కౌషీతక్యుపనిషద్

అథాతః పితాపుత్రీయం సమ్ప్రదానమితి చాచక్షతే । పితా పుత్రం ప్రేష్యన్నాహ్వయతి నవైస్తృణైరగారం సంస్తీర్యాగ్నిముపసమాధాయోదకుమ్భం సపాత్రముపనిధాయాహతేన వాససా సమ్ప్రచ్ఛన్నః స్వయం శ్యేత ఏత్య పుత్ర ఉపరిషటాదభినిపద్యతే, ఇన్ద్రియైరస్యేన్ద్రియాణి సంస్పృశ్యాపి వాస్యాభిముఖత ఏవాసీతాథాస్మై సంప్రయచ్ఛతి వాచం మే త్వయి దధానీతి పితా వాచం తే మయి దధ ఇతి పుత్రః ప్రాణం మే త్వయి దధానీతి పితా ప్రాణం తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । చక్షుర్మే త్వయి దధానీతి పితా చక్షుస్తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । శ్రోత్రం మే త్వయి దధానీతి పితా శ్రోత్రం తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । మనో మే త్వయి దధానీతి పితా మనస్తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । అన్నరసాన్మే త్వయి దధానీతి పితాన్నరసాంస్తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । కర్మాణి మే త్వయి దధానీతి పితా కర్మాణి తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । సుఖదుఃఖే మే త్వయి దధానీతి పితా సుఖదుఃఖే తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । ఆనన్దం రతిం ప్రజాతిం మే త్వయి దధానీతి పితా ఆనన్దం రతిం ప్రజాతిం తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । ఇత్యా మే త్వయి దధానీతి పితా ఇత్యా తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । ధియో విజ్ఞాతవ్యం కామాన్మే త్వయి దధానీతి పితా ధియో విజ్ఞాతవ్యం కామాంస్తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । అథ దక్షిణావుత్ప్రాఙుపనిష్క్రామతి తం పితానుమన్త్రయతే యశో బ్రహ్మవర్చసమన్నాద్యం కీర్తిస్త్వా జుషతామిత్యథేతరః సవ్యమంసమన్వవేక్షతే పాణినాన్తర్ధాయ వసనాన్తేన వా ప్రచ్ఛాద్య స్వర్గాంల్లోకాన్కామానవాప్నుహీతి స యద్యగదః స్యాత్పుత్రస్యైశ్వర్యే పితా వసేత్పరి వా వ్రజేద్యద్యు వై ప్రేయాద్యదేవైనం సమాపయతి తథా సమాపయితవ్యో భవతి తథా సమాపయితవ్యో భవతి

ఇప్పుడు తండ్రి-కొడుకు మధ్య సమర్పణ విధానం గురించి చెబుతారు. తండ్రి తన కుమారుని పిలిచి, తొమ్మిది గడ్డి పొదలను పరచి, అగ్నిని వెలిగించి, నీటి కుండను పాత్రతో ఉంచి, పాత బట్టతో తనను తాను కప్పుకుని పడుకుంటాడు. కొడుకు దగ్గరికి వచ్చి పక్కన కూర్చుంటాడు. తండ్రి తన ఇంద్రియాలను కొడుకుతో తాకి, కొడుకు తండ్రి వైపు చూస్తూ కూర్చుంటాడు. అప్పుడు తండ్రి ఇలా అంటాడు: 'నా వాక్కును నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా వాక్కును నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా ప్రాణాన్ని నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా ప్రాణాన్ని నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా చూపును నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా చూపును నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా వినికిడిని నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా వినికిడిని నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా మనస్సును నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా మనస్సును నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా అన్నరసాన్ని నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా అన్నరసాన్ని నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా కర్మలను నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా కర్మలను నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా సుఖదుఃఖాలను నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా సుఖదుఃఖాలను నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా ఆనందం, సంతోషం, సంతానాన్ని నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా ఆనందం, సంతోషం, సంతానాన్ని నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా చలనం నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా చలనం నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా బుద్ధి, వివేకం, కోరికలను నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా బుద్ధి, వివేకం, కోరికలను నాలో ఉంచు.' ఇలా సమర్పణ పూర్తయిన తరువాత తండ్రి తూర్పు వైపు లేచి, కొడుకును ఆశీర్వదిస్తూ: 'నీకు యశస్సు, బ్రహ్మవర్చస్సు, సమృద్ధి, కీర్తి కలుగుగాక' అని అంటాడు. తరువాత మరొకరు కుడి తొడను పరిశీలించి, చేతితో లేదా వస్త్రంతో కప్పి, 'నీకు స్వర్గ లోకాలు, కోరికలు సిద్ధించుగాక' అని ప్రార్థిస్తాడు. తండ్రి ఆరోగ్యంగా ఉంటే, కొడుకు సౌభాగ్యంతో పాటు ఉంటాడు లేదా వెళ్లిపోతాడు. కొడుకు వెళ్లిపోతే, తండ్రి విధిగా సమర్పణను పూర్తిచేస్తాడు.

ప్రతర్దనో హ దైవోదాసిరిన్ద్రస్య ప్రియం ధామోపజగామ । యుద్ధేన చ పౌరుషేణ చ తం హేన్ద్ర ఉవాచ । ప్రతర్దన వరం తే దదానీతి స హోవాచ ప్రతర్దనః । త్వమేవ మే వృణీష్వ యం త్వం మనుష్యాయ హితతమం మన్యస ఇతి తం హేన్ద్ర ఉవాచ । న వై వరోఽవరస్మై వృణీతే త్వమేవ వృణీష్వేత్యేవమరో వై కిల మ ఇతి హోవాచ ప్రతర్దనోఽథో ఖల్విన్ద్రః సత్యాదేవ నేయాయ । సత్యం హీన్ద్రః స హోవాచ । మామేవ విజానీహ్యేతదేవాహం మనుష్యాయ హితతమం మన్యే । యన్మాం విజానీయాత్ । త్రిశీర్షాణం త్వాష్ట్రమహనమవాఙ్ముఖాన్యతీన్సాలావృకేభ్యః ప్రాయచ్ఛం బహ్వీః సన్ధా అతిక్రమ్య దివి ప్రహ్లాదీయానతృణమహమన్తరిక్షే పౌలోమాన్పృథివ్యాం కాలఖాఞ్జాన్ । తస్య మే తత్ర న లోమ చ మామీయతే । స యో మాం విజానీయాన్నాస్య కేన చ కర్మణా లోకో మీయతే । న మాతృవధేన న పితృవధేన న స్తేయేన న భ్రూణహత్యయా నాస్య పాపం చ న చకృషో ముఖాన్నీలం వేత్తీతి

ప్రతర్దనుడు, దివోదాసుని కుమారుడు, ఇంద్రుని ప్రియమైన స్థలానికి వెళ్లాడు. యుద్ధంలో ధైర్యంతో గెలిచి, ఇంద్రుడు అతనితో ఇలా అన్నాడు: 'ప్రతర్దనా, నీకు ఒక వరం ఇస్తాను.' ప్రతర్దనుడు ఇలా అన్నాడు: 'నాకు మేలు చేసే దానిని నువ్వే ఎంచుకో.' ఇంద్రుడు: 'ఇతరుల కోసం వరం ఎవరూ ఎంచుకోరు, నువ్వే ఎంచుకో' అన్నాడు. ప్రతర్దనుడు: 'అయితే నాకు అమరత్వం కావాలి' అన్నాడు. ఇంద్రుని దగ్గరకు సత్యంతోనే చేరాలి, ఎందుకంటే ఇంద్రుడు సత్యమే. ఇంద్రుడు అన్నాడు: 'నన్ను తెలుసుకో, ఇదే మనుష్యులకు మేలు చేసే విషయం. నన్ను తెలుసుకోవడం మేలు. నేను త్రిశిరస్సు త్వష్టారుని తలదించుకుని సాలావృకులకు పంపాను. అనేక అడ్డంకులను దాటి, స్వర్గంలో ప్రహ్లాదీయులను, మధ్యలో పౌలోములను, భూమిపై కాలఖంజులను జయించాను. అందులో నాకు ఒక్క వెంట్రుక కూడా నష్టం కాలేదు. నన్ను తెలుసుకునేవారికి ఏ పని వల్లనూ హాని కలగదు; తల్లి హత్య వల్ల కాదు, తండ్రి హత్య వల్ల కాదు, దొంగతనం వల్ల కాదు, గర్భహత్య వల్ల కాదు, ఏ పాపం కూడా అతనిని తాకదు. అతడు నోటిలో నీలం చూడడు.'

స హోవాచ ప్రాణోఽస్మి ప్రజ్ఞాత్మా తం మామాయురమృతమిత్యుపాస్వ | ఆయుః ప్రాణః ప్రాణో వా ఆయుః ప్రాణ ఏవాచామృతమ్ । యావద్ధ్యస్మిఞ్ఛరీరే ప్రాణో వసతి తావదాయుః । ప్రాణేన హ్యేవాముష్మింల్లోకేఽమృతత్వమాప్నోతి । ప్రజ్ఞయా సత్యసఙ్కల్పం స యో మమాయురమృతమిత్యుపాస్తే సర్వమాయురస్మింల్లోక ఏతి । ఆప్నోత్యమృతత్వమక్షితిం స్వర్గే లోకే । తద్ధైక ఆహురేకభూయం వై ప్రాణా గచ్ఛన్తీతి । న హి కశ్చన శక్నుయాత్సకృద్వాచా నామ ప్రజ్ఞాపయితుం చక్షుషా రూపం శ్రోత్రేణ శబ్దం మనసా ధ్యానమిత్యేకభూయం వై ప్రాణాః । ఏకైకమేతాని సర్వాణ్యేవ ప్రజ్ఞాపయన్తి । వాచం వదన్తీ సర్వే ప్రాణా అనువదన్తి । చక్షుః పశ్యత్సర్వే ప్రాణా అనుపశ్యన్తి శ్రోత్రం శృణ్వత్సర్వే ప్రాణా అనుశృణ్వన్తి మనో ధ్యాయత్సర్వే ప్రాణా అనుధ్యాయన్తి ప్రాణం ప్రాణన్తం సర్వే ప్రాణా అనుప్రాణన్తీతి । ఏవముహైవైతదితి హేన్ద్ర ఉవాచ । అస్తీత్యేవ ప్రాణానాం నిఃశ్రేయసాదానమితి

అప్పుడు ఇంద్రుడు ఇలా అన్నాడు: 'నేనే ప్రాణం, నేనే జ్ఞాన స్వరూపుడను. నన్ను ఆయువు, అమృతంగా భావించి ఉపాసన చేయు.' ఆయువు అంటే ప్రాణం, ప్రాణమే ఆయువు, ప్రాణమే అమృతం. ఈ శరీరంలో ప్రాణం ఉన్నంతవరకు ఆయువు ఉంటుంది. ప్రాణంతోనే పరలోకంలో అమరత్వాన్ని పొందుతారు. జ్ఞానంతో సత్యనిశ్చయుడు అవుతారు. ఎవరు నన్ను ఆయువు, అమృతంగా భావించి ఉపాసన చేస్తారో వారు ఈ లోకంలో సంపూర్ణ ఆయువు పొందుతారు, స్వర్గలోకంలో అమరత్వాన్ని, స్థిరత్వాన్ని పొందుతారు. కొందరు 'ప్రాణాలు వేర్వేరుగా పోతాయి' అంటారు. కానీ ఒక్కసారి వాక్కుతో అన్ని పేర్లను, చూపుతో అన్ని రూపాలను, వినికిడితో అన్ని శబ్దాలను, మనస్సుతో అన్ని ఆలోచనలను చెప్పడం ఎవ్వరూ చేయలేరు. ప్రాణాలు అన్నీ కలిసే ఉంటాయి. ఒక్కొక్కటి మిగతావన్నీ తెలియజేస్తుంది. వాక్కు మాట్లాడితే అన్ని ప్రాణాలు అనుసరిస్తాయి. చూపు చూస్తే అన్ని ప్రాణాలు చూస్తాయి. వినికిడి వింటే అన్ని ప్రాణాలు వింటాయి. మనస్సు ధ్యానం చేస్తే అన్ని ప్రాణాలు ధ్యానం చేస్తాయి. ప్రాణం ఊపిరి తీసుకుంటే అన్ని ప్రాణాలు ఊపిరి తీసుకుంటాయి. ఇదే విధంగా జరుగుతుందని ఇంద్రుడు అన్నాడు. ఇదే ప్రాణాలకు పరమ శ్రేయస్సు సాధన.

జీవతి వాగపేతో మూకాన్హి పశ్యామో జీవతి చక్షురపేతోఽన్ధాన్హి పశ్యామో జీవతి శ్రోత్రాపేతో బధిరాన్హి పశ్యామో జీవతి మనోపేతో బాలాన్హి పశ్యామో జీవతి బాహుచ్ఛిన్నో జీవత్యూరుచ్ఛిన్న ఇతి । ఏవం హి పశ్యామ ఇతి । అథ ఖలు ప్రాణ ఏవ ప్రజ్ఞాత్మేదం శరీరం పరిగృహ్యోతథాపయతి । తస్మాదేతదేవోఽథముపాసీత । యో వై ప్రాణః సా ప్రజ్ఞా యా వా ప్రజ్ఞా స ప్రాణః । సహ హ్యేతావస్మిఞ్ఛరీరే వసతః సహోత్క్రామతస్తస్యైషైవ దృష్టిః । ఏతద్విజ్ఞానమ్ । యత్రైతత్పురుషః సుప్తః స్వప్నం న కఞ్చన పశ్యత్యథాస్మిన్ప్రాణ ఏవైకధా భవతి । తదైనం వాక్సర్వైర్నామభిః సహాప్యేతి చక్షుః సర్వై రూపైః సహాప్యేతి శ్రోత్రం సర్వైః శబ్దైః సహాప్యేతి మనః సర్వైర్ధ్యాతైః సహాప్యేతి । స యదా ప్రతిబుధ్యతే యథాగ్నేర్జ్వలతో సర్వా దిశొ విస్ఫులిఙ్గా విప్రతిష్ఠేరన్నేవమేవైతస్మాదాత్మనః ప్రాణా యథాయతనం విప్రతిష్ఠన్తే ప్రాణేభ్యో దేవా దేవేభ్యో లోకాః । తస్యైషైవ సిద్ధిరేతద్విజ్ఞానమ్ । యత్రైతత్పురుష ఆర్తో మరిష్యన్నాబల్యం న్యేత్య మోహం నైతి తదాహుః । ఉదక్రమీచ్చిత్తమ్ । న శృణోతి న పశ్యతి వాచా వదతి న ధ్యాయత్యథాస్మిన్ప్రాణ ఏవైకధా భవతి తదైనం వాక్సర్వైర్నామభిః సహాప్యేతి చక్షుః సర్వై రూపైః సహాప్యేతి శ్రోత్రం సర్వైః శబ్దైః సహాప్యేతి మనః సర్వైర్ధ్యాతైః సహాప్యేతి స యదా ప్రతిబుధ్యతే యథాగ్నేర్జ్వలతో విస్ఫులిఙ్గా విప్రతిష్ఠేరన్నేవమేవైతస్మాదాత్మనః ప్రాణా యథాయతనం విప్రతిష్ఠన్తే ప్రాణేభ్యో దేవా దేవేభ్యో లోకాః

మనిషి బ్రతికుండగానే మాట పోయినవారిని మౌనులుగా చూస్తాము. చూపు పోయినవారిని అంధులుగా చూస్తాము. వినికిడి పోయినవారిని చెవిటివారిగా చూస్తాము. మనస్సు పోయినవారిని పిల్లలవలె చూస్తాము. చేతి భాగం కోసినా, కాలు భాగం కోసినా బ్రతికే ఉంటారు. ఇది మనం చూస్తున్నదే. కానీ, ప్రాణమే జ్ఞానరూపమైన ఆత్మగా ఈ శరీరాన్ని పట్టుకుని నిలబెడుతుంది. అందుకే, దాన్ని మాత్రమే ఆరాధించాలి. ప్రాణమే జ్ఞానం, జ్ఞానమే ప్రాణం. ఇవి కలసి శరీరంలో ఉంటాయి, కలసే బయటకు వెళ్తాయి. ఇదే దృష్టి, ఇదే జ్ఞానం. మనిషి నిద్రలోకి వెళ్లి, ఏ స్వప్నం కనకపోయినప్పుడు, అతనిలో ప్రాణమే ఒక్కటిగా మిగిలిపోతుంది. మాట అన్ని పేర్లతో కలిసిపోతుంది, చూపు అన్ని రూపాలతో కలిసిపోతుంది, వినికిడి అన్ని శబ్దాలతో కలిసిపోతుంది, మనస్సు అన్ని ధ్యానాలతో కలిసిపోతుంది. అతను మళ్ళీ లేచినప్పుడు, ఎలా అగ్ని నుండి నిప్పురవ్వలు అన్ని దిశలకూ పాకుతాయో, అలాగే ఆత్మ నుండి ప్రాణాలు తమ తమ స్థలాలకు వెళ్తాయి; ప్రాణాల నుండి దేవతలకు, దేవతల నుండి లోకాలకూ వ్యాపిస్తాయి. ఇదే సిద్ధి, ఇదే జ్ఞానం. మనిషి బాధతో మరణించబోతున్నప్పుడు, బలహీనతతో మూర్ఖత్వంలోకి వెళ్లినప్పుడు, 'మనస్సు పోయింది' అంటారు. అతను వినడు, చూడడు, మాట్లాడడు, ధ్యానం చేయడు. అప్పుడు అతనిలో ప్రాణమే ఒక్కటిగా మిగిలిపోతుంది. మాట అన్ని పేర్లతో కలిసిపోతుంది, చూపు అన్ని రూపాలతో కలిసిపోతుంది, వినికిడి అన్ని శబ్దాలతో కలిసిపోతుంది, మనస్సు అన్ని ధ్యానాలతో కలిసిపోతుంది. అతను మళ్ళీ లేచినప్పుడు, అగ్నిలోంచి నిప్పురవ్వలు విస్తరించునట్లు, ఆత్మ నుండి ప్రాణాలు తమ తమ స్థలాలకు వెళ్తాయి; ప్రాణాల నుండి దేవతలకు, దేవతల నుండి లోకాలకూ వ్యాపిస్తాయి.

స యదాస్మాచ్ఛరీరాదుత్క్రామతి సహైవైతైః సర్వైరుత్క్రామతి వాగస్మాత్సర్వాణి నామాన్యభివిసృజతే సృజతే । వాచా సర్వాణి నామాన్యాప్నోతి ప్రాణోఽస్మాత్సర్వాన్గన్ధానభివిసృజతే ప్రాణేన సర్వాన్గన్ధానాప్నోతి చక్షురస్మాత్సర్వాణి రూపాణ్యభివిసృజతే చక్షుషా సర్వాణి రూపాణ్యాప్నోతి శ్రోత్రమస్మాత్సర్వాఞ్చ్ఛబ్దానభివిసృజతే శ్రోత్రేణ సర్వాఞ్చ్ఛబ్దానాప్నోతి మనోఽస్మాత్సర్వాణి ధ్యాతాన్యభివిసృజతే మనసా సర్వాణి ధ్యాతాన్యాప్నోతి సైషా ప్రాణే సర్వాప్తిః । యో వై ప్రాణః సా ప్రజ్ఞా యా వా ప్రజ్ఞా స ప్రాణః స హ హ్యేతావస్మిఞ్చ్ఛరీరే వసతః సహోత్క్రామతః । అథ ఖలు యథాఽస్యై ప్రజ్ఞాయై సర్వాణి భూతాన్యేకం భవన్తి తద్వ్యాఖ్యాస్యామః

మనిషి ఈ శరీరం విడిచిపోతే, తనతో పాటు ఇవన్నీ కూడా వెళ్తాయి. మాటతో అన్ని పేర్లను పంపుతాడు, మాటతోనే అన్ని పేర్లను పొందుతాడు. ప్రాణంతో అన్ని వాసనలను పంపుతాడు, ప్రాణంతోనే అన్ని వాసనలను పొందుతాడు. చూపుతో అన్ని రూపాలను పంపుతాడు, చూపుతోనే అన్ని రూపాలను పొందుతాడు. వినికిడితో అన్ని శబ్దాలను పంపుతాడు, వినికిడితోనే అన్ని శబ్దాలను పొందుతాడు. మనస్సుతో అన్ని ధ్యానాలను పంపుతాడు, మనస్సుతోనే అన్ని ధ్యానాలను పొందుతాడు. ఇలా ప్రాణంలోనే అన్నీ పొందడం జరుగుతుంది. ప్రాణమే జ్ఞానం, జ్ఞానమే ప్రాణం. ఇవి కలసి శరీరంలో ఉంటాయి, కలసే బయటకు వెళ్తాయి. ఇక, ఈ జ్ఞానంలో అన్ని భూతాలు ఏకమవుతాయన్నది వివరించబడుతుంది.

వాగేవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తస్యై నామ పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా । ఘ్రాణమేవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తస్య గన్ధః పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా చక్షురేవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తస్య రూపం పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా శ్రోత్రమేవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తస్య శబ్దః పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా జిహ్వైవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తస్యాన్నరసః పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా హస్తావేవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తయోః కర్మ పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా శరీరమేవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తస్య సుఖదుఃఖే పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా ఉపస్థ ఏవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తస్యానన్దో రతిః ప్రజాతిః పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా పాదావేవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తయోరిత్యా పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా ప్రజ్ఞైవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తస్యై ధియో విజ్ఞాతవ్యం కామాః పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా

మాటే జ్ఞానానికి ఒక అంగం, దానికి పేరు అనేది భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడింది. ముక్కే జ్ఞానానికి ఒక అంగం, దానికి వాసన భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడింది. చూపే జ్ఞానానికి ఒక అంగం, దానికి రూపం భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడింది. చెవియే జ్ఞానానికి ఒక అంగం, దానికి శబ్దం భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడింది. నాలుకే జ్ఞానానికి ఒక అంగం, దానికి అన్నరసం భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడింది. చేతులే జ్ఞానానికి ఒక అంగం, వాటికి కర్మ భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడింది. శరీరమే జ్ఞానానికి ఒక అంగం, దానికి సుఖదుఃఖాలు భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడాయి. ఉపస్థానమే జ్ఞానానికి ఒక అంగం, దానికి ఆనందం, రతి, సంతానం భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడ్డాయి. కాళ్లే జ్ఞానానికి ఒక అంగం, వాటికి నడక భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడింది. జ్ఞానమే ఒక అంగంగా, దానికి బుద్ధి, వివేకం, కోరికలు భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడ్డాయి.

ప్రజ్ఞయా వాచం సమారుహ్య వాచా సర్వాణి సామాన్యాప్నోతి । ప్రజ్ఞయా ప్రాణం సమారుహ్య ప్రాణేన సర్వాన్గన్ధానాప్నోతి ప్రజ్ఞయా చక్షుః సమారుహ్య చక్షుషా సర్వాణి రూపాణ్యాప్నోతి ప్రజ్ఞయా శ్రోత్రం సమారుహ్య శ్రోత్రేణ సర్వాఞ్చ్ఛబ్దానాప్నోతి ప్రజ్ఞయా జిహ్వాం సమారుహ్య జిహ్వయా సర్వానన్నరసానాప్నోతి ప్రజ్ఞయా హస్తౌ సమారుహ్య హస్తాభ్యాం సర్వాణి కర్మాణ్యాప్నోతి ప్రజ్ఞయా శరీరం సమారుహ్య శరీరేణ సుఖదుఃఖే ఆప్నోతి ప్రజ్ఞయోపస్థం సమారుహ్యోపస్థేనానన్దం రతిం ప్రజ్ఞామాప్నోతి ప్రజ్ఞయా పాదౌ సమారుహ్య పాదాభ్యాం సర్వా ఇత్యా ఆప్నోతి ప్రజ్ఞయైవ ధియం సమారుహ్య ప్రజ్ఞయైవ ధియో విజ్ఞాతవ్యం కామానాప్నోతి

జ్ఞానంతో మాటను అధిరోహిస్తే, మాట ద్వారా అన్ని పేర్లను పొందుతాడు. జ్ఞానంతో ప్రాణాన్ని అధిరోహిస్తే, ప్రాణం ద్వారా అన్ని వాసనలను పొందుతాడు. జ్ఞానంతో చూపును అధిరోహిస్తే, చూపు ద్వారా అన్ని రూపాలను పొందుతాడు. జ్ఞానంతో వినికిడిని అధిరోహిస్తే, వినికిడి ద్వారా అన్ని శబ్దాలను పొందుతాడు. జ్ఞానంతో నాలుకను అధిరోహిస్తే, నాలుక ద్వారా అన్నిరకాల రుచులను పొందుతాడు. జ్ఞానంతో చేతులను అధిరోహిస్తే, చేతుల ద్వారా అన్ని పనులను పొందుతాడు. జ్ఞానంతో శరీరాన్ని అధిరోహిస్తే, శరీరం ద్వారా సుఖదుఃఖాలను పొందుతాడు. జ్ఞానంతో ఉపస్థానాన్ని అధిరోహిస్తే, ఉపస్థానంతో ఆనందం, రతి, సంతానం పొందుతాడు. జ్ఞానంతో కాళ్లను అధిరోహిస్తే, కాళ్ల ద్వారా అన్ని నడకలను పొందుతాడు. జ్ఞానంతోనే బుద్ధిని అధిరోహిస్తే, జ్ఞానంతోనే బుద్ధి, వివేకం, కోరికలను పొందుతాడు.

న హి ప్రజ్ఞాపేతా వాఙ్నామ కిఞ్చన ప్రజ్ఞపయేదన్యత్ర మే మనోఽభూదిత్యాహ । నాహమేతన్నామ ప్రాజ్ఞాసిషమితి । న హి ప్రజ్ఞాపేతః ప్రాణో గన్ధం కఞ్చన ప్రజ్ఞపయేదన్యత్ర మే మనోఽభూదిత్యాహ నాహమేతం గన్ధం ప్రాజ్ఞాసిషమితి । న హి ప్రజ్ఞాపేతం చక్షూ రూపం కిఞ్చన ప్రజ్ఞపయేదన్యత్ర మే మనోఽభూదిత్యాహ । నాహమేతద్రూపం ప్రాజ్ఞాసిషమితి న ప్రజ్ఞాపేతం శ్రోత్రం శబ్దం కఞ్చన ప్రజ్ఞపయేదన్యత్ర మే మనోఽభూదిత్యాహ । నాహమేతం శబ్దం ప్రాజ్ఞాసిషమితి న హి ప్రజ్ఞాపేతా జిహ్వాన్నరసం కఞ్చన ప్రజ్ఞపయేదన్యత్ర మే మనోఽభూదిత్యాహ । నాహమేతమన్నరసం ప్రాజ్ఞాసిషమితి న ప్రజ్ఞాపేతౌ హతౌ కర్మ కిఞ్చన ప్రజ్ఞపయేతామన్యత్ర మే మనోఽభూదిత్యాహ నాహమేతత్కర్మ ప్రాజ్ఞాసిషమితి న హి ప్రజ్ఞాపేతం శరీరం సుఖదుఃఖం కిఞ్చన ప్రజ్ఞపయేదన్యత్ర మే మనోఽభూదిత్యాహ నాహమేతత్సుఖదుఃఖం ప్రాజ్ఞాసిషమితి న హి ప్రజ్ఞాపేత ఉపస్థ ఆనన్దం రతిం ప్రజాతిం కాఞ్చన ప్రజ్ఞపయేదన్యత్ర మే మనోఽభూదిత్యాహ । నాహమేతమానన్దం న రతిం ప్రజాతిం ప్రాజ్ఞాసిషమితి న హి ప్రజ్ఞాపేతౌ పాదావిత్యాం కాఞ్చన ప్రజ్ఞాపయేతామన్యత్ర మే మనోఽభూదిత్యాహ । నాహమేతామిత్యాం ప్రాజ్ఞసిషమితి న హి ప్రజ్ఞాపేతా ధీః కాచన సిద్ధ్యేన్న ప్రజ్ఞాతవ్యం ప్రజ్ఞాయేత్

బుద్ధి లేకుండా మాట ఏమీ తెలియజేయదు, నా మనస్సు లేకపోతే అని అంటాడు. 'ఈ పేరు నాకు తెలియదు' అంటాడు. అలాగే, బుద్ధి లేకుండా ఊపిరి వాసనను తెలియజేయదు, నా మనస్సు లేకపోతే అని అంటాడు. 'ఈ వాసన నాకు తెలియదు' అంటాడు. అలాగే, బుద్ధి లేకుండా కళ్ళు రూపాన్ని చూపించవు, నా మనస్సు లేకపోతే అని అంటాడు. 'ఈ రూపం నాకు తెలియదు' అంటాడు. అలాగే, బుద్ధి లేకుండా చెవులు శబ్దాన్ని వినిపించవు, నా మనస్సు లేకపోతే అని అంటాడు. 'ఈ శబ్దం నాకు తెలియదు' అంటాడు. అలాగే, బుద్ధి లేకుండా నాలుక అన్నంలో రుచిని తెలియజేయదు, నా మనస్సు లేకపోతే అని అంటాడు. 'ఈ రుచి నాకు తెలియదు' అంటాడు. అలాగే, బుద్ధి లేకుండా చేతులు పని చేయవు, నా మనస్సు లేకపోతే అని అంటాడు. 'ఈ పని నాకు తెలియదు' అంటాడు. అలాగే, బుద్ధి లేకుండా శరీరం సుఖదుఃఖాలను తెలియజేయదు, నా మనస్సు లేకపోతే అని అంటాడు. 'ఈ సుఖదుఃఖాలు నాకు తెలియదు' అంటాడు. అలాగే, బుద్ధి లేకుండా ఉపస్థానం ఆనందం, ఆనందం, సంతానం ఏదీ తెలియజేయదు, నా మనస్సు లేకపోతే అని అంటాడు. 'ఈ ఆనందం, ఆనందం, సంతానం నాకు తెలియదు' అంటాడు. అలాగే, బుద్ధి లేకుండా కాళ్లు నడకను తెలియజేయవు, నా మనస్సు లేకపోతే అని అంటాడు. 'ఈ నడక నాకు తెలియదు' అంటాడు. అలాగే, బుద్ధి లేకుండా ధీ అంటే జ్ఞానం నెరవేరదు, ఏదీ తెలుసుకోలేరు, తెలియజేయలేరు.

న వాచం విజిజ్ఞాసీత వక్తారం విద్యాన్న గన్ధం విజిజ్ఞాసీత ఘ్రాతారం విద్యాన్న రూపం విజిజ్ఞాసీత రూపవిద్యం విద్యాన్న శబ్దం విజిజ్ఞాసీత శ్రోతారం విద్యాన్నాన్నరసం విజిజ్ఞాసీతాన్నరసవిజ్ఞాతారం విద్యాన్న కర్మ విజిజ్ఞాసీత కర్తారం విద్యాన్న సుఖదుఃఖే విజిజ్ఞాసీత సుఖదుఃఖయోర్విజ్ఞాతారం విద్యాన్నానన్దం న రతిం న ప్రజాతిం విజిజ్ఞాసీతానన్దస్య రతేః ప్రజాతేర్విజ్ఞాతారం విద్యాన్నేత్యాం విజిజ్ఞాసీతైతారం విద్యాత్ । న మనో విజిజ్ఞాసీత మన్తారం విద్యాత్ । తా వా ఏతా దశైవ భూతమాత్రా అధిప్రజ్ఞం దశ ప్రజ్ఞామాత్రా అధిభూతం యద్ధి భూతమాత్రా న స్యుర్న ప్రజ్ఞామాత్రాః స్యుర్యద్వా ప్రజ్ఞామాత్రా న స్యుర్న భూతమాత్రాః స్యుః

మాటను తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, మాట్లాడేవాడిని తెలుసుకోవాలి. వాసనను తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, వాసన పుట్టించేవాడిని తెలుసుకోవాలి. రూపాన్ని తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, చూడేవాడిని తెలుసుకోవాలి. శబ్దాన్ని తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, వినేవాడిని తెలుసుకోవాలి. అన్నంలో రుచిని తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, రుచి తెలుసుకునేవాడిని తెలుసుకోవాలి. పనిని తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, పనిచేసేవాడిని తెలుసుకోవాలి. సుఖదుఃఖాలను తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, అవి అనుభవించేవాడిని తెలుసుకోవాలి. ఆనందం, ఆనందం, సంతానం తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, వాటిని అనుభవించేవాడిని తెలుసుకోవాలి. నడక తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, నడిచేవాడిని తెలుసుకోవాలి. మనస్సును తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, ఆలోచించేవాడిని తెలుసుకోవాలి. ఇవి పది భూతమూలాలు, ఇవి బుద్ధికి ఆధారం. అలాగే, పది బుద్ధి మూలాలు భూతాలకు ఆధారం. భూతమూలాలు లేకపోతే బుద్ధి మూలాలు ఉండవు; బుద్ధి మూలాలు లేకపోతే భూతమూలాలు ఉండవు.

న హ్యన్యతరతో రూపం కిఞ్చన సిద్ధ్యేన్నో ఏతన్నానా తద్యథా రథస్యారేషు నేమిరర్పితా నాభావరా అర్పితా ఏవమేవైతా భూతమాత్రాః ప్రజ్ఞామాత్రాస్వర్పితాః ప్రజ్ఞామాత్రాః ప్రాణేఽర్పితాః స ఏష ప్రాణ ఏవ ప్రజ్ఞాత్మానన్దోఽజరోఽమృతః । న సాధునా కర్మణా భూయాన్నో ఏవాసాధునా కనీయాన్ । ఏష హ్యేవైనం సాధుకర్మ కారయతి తం యమేభ్యో లోకేభ్యో ఉన్నినీషత ఏష ఉ ఏవైనమసాధు కర్మ కారయతి తం యమధో నినీషతే । ఏష లోకపాల ఏష లోకాధిపతిరేష సర్వేశ్వరః స మ ఆత్మేతి విద్యాత్స మ ఆత్మేతి విద్యాత్

ఏదైనా రూపం ఒక్కటే ఉండదు; ఇది వేరుగా లేదు. రథంలో చక్రపు అంచు spokes మీద ఆధారపడి, అంచు మళ్లీ నాభి మీద ఆధారపడి ఉన్నట్టు, భూతమూలాలు బుద్ధిమూలాలపై ఆధారపడి ఉంటాయి, బుద్ధిమూలాలు ప్రాణంపై ఆధారపడి ఉంటాయి. ఈ ప్రాణమే బుద్ధికి ఆత్మ, ఆనందంగా, వృద్ధాప్యం లేని, అమృతంగా ఉంటుంది. మంచి పనులతో ఎవరూ గొప్పవాడవడంలేదు, చెడు పనులతో ఎవరూ చిన్నవాడవడంలేదు. ఇదే మనిషిని మంచి పనులు చేయించిస్తుంది, ఇతడిని ఈ లోకాల్లోంచి పైకి తీసుకెళ్తుంది; ఇదే చెడు పనులు చేయించిస్తుంది, ఇతడిని కిందికి తీసుకెళ్తుంది. ఇదే లోకాలకు కాపలాదారు, లోకాలకు అధిపతి, అన్నిటికీ ఇల్లు. 'ఇదే నా ఆత్మ' అని తెలుసుకోవాలి. 'ఇదే నా ఆత్మ' అని తెలుసుకోవాలి.

అథ గార్గ్యో హ వై బాలాకిరనూచానః సంస్పృష్ట ఆస సోఽయముశినరేషు సంవసన్మత్స్యేషు కురుపఞ్చాలేషు కాశీవిదేహేష్వితి సహాజాతశత్రుం కాశ్యమేత్యోవాచ । బ్రహ్మ తే బ్రవాణీతి తం హోవాచ అజాతశత్రుః । సహస్రం దద్మస్త ఇత్యేతస్యాం వాచి జనకో జనక ఇతి వా ఉ జనా ధావన్తీతి

ఆ తరువాత బాలాకిరునందనుడు గార్గ్యుడు విద్యార్థిగా ఉన్నాడు. అతడు ఉశీనరులలో, మత్స్యులలో, కురు, పాంచాల, కాశీ, విదేహ దేశాలలో నివసించాడు. చివరకు అతడు కాశీ దేశాధిపతి అజాతశత్రువు వద్దకు వెళ్లి, 'నేను నీకు బ్రహ్మాన్ని చెప్పుతాను' అన్నాడు. అజాతశత్రువు, 'నేను నీకు వెయ్యి ఇస్తాను' అన్నాడు. ఈ మాటలో జనకుడు 'జనకుడు' అని పిలవబడతాడు, ప్రజలు ఆయన కోసం పరుగెత్తుతారు.

అప్పుడు బాలాకి ఇలా అన్నాడు: "ఈ ఆకాశంలో ఉన్న వ్యక్తినే నేను ధ్యానం చేస్తాను." అజాతశత్రు ఇలా చెప్పాడు: "బాలాకీ, దీనిని పరమార్థంగా భావించవద్దు. ఇది సంపూర్ణమైనది కాదు, బ్రహ్మంగా ముందుకు పోదు. కానీ నేను దీనిని ఇలా ధ్యానం చేస్తాను." ఎవరు దీనిని ఇలా ధ్యానం చేస్తారో వారు సంతానంతో, పశువులతో పరిపూర్ణులవుతారు. కానీ వారికి సంతానం సమయానికి ముందుగా కలగదు.

బాలాకి ఇలా అన్నాడు: "ఈ వాయువులో ఉన్న వ్యక్తినే నేను ధ్యానం చేస్తాను." అజాతశత్రు ఇలా అన్నాడు: "బాలాకీ, దీనిని పరమార్థంగా భావించవద్దు. ఇది ఇంద్రుడు, వైకుంఠుడు, అపరాజితుడు. కానీ నేను దీనిని ఇలా ధ్యానం చేస్తాను." ఎవరు దీనిని ఇలా ధ్యానం చేస్తారో వారు ఎప్పుడూ గెలిచేవారవుతారు, ఎవరూ వారిని ఓడించలేరు, ఇతరులను మించి నిలుస్తారు.

బాలాకి ఇలా అన్నాడు: "ఈ నీళ్లలో ఉన్న వ్యక్తినే నేను ధ్యానం చేస్తాను." అజాతశత్రు ఇలా అన్నాడు: "బాలాకీ, దీనిని పరమార్థంగా భావించవద్దు. ఇది పేర్ల ఆత్మ. కానీ నేను దీనిని ఇలా ధ్యానం చేస్తాను." ఎవరు దీనిని ఇలా ధ్యానం చేస్తారో వారు పేర్ల ఆత్మగా మారుతారు. ఇది దేవతల గురించి చెప్పిన ఉపదేశం; ఇప్పుడు ఆత్మ గురించి చెప్పబడుతుంది.

తత ఉ హ బాలాకిస్తూష్ణీమాస తం హోవాచాజాతశత్రురేతావన్ను బాలాకా౩ఇ ఇత్యేతావద్ధీతి హోవాచ బాలాకిస్తం హోవాచాజాతశత్రుర్మృషా వై కిల మా సమవాదయిష్ఠా బ్రహ్మ తే బ్రవాణీతి । స హోవాచ యో వై బాలాక ఏతేషాం పురుషాణాం కర్తా యస్య వైతత్కర్మ స వై వేదితవ్య ఇతి తత ఉ హ బాలాకిః సమిత్పాణిః ప్రతిచక్రామోపాయానీతి తం హోవాచజాతశత్రుః ప్రతిలోమరూపమేవ స్యాద్యత్క్షత్రియో బ్రాహ్మణముపనయేత్ । ఏహి వ్యేవ త్వా జ్ఞపయిష్యామీతి తం హ పాణావభిపద్య ప్రవవ్రాజ తౌ హ సుప్తం పురుషమీయతుస్తం హాజాతశత్రురామన్త్రయాంచక్రే । బృహత్పాణ్డరవాసః సోమరాజన్నితి । స ఉ హ తూష్ణీమేవ శిశ్యే । తత ఉ హైనం యష్ట్యావిచిక్షేప స తత ఏవ సముత్తస్థౌ తం హోవాచాజాతశత్రుః । క్వైష ఏతద్వాలోకే పురుషోఽశయిష్ట క్వైతదభూత్కుత ఏతదాగా౩దితి । తత ఉ హ బాలాకిర్న విజజ్ఞౌ

అప్పుడూ బాలాకి మౌనంగా ఉండిపోయాడు. అజాతశత్రు అడిగాడు: "ఇంతేనా బాలాకీ?" అని. "ఇంతే" అని బాలాకి సమాధానమిచ్చాడు. అజాతశత్రు అన్నాడు: "నీవు వృథాగా ధ్యానం చేశావు; నేను నీకు బ్రహ్మం గురించి చెబుతాను." బాలాకి అడిగాడు: "ఈ వ్యక్తులను సృష్టించేవాడు, వీటి కార్యం ఎవరిదో, వాడే తెలుసుకోవాల్సినవాడు." అప్పుడు బాలాకి దారిని చేతిలో పట్టుకొని ఉపదేశం కోసం దగ్గరికి వచ్చాడు. అజాతశత్రు అన్నాడు: "ఒక క్షత్రియుడు బ్రాహ్మణుడికి ఉపదేశం చేయడం వెనుకబడిన పని. రా, నేను నీకు తెలియజేస్తాను." అజాతశత్రు బాలాకి చేయి పట్టుకొని బయలుదేరాడు. వారు ఒక నిద్రిస్తున్న మనిషి దగ్గరకు వెళ్లారు. అజాతశత్రు అతన్ని పిలిచాడు: "ఓ సోమరాజా, తెల్ల వస్త్రం ధరించినవాడా!" కానీ అతను మౌనంగా పడుకొని ఉన్నాడు. అప్పుడు అతన్ని దండతో తాకాడు. వెంటనే అతను లేచాడు. అజాతశత్రు అడిగాడు: "ఈ శరీరంలో ఉన్న వ్యక్తి ఎక్కడ ఉన్నాడు? ఎక్కడికి వెళ్లాడు? ఎక్కడి నుంచి తిరిగి వచ్చాడు?" బాలాకికి తెలియలేదు.

తం హోవాచాజాతశత్రుర్యత్రైష ఏతద్బాలాకే పురుషోఽశయిష్ట యత్రైతదభూద్యత ఏతదాగాద్ధితా నామ హృదయస్య నాడ్యో హృదయాత్పురీతతమభిప్రతన్వన్తి తద్యథా సహస్రధా కేశో విపాటితస్తావదణ్వ్యః పిఙ్గలస్యాణిమ్నా తిష్ఠన్తి । శుక్లస్య కృష్ణస్య పీతస్య లోహితస్యేతి తాసు తదా భవతి । యదా సుప్తః స్వప్నం న కఞ్చన పశ్యత్యస్మిన్ప్రాణ ఏవైకధా భవతి తథైనం వాక్సర్వైర్నామభిః సహాప్యేతి చక్షుః సర్వై రూపైః సహాప్యేతి శ్రోత్రం సర్వైః శబ్దైః సహాప్యేతి మనః సర్వైర్ధ్యాతైః సహాప్యేతి స యదా ప్రతిబుధ్యతే యథాగ్నేర్జ్వలతో సర్వా దిశో విస్ఫులిఙ్గా విప్రతిష్ఠేరన్నేవమేవైతస్మాదాత్మనః ప్రాణా యథాయతనం విప్రతిష్ఠన్తే ప్రాణేభ్యో దేవా దేవేభ్యో లోకాస్తద్యథా క్షురః క్షురధ్యానేఽవహితః స్యాద్విశ్వంభరో వా విశ్వంభరకులాయ ఏవమేవైష ప్రాజ్ఞ ఆత్మేదం శరీరమాత్మానమనుప్రవిష్ట ఆ లోమభ్య ఆ నఖేభ్యః

అజాతశత్రు ఇలా చెప్పాడు: "బాలాకీ, ఈ వ్యక్తి ఎక్కడ పడుకున్నాడో, ఎక్కడ ఉన్నాడో, ఎక్కడి నుంచి వచ్చాడో — అవే హృదయంలోని నాడులు, వాటిని హితా అంటారు. అవి హృదయం నుంచి శరీరమంతా వ్యాపించి ఉంటాయి. ఒక వెంట్రుకను వెయ్యిసార్లు చీల్చినంత సన్నగా, అవి పింగళ మేక వెంట్రుకలంత పలుచగా ఉంటాయి. అవి తెలుపు, నలుపు, పసుపు, ఎరుపు రంగుల్లో ఉంటాయి; వాటిలోనే ఆ వ్యక్తి నివసిస్తాడు. నిద్రలో కలలు కనకపోతే, ప్రాణం ఒక్కటే అవుతుంది. అప్పుడు మాట అన్నీ పేర్లతో కలసి అతనిలోకి వెళ్తుంది; కంటికి అన్నీ రూపాలు అతనిలో కలిసిపోతాయి; చెవికి అన్నీ శబ్దాలు అతనిలో కలిసిపోతాయి; మనసుకు అన్నీ ఆలోచనలు అతనిలో కలిసిపోతాయి. మళ్లీ లేచినప్పుడు, మండుతున్న అగ్నిలోంచి చినుకులు అన్ని దిశలకు వెళ్ళినట్టు, ఈ ఆత్మ నుంచి ప్రాణాలు తమ తమ స్థానాలకు వెళ్తాయి. ప్రాణాల నుంచి దేవతలు, దేవతల నుంచి లోకాలు ఉద్భవిస్తాయి. కత్తెర దాని పొట్టిలో ఉన్నట్టు, జాలరి తన జాలాలో ఉన్నట్టు, ఇదే జ్ఞానమయ ఆత్మ ఈ శరీరంలో వెంట్రుకల నుంచి నఖాల వరకు ప్రవేశించి ఉంది."