाच । ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वमिति, ततो हैव विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥

એ સ્ત્રીએ કહ્યું: 'એ બ્રહ્મ છે. બ્રહ્મના વિજયમાં તમારે આનંદ કરવો જોઈએ.' ત્યારબાદ ઇન્દ્રને સમજાયું કે એ બ્રહ્મ છે.

तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान् देवान् यदग्निर्वायुरिन्द्रस्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पृशुस्ते ह्येनत् प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥

એથી અગ્નિ, વાયુ અને ઇન્દ્ર બીજા દેવોથી શ્રેષ્ઠ ગણાય છે, કારણ કે એ બધા Yakṣને સૌથી નજીક ગયા અને સૌપ્રથમ જાણ્યું કે એ બ્રહ્મ છે.

तस्माद् वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान् देवान् स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श, स ह्येनत् प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥

એથી ઇન્દ્ર બીજા દેવોથી શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે એ Yakṣને સૌથી નજીક ગયો અને સૌપ્રથમ જાણ્યું કે એ બ્રહ્મ છે.

तस्यैष आदेशो यदेतद् विद्युतो व्यद्युतदा इतीन्न्यमीमिषदा इत्यधिदैवतम् ॥

એનું ઉપદેશ એવું છે: જેમ વીજળી ચમકે છે અથવા આંખ પલકે છે, તેમ દેવોમાં એનું પ્રકટ રૂપ છે.