కౌషీతక్యుపనిషద్

అథాతః సాయమన్నం ప్రాతర్దనమాన్తరమగ్నిహోత్రమితి చాచక్షతే యావద్వై పురుషో భాషతే న తావత్ప్రాణితుం శక్నోతి ప్రాణం తదా వాచి జుహోతి । యావద్వై పురుషః ప్రాణితి న తావద్భాషితుం శక్నోతి వాచం తదా ప్రాణే జుహోతి । ఏతేఽనన్తేఽమృతాహుతిర్జాగ్రచ్చ స్వపంశ్చ సన్తతమవ్యవచ్ఛిన్నం జుహోత్యథ యా అన్యా ఆహుతయోఽన్తవత్యస్తాః కర్మమయ్యో హి భవన్త్యేతద్ధ వై పూర్వే విద్వాంసోఽగ్నిహోత్రం న జుహవాంచక్రుః

ఇప్పుడు సాయంత్రం, ఉదయం భోజనం మధ్యలో జరిగే అగ్నిహోత్రం గురించి: ఇది మధ్య అగ్నిహోత్రం అంటారు. మనిషి మాట్లాడుతున్నంత కాలం శ్వాస తీసుకోలేడు; అప్పుడు ప్రాణాన్ని మాటలో సమర్పిస్తాడు. మనిషి శ్వాస తీసుకుంటున్నంత కాలం మాట్లాడలేడు; అప్పుడు మాటను ప్రాణంలో సమర్పిస్తాడు. ఇవే అంతులేని, అమృతమైన హోమాలు — మెలకువలోనూ, నిద్రలోనూ, ఎప్పుడూ ఆగకుండా జరుగుతుంటాయి. ఇతర హోమాలు మాత్రం ముగింపు కలిగినవే; అవన్నీ కర్మల వల్లే జరుగుతాయి. అందుకే, పూర్వకాలంలో జ్ఞానులు ఆ హోమాలను చేయలేదు.

ఉక్థం బ్రహ్మేతి హ స్మాహ శుష్కభృఙ్గరస్తదృగిత్యుపాసీత సర్వాణి హాస్మై భూతాని శ్రైష్ఠ్యాయాభ్యర్చ్యన్తే తద్యజురిత్యుపాసీత సర్వాణి హాస్మై భూతాని శ్రైష్ఠ్యాయ యుజ్యన్తే తత్సామేత్యుపాసీత సర్వాణి హాస్మై భూతాని శ్రైష్ఠ్యాయ సన్నమన్తే తచ్ఛ్రీరిత్యుపాసీత తద్యశ ఇత్యుపాసీత తత్తేజ ఇత్యుపాసీత తద్యథైతచ్ఛాస్త్రాణాం శ్రీమత్తమం యశస్వితమం తేజస్వితమం భవతి । తథైవైవం విద్వాన్సర్వేషాం భూతానాం శ్రీమత్తమో యశస్వితమస్తేజస్వితమో భవతి । తమేతమైష్టకం కర్మమయమాత్మానమధ్వర్యుః సంస్కరోతి తస్మిన్యజుర్మయం ప్రవయతి యజుర్మయమ్ ఋఙ్మయం హోతా ఋఙ్మయే సామమయముద్గాతా స ఏష సర్వస్యై త్రయీవిద్యాయా ఆత్మైష ఉ ఏవాస్యాత్మా ఏతదాత్మా భవతి య ఏవం వేద

ఒకసారి శుష్కభృంగరుడు ఇలా అన్నాడు: "ఉక్తం అనగా వేదపాఠం పరమాత్మ స్వరూపమే." దాన్ని ఋగ్వేదంగా భావిస్తూ ధ్యానం చేయాలి. అప్పుడు అన్ని జీవులు అతనిని గొప్పతనానికి గౌరవిస్తాయి. దాన్ని యజుర్వేదంగా భావిస్తూ ధ్యానం చేయాలి. అప్పుడు అన్ని జీవులు అతనితో ఐక్యమవుతాయి. దాన్ని సామవేదంగా భావిస్తూ ధ్యానం చేయాలి. అప్పుడు అన్ని జీవులు అతనికి నమస్కరిస్తాయి. దాన్ని ఐశ్వర్యంగా, కీర్తిగా, తేజస్సుగా భావిస్తూ ధ్యానం చేయాలి. వేదాలలో అత్యంత ఐశ్వర్యవంతమైనది, కీర్తివంతమైనది, తేజోవంతమైనది ఎలా ఉంటుందో, అలాగే ఈ విధంగా తెలిసినవాడు కూడా అన్ని జీవుల్లో అత్యంత ఐశ్వర్యవంతుడు, కీర్తివంతుడు, తేజోవంతుడవుతాడు. యజ్ఞంలో యజ్ఞకర్త తనను తానే ఒక ఇటుకలా, క్రియారూపంగా తయారు చేసుకుంటాడు. అందులో యజుర్వేదాన్ని నింపుతాడు; హోతా ఋగ్వేదాన్ని నింపుతాడు; ఉద్గాతా సామవేదాన్ని నింపుతాడు. ఇది మూడు వేదాల సారమైన ఆత్మ. ఇది దాని అసలైన ఆత్మ. ఎవడు ఈ విధంగా తెలుసుకుంటాడో, వాడే నిజమైన ఆత్మను పొందుతాడు.

అథాతః సర్వజితః కౌషీతకేస్త్రీణ్యుపాసనాని భవన్తి యజ్ఞోపవీతం కృత్వాప ఆచమ్య త్రిరుదపాత్రం ప్రసిచ్యోద్యన్తమాదిత్యముపతిష్ఠేత వర్గోఽసి పాప్మానం మే వృఙ్ధీత్యేతయైవావృతా మధ్యే సన్తముద్వర్గోఽసి పాప్మానం మే వృఙ్ధీత్యేతయైవావృతాఽస్తం యన్తం సంవర్గోఽసి పాప్మానం మే సంవృఙ్ధీతి । యదహోరాత్రాభ్యాం పాపం కరోతి సం తద్వృఙ్క్తే

ఇప్పుడు సర్వవిజేతగా ఉండేందుకు, కౌశీతకుల వారికి మూడు విధాల ధ్యానాలు ఉన్నాయి. మొదట యజ్ఞోపవీతం ధరించి, నీళ్లు ముక్కురూ ముట్టి, మూడుసార్లు మట్టిపాత్రతో నీళ్లు చల్లి, ఉదయిస్తున్న సూర్యుడిని ఇలా ధ్యానించాలి: "నీవు వెలుగు, నా పాపాన్ని తొలగించు." ఇదే మంత్రంతో మధ్యాహ్నం సూర్యుడిని ధ్యానించాలి: "నీవు పైకి వెలుగు, నా పాపాన్ని తొలగించు." ఇదే మంత్రంతో సాయంత్రం అస్తమిస్తున్న సూర్యుడిని ధ్యానించాలి: "నీవు క్రిందికి వెలుగు, నా పాపాన్ని తొలగించు." ఇలా రోజు, రాత్రి చేసిన పాపం అంతా తొలగిపోతుంది.

అథ మాసి మాస్యమావాస్యాయాం పశ్చాచ్చన్ద్రమసం దృశ్యమానముపతిష్ఠేతైతయైవావృతా హరితతృణాభ్యాం వాక్ప్రత్యస్యతి యత్తే సుసీమం హృదయమధి చన్ద్రమసి శ్రితం తేనామృతత్వస్యేశానం మాహం పౌత్రమఘం రుదమితి న హాస్మాత్పూర్వాః ప్రజాః ప్రయన్తీతి ను జాతపుత్రస్యాథాజాతపుత్రస్యాప్యాయస్వ సమేతు తే సన్తే పయాంసి సముయన్తు వాజా యమాదిత్యా అంశుమాప్యాయయన్తీత్యేతాస్తిస్ర ఋచో జపిత్వా మాస్మాకం ప్రాణేన ప్రజయా పశుభిరాప్యాయయిష్ఠా యొఽస్మాన్ద్వేష్టి యం చ వయం ద్విష్మస్తస్య ప్రాణేన ప్రజయా పశుభిరాప్యాయస్వేతి దైవీమావృతమావర్త ఆదిత్యస్యావృతమన్వావర్తయతి దక్షిణం బాహుమన్వావర్తతే

ప్రతి నెల అమావాస్య రోజున, పశ్చిమ దిశలో కనబడే చంద్రుణ్ణి ఇదే మంత్రంతో ధ్యానించాలి. ఆ సమయంలో రెండు పచ్చికట్టెలను వేసి ఇలా చెప్పాలి: "ఓ చంద్రుడా! నీ హృదయంలో ఉన్న పవిత్రత నాకు అమృతత్వాన్ని కలిగించు. కుమారుని పాపానికి నేను కన్నీరు కార్చకూడదు." అందుకే పూర్వీకులు అతనికంటే ముందుగా పోవరు. కుమారుడు ఉన్నా, లేకపోయినా, "నీ జీవం, సంతానం, ధనంతో నీవు అభివృద్ధి చెందు. నీ పాలెర్రగా పోయి, నీకు నీళ్లు, ఐశ్వర్యం కలిసిరావాలి. ఆదిత్యులు తమ కిరణాలతో నిన్ను అభివృద్ధి పరచాలి" అని మూడు ఋచలను జపించాలి. "మా ప్రాణంతో, సంతానంతో, పశువులతో నీవు మమ్మల్ని అభివృద్ధి పరచాలి. ఎవడు మాకు ద్వేషిస్తాడో, మేము ఎవడిని ద్వేషిస్తామో, అతనికి ప్రాణంతో, సంతానంతో, పశువులతో అభివృద్ధి కలగాలి" అని చెప్పాలి. ఇది దైవమంత్రం, సూర్యుని కాంతి తిరుగుదల, కుడి చేయి తిరిగినట్టు చేయాలి.

అథ పౌర్ణమాస్యాం పురస్తాచ్చన్ద్రమసం దృశ్యమానముపతిష్ఠేతైతయైవావృతా సోమో రాజాసి విచకక్షణః పఞ్చముఖోఽసి ప్రజాపతిర్బ్రాహ్మణస్త ఏకం ముఖం తేన ముఖేన రాజ్ఞోఽత్సి తేన ముఖేన మామన్నాదం కురు రాజా త ఏకం ముఖం తేన ముఖేన విశోత్సి తేనైవ ముఖేన మామన్నాదం కురు శ్యేనస్త ఏకం ముఖం తేన ముఖేన పక్షిణోఽత్సి తేన ముఖేన మామన్నాదం కురు అగ్నిష్ట ఏకం ముఖం తేన ముఖేనేమం లోకమత్సి తేన ముఖేన మామన్నాదం కురు త్వయి పఞ్చమం ముఖం తేన ముఖేన సర్వాణి భూతాన్యత్సి తేన ముఖేన మామన్నాదం కురు మాస్మాకం ప్రాణేన ప్రజయా పశుభిరవక్షేష్ఠా యోఽస్మాద్వేష్టి యం చ వయం ద్విష్మస్తస్య ప్రాణేన ప్రజయా పశుభిరవక్షీయస్వేతి దైవీమావృతమావర్త ఆదిత్యస్యావృతమన్వావర్తన్త ఇతి దక్షిణం బాహుమన్వావర్తతే

పౌర్ణమి రోజున, తూర్పు దిశలో కనబడే చంద్రుణ్ణి ఇదే మంత్రంతో ధ్యానించాలి: "నీవు సోముడు, రాజు, జ్ఞానవంతుడు, అయిదు ముఖాలవాడు. నీవు ప్రజాపతి, బ్రాహ్మణుడు; ఒక ముఖంతో రాజును భక్షిస్తావు, ఆ ముఖంతో నన్ను తినవద్దు. నీవు రాజు; ఒక ముఖంతో ప్రజలను భక్షిస్తావు, ఆ ముఖంతో నన్ను తినవద్దు. నీవు గద్ద; ఒక ముఖంతో పక్షులను భక్షిస్తావు, ఆ ముఖంతో నన్ను తినవద్దు. నీవు అగ్ని; ఒక ముఖంతో ఈ లోకాన్ని భక్షిస్తావు, ఆ ముఖంతో నన్ను తినవద్దు. నీలో ఐదవ ముఖం ఉంది; ఆ ముఖంతో అన్ని జీవులను భక్షిస్తావు, ఆ ముఖంతో నన్ను తినవద్దు. మా ప్రాణం, సంతానం, పశువులు తగ్గిపోవద్దు. ఎవడు మాకు ద్వేషిస్తాడో, మేము ఎవడిని ద్వేషిస్తామో, అతనికి ప్రాణం, సంతానం, పశువులు తగ్గిపోవాలి" అని చెప్పాలి. ఇది దైవమంత్రం, సూర్యుని కాంతి తిరుగుదల, కుడి చేయి తిరిగినట్టు చేయాలి.

అథ ప్రోష్యాన్పుత్రస్య మూర్ధానమభిమృశేత్ । అఙ్గాదఙ్గాత్సమ్భవసి హృదయాదధిజాయసే । ఆత్మా త్వం పుత్ర మావిథ స జీవ శరదః శతమసావితి నామాస్య గృహ్ణాతి । అశ్మా భవ పరశుర్భవ హిరణ్యమస్తృతం భవ । తేజో వై పుత్రనామాసి స జీవ శరదః శతమసావితి నామాస్య గృహ్ణాతి। యేన ప్రజాపతిః ప్రజాః పర్యగృహ్ణాదరిష్ట్యై తేన త్వా పరిగృహ్ణామ్యసావితి నామాస్య గృహ్ణాత్యథాస్య దక్షిణే కర్ణే జపత్యస్మై ప్రయన్ధి మఘవన్నృజీషిన్నితీన్ద్ర శ్రేష్ఠాని ద్రవిణాని ధేహీతి సవ్యే మా చ్ఛిత్థా మా వ్యథిష్ఠాః శతం శరద ఆయుషో జీవ పుత్ర । తే నామ్నా మూర్ధానమభిజిఘ్రామ్యసావితి త్రిర్మూర్ధానమవజిఘ్రేద్గవాం త్వా హిఙ్కారేణాభిహిఙ్కరోమీతి త్రిర్మూర్ధానమభిహిఙ్కుర్యాత్

తరువాత, ప్రయాణం నుంచి తిరిగి వచ్చినప్పుడు కుమారుని తల తాకుతూ ఇలా చెప్పాలి: "నీ శరీర భాగాలన్నింటినుండి నీవు పుట్టావు, హృదయంనుండి జన్మించావు. నీవు నా ప్రాణమే కుమారా, నీవు నశించకూడదు. వంద సంవత్సరాలు ఆయుష్షుతో జీవించు." అని పేరు పెట్టాలి. "రాయి లా బలంగా ఉండు, కత్తిలా పదునుగా ఉండు, బంగారం లా మెరుగు పడు. నీ పేరు తేజస్సు, కుమారా, వంద సంవత్సరాలు జీవించు." అని పేరు పెట్టాలి. "ప్రజాపతి సృష్టిని రక్షించడానికి ఎలా ఆలింగనం చేసాడో, అలాగే నేను నిన్ను రక్షణ కోసం ఆలింగనం చేస్తున్నాను." అని పేరు పెట్టాలి. తరువాత, కుడి చెవిలో ఇలా జపించాలి: "మఘవంతుడా, ఇంద్రుడా, అతనికి ఉత్తమమైన ధనాన్ని ఇచ్చు." ఎడమ చెవిలో: "వదిలిపెట్టవద్దు, భయపడవద్దు. వంద సంవత్సరాలు జీవించు కుమారా." అని చెప్పాలి. ఆ తరువాత, పేరు పలుకుతూ తలపై మూడుసార్లు వాసన పూయాలి: "గోవుల గొంతుతో నిన్ను వాసన పుచ్చుకుంటున్నాను." అని మూడుసార్లు తలపై వాసన పుచ్చాలి, మూడుసార్లు గోవుల గొంతు శబ్దం చేయాలి.

అథాతో దైవః పరిమర ఏతద్వై బ్రహ్మ దీప్యతే యదగ్నిర్జ్వలత్యథైతన్మ్రియతే యన్న జ్వలతి తస్యాదిత్యమేవ తేజో గచ్ఛతి వాయుం ప్రాణ ఏతద్వై బ్రహ్మ దీప్యతే యథాదిత్యో దృశ్యతేఽథైతన్మ్రియతే యన్న దృశ్యతే తస్య చన్ద్రమసమేవ తేజో గచఛతి వాయుం ప్రాణ ఏతద్వై బ్రహ్మ దీప్యతే యచ్చన్ద్రమా దృశ్యతే । అథైతన్మ్రియతే యన్న దృశ్యతే తస్య విద్యుతమేవ తేజో గచ్ఛతి వాయుం ప్రాణ ఏతద్వై బ్రహ్మ దీప్యతే యద్విద్యుద్విద్యోతతేఽథైతన్మ్రియతే యన్న విద్యోతతే తస్య వాయుమేవ తేజో గచ్ఛతి వాయుం ప్రాణః । తా వా ఏతాః సర్వా దేవతా వాయుమేవ ప్రవిశ్య వాయౌ మృతా న మృచ్ఛన్తే తస్మాదేవ ఉ పునరుదీరత ఇత్యధిదైవతమథాధ్యాత్మమ్

ఇప్పుడు, దైవిక లయ గురించి: అగ్ని వెలిగినప్పుడు అది బ్రహ్మ తేజంగా ప్రకాశిస్తుంది. అగ్ని ఆగిపోయినప్పుడు దాని తేజస్సు సూర్యునికి చేరుతుంది, ప్రాణం వాయువుకు చేరుతుంది. సూర్యుడు కనిపించినప్పుడు అది బ్రహ్మ తేజంగా ప్రకాశిస్తుంది. సూర్యుడు కనిపించకపోతే దాని తేజస్సు చంద్రునికి చేరుతుంది, ప్రాణం వాయువుకు చేరుతుంది. చంద్రుడు కనిపించినప్పుడు అది బ్రహ్మ తేజంగా ప్రకాశిస్తుంది. చంద్రుడు కనిపించకపోతే దాని తేజస్సు మెరుపుకు చేరుతుంది, ప్రాణం వాయువుకు చేరుతుంది. మెరుపు మెరిసినప్పుడు అది బ్రహ్మ తేజంగా ప్రకాశిస్తుంది. మెరుపు మెరియకపోతే దాని తేజస్సు వాయువుకు చేరుతుంది, ప్రాణం వాయువుకే చేరుతుంది. ఈ దేవతలన్నీ వాయువులో కలిసిపోతాయి. వాయువులో లయమైనా అవి నశించవు. అందుకే అవి మళ్లీ ప్రబలుతాయి. ఇది దేవతల గురించి వివరణ. ఇప్పుడు వ్యక్తిగతంగా చెప్పబడుతుంది.

ఏతద్వై బ్రహ్మ దీప్యతే యద్వాచా వదత్యథైతన్మ్రియతే యన్న వదతి తస్య చక్షురేవ తేజో గచ్ఛతి ప్రాణం ప్రాణ ఏతద్వై బ్రహ్మ దీప్యతే యచ్చక్షుషా పశ్యత్యథైతన్మ్రియతే యన్న పశ్యతి తస్య శ్రోత్రమేవ తేజో గచ్ఛతి ప్రాణం ప్రాణ ఏతద్వై బ్రహ్మ దీప్యతే యచ్ఛ్రోత్రేణ శృణోత్యథైతన్మ్రియతే యన్న శృణోతి తస్య మన ఏవ తేజో గచ్ఛతి ప్రాణ ఏతద్వై బ్రహ్మ దీప్యతే యన్మనసా ధ్యాయత్యథైతన్మ్రియతే యన్న ధ్యాయతి తస్య ప్రాణమేవ తేజో గచ్ఛతి ప్రాణం ప్రాణస్తావా ఏతాః సర్వా దేవతాః ప్రాణమేవ ప్రవిశ్య ప్రాణే మృతా న మృచ్ఛన్తే తస్మా దేవ ఉ పునరుదీరతే తద్యదిహ వా ఏవం విద్వాంస ఉభౌ పర్వతావభిప్రవర్తేయాతాం తుస్తూర్షమాణో దక్షిణశ్చోత్తరశ్చ న హైవైనం స్తృణ్వీయాతామ్ । అథ య ఏనం ద్విషన్తి యాంశ్చ స్వయం ద్వేష్టి త ఏనం సర్వే పరిమ్రియన్తే

ఇప్పుడు, వాక్కుతో మాట్లాడినప్పుడు అది బ్రహ్మ తేజంగా ప్రకాశిస్తుంది. మాట ఆగిపోయినప్పుడు దాని తేజస్సు కన్నుకు చేరుతుంది, ప్రాణం ప్రాణానికే చేరుతుంది. కన్నుతో చూసినప్పుడు అది బ్రహ్మ తేజంగా ప్రకాశిస్తుంది. చూపు ఆగిపోయినప్పుడు దాని తేజస్సు చెవికి చేరుతుంది, ప్రాణం ప్రాణానికే చేరుతుంది. చెవితో వినినప్పుడు అది బ్రహ్మ తేజంగా ప్రకాశిస్తుంది. వినికిడి ఆగిపోయినప్పుడు దాని తేజస్సు మనసుకు చేరుతుంది, ప్రాణం ప్రాణానికే చేరుతుంది. మనసుతో ధ్యానం చేసినప్పుడు అది బ్రహ్మ తేజంగా ప్రకాశిస్తుంది. ధ్యానం ఆగిపోయినప్పుడు దాని తేజస్సు ప్రాణానికే చేరుతుంది, ప్రాణం ప్రాణానికే చేరుతుంది. ఈ దేవతలన్నీ ప్రాణంలో కలిసిపోతాయి. ప్రాణంలో లయమైనా అవి నశించవు. అందుకే అవి మళ్లీ ప్రబలుతాయి. ఈ విధంగా తెలిసిన ఇద్దరు జ్ఞానులు దక్షిణం, ఉత్తరం నుంచి రెండు కొండలవైపు వచ్చినా, వారిని ఎవరూ జయించలేరు. కానీ అతనిని ద్వేషించే వారు, అతను ద్వేషించే వారందరూ నశిస్తారు.

అథాతో నిఃశ్రేయసాదానం సర్వా హ వై దేవతా అహం శ్రేయసే వివదమానాః । అస్మాచ్ఛరీరాదుచ్చక్రముస్తద్దారుభూతం శిష్యేథైతద్వాక్ప్రవివేశ తద్వాచా వదచ్ఛిష్య ఏవ । అథైతచ్చక్షుః ప్రవివేశ తద్వాచా వదచ్చక్షుషా పశ్యచ్ఛిష్య ఏవాథైనచ్ఛ్రోత్రం ప్రవివేశ తద్వాచా వదచ్చక్షుషా పశ్యచ్ఛ్రోత్రేణ శృణ్వచ్ఛిష్య ఏవాథైనన్మనః ప్రవివేశ తద్వాచా వదచ్చక్షుషా పశ్యచ్ఛ్రోత్రేణ శృణ్వన్మనసా ధ్యాయచ్ఛిష్య ఏవాథైతత్ప్రాణః ప్రవివేశ తత్తత ఏవ సముత్తస్థౌ తే దేవాః ప్రాణే నిఃశ్రేయసం విచిన్త్య ప్రాణమేవ ప్రజ్ఞాత్మానమభిసమ్భూయ సహైతైః సర్వైరస్మాల్లోకాదుచ్చక్రముః । తే వాయు-ప్రతిష్ఠాకాశాత్మానః స్వర్యయుస్తథొ ఏవైవం విద్వాన్సర్వేషాం భూతానాం ప్రాణమేవ ప్రజ్ఞాత్మానమభిసమ్భూయ సహైతైః సర్వైరస్మాచ్ఛరీరాదుత్క్రామతి స వాయుప్రతిష్ఠాకాశాత్మా న స్వరేతి తద్భవతి యత్రైతద్దేవాస్తత్ప్రాప్య తదమృతో భవతియదమృతా దేవాః

ఇప్పుడు పరమ శ్రేయస్సు పొందడాన్ని వివరించుదాం. అన్ని దేవతలు, ఎవరు గొప్పవారో అని వాదించుకుంటూ, ఈ శరీరం నుంచి బయటకు వెళ్లిపోయి, అవి చలించని దేహంలా ఉండిపోయాయి. మొదట వాక్కు లోపలికి వచ్చింది, వాక్కుతో మాట్లాడినా, జీవం రాలేదు. తరువాత చూపు లోపలికి వచ్చింది, వాక్కుతో మాట్లాడి, చూపుతో చూచినా, జీవం రాలేదు. తరువాత చెవి లోపలికి వచ్చింది, వాక్కుతో మాట్లాడి, చూపుతో చూచి, చెవితో వినినా, జీవం రాలేదు. తరువాత మనస్సు లోపలికి వచ్చింది, వాక్కుతో మాట్లాడి, చూపుతో చూచి, చెవితో వినిపించి, మనస్సుతో ఆలోచించినా, జీవం రాలేదు. చివరికి ప్రాణం లోపలికి వచ్చింది, అప్పుడే ఆ శరీరం లేచి కూర్చుంది. అప్పుడు దేవతలు, ప్రాణంలోనే పరమ శ్రేయస్సు ఉందని గ్రహించి, ప్రాణాన్ని జ్ఞాన స్వరూపంగా అంగీకరించి, అందరితో కలిసి ఈ లోకాన్ని విడిచారు. వారు వాయువును ఆధారంగా, ఆకాశాన్ని స్వరూపంగా స్వీకరించి స్వర్గాన్ని పొందారు. ఈ విధంగా, ఎవరు ప్రాణాన్ని జ్ఞాన స్వరూపంగా అంగీకరిస్తారో వారు కూడా అన్ని జీవులతో కలిసి ఈ శరీరం విడిచి వెళ్తారు. వారు వాయువును ఆధారంగా, ఆకాశాన్ని స్వరూపంగా స్వర్గాన్ని పొందుతారు. దేవతలు అక్కడికి చేరినప్పుడు అవి అమరత్వాన్ని పొందుతాయి. అందుకే దేవతలు అమరులు.

అథాతః పితాపుత్రీయం సమ్ప్రదానమితి చాచక్షతే । పితా పుత్రం ప్రేష్యన్నాహ్వయతి నవైస్తృణైరగారం సంస్తీర్యాగ్నిముపసమాధాయోదకుమ్భం సపాత్రముపనిధాయాహతేన వాససా సమ్ప్రచ్ఛన్నః స్వయం శ్యేత ఏత్య పుత్ర ఉపరిషటాదభినిపద్యతే, ఇన్ద్రియైరస్యేన్ద్రియాణి సంస్పృశ్యాపి వాస్యాభిముఖత ఏవాసీతాథాస్మై సంప్రయచ్ఛతి వాచం మే త్వయి దధానీతి పితా వాచం తే మయి దధ ఇతి పుత్రః ప్రాణం మే త్వయి దధానీతి పితా ప్రాణం తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । చక్షుర్మే త్వయి దధానీతి పితా చక్షుస్తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । శ్రోత్రం మే త్వయి దధానీతి పితా శ్రోత్రం తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । మనో మే త్వయి దధానీతి పితా మనస్తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । అన్నరసాన్మే త్వయి దధానీతి పితాన్నరసాంస్తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । కర్మాణి మే త్వయి దధానీతి పితా కర్మాణి తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । సుఖదుఃఖే మే త్వయి దధానీతి పితా సుఖదుఃఖే తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । ఆనన్దం రతిం ప్రజాతిం మే త్వయి దధానీతి పితా ఆనన్దం రతిం ప్రజాతిం తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । ఇత్యా మే త్వయి దధానీతి పితా ఇత్యా తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । ధియో విజ్ఞాతవ్యం కామాన్మే త్వయి దధానీతి పితా ధియో విజ్ఞాతవ్యం కామాంస్తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । అథ దక్షిణావుత్ప్రాఙుపనిష్క్రామతి తం పితానుమన్త్రయతే యశో బ్రహ్మవర్చసమన్నాద్యం కీర్తిస్త్వా జుషతామిత్యథేతరః సవ్యమంసమన్వవేక్షతే పాణినాన్తర్ధాయ వసనాన్తేన వా ప్రచ్ఛాద్య స్వర్గాంల్లోకాన్కామానవాప్నుహీతి స యద్యగదః స్యాత్పుత్రస్యైశ్వర్యే పితా వసేత్పరి వా వ్రజేద్యద్యు వై ప్రేయాద్యదేవైనం సమాపయతి తథా సమాపయితవ్యో భవతి తథా సమాపయితవ్యో భవతి

ఇప్పుడు తండ్రి-కొడుకు మధ్య సమర్పణ విధానం గురించి చెబుతారు. తండ్రి తన కుమారుని పిలిచి, తొమ్మిది గడ్డి పొదలను పరచి, అగ్నిని వెలిగించి, నీటి కుండను పాత్రతో ఉంచి, పాత బట్టతో తనను తాను కప్పుకుని పడుకుంటాడు. కొడుకు దగ్గరికి వచ్చి పక్కన కూర్చుంటాడు. తండ్రి తన ఇంద్రియాలను కొడుకుతో తాకి, కొడుకు తండ్రి వైపు చూస్తూ కూర్చుంటాడు. అప్పుడు తండ్రి ఇలా అంటాడు: 'నా వాక్కును నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా వాక్కును నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా ప్రాణాన్ని నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా ప్రాణాన్ని నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా చూపును నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా చూపును నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా వినికిడిని నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా వినికిడిని నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా మనస్సును నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా మనస్సును నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా అన్నరసాన్ని నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా అన్నరసాన్ని నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా కర్మలను నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా కర్మలను నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా సుఖదుఃఖాలను నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా సుఖదుఃఖాలను నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా ఆనందం, సంతోషం, సంతానాన్ని నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా ఆనందం, సంతోషం, సంతానాన్ని నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా చలనం నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా చలనం నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా బుద్ధి, వివేకం, కోరికలను నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా బుద్ధి, వివేకం, కోరికలను నాలో ఉంచు.' ఇలా సమర్పణ పూర్తయిన తరువాత తండ్రి తూర్పు వైపు లేచి, కొడుకును ఆశీర్వదిస్తూ: 'నీకు యశస్సు, బ్రహ్మవర్చస్సు, సమృద్ధి, కీర్తి కలుగుగాక' అని అంటాడు. తరువాత మరొకరు కుడి తొడను పరిశీలించి, చేతితో లేదా వస్త్రంతో కప్పి, 'నీకు స్వర్గ లోకాలు, కోరికలు సిద్ధించుగాక' అని ప్రార్థిస్తాడు. తండ్రి ఆరోగ్యంగా ఉంటే, కొడుకు సౌభాగ్యంతో పాటు ఉంటాడు లేదా వెళ్లిపోతాడు. కొడుకు వెళ్లిపోతే, తండ్రి విధిగా సమర్పణను పూర్తిచేస్తాడు.

ప్రతర్దనో హ దైవోదాసిరిన్ద్రస్య ప్రియం ధామోపజగామ । యుద్ధేన చ పౌరుషేణ చ తం హేన్ద్ర ఉవాచ । ప్రతర్దన వరం తే దదానీతి స హోవాచ ప్రతర్దనః । త్వమేవ మే వృణీష్వ యం త్వం మనుష్యాయ హితతమం మన్యస ఇతి తం హేన్ద్ర ఉవాచ । న వై వరోఽవరస్మై వృణీతే త్వమేవ వృణీష్వేత్యేవమరో వై కిల మ ఇతి హోవాచ ప్రతర్దనోఽథో ఖల్విన్ద్రః సత్యాదేవ నేయాయ । సత్యం హీన్ద్రః స హోవాచ । మామేవ విజానీహ్యేతదేవాహం మనుష్యాయ హితతమం మన్యే । యన్మాం విజానీయాత్ । త్రిశీర్షాణం త్వాష్ట్రమహనమవాఙ్ముఖాన్యతీన్సాలావృకేభ్యః ప్రాయచ్ఛం బహ్వీః సన్ధా అతిక్రమ్య దివి ప్రహ్లాదీయానతృణమహమన్తరిక్షే పౌలోమాన్పృథివ్యాం కాలఖాఞ్జాన్ । తస్య మే తత్ర న లోమ చ మామీయతే । స యో మాం విజానీయాన్నాస్య కేన చ కర్మణా లోకో మీయతే । న మాతృవధేన న పితృవధేన న స్తేయేన న భ్రూణహత్యయా నాస్య పాపం చ న చకృషో ముఖాన్నీలం వేత్తీతి

ప్రతర్దనుడు, దివోదాసుని కుమారుడు, ఇంద్రుని ప్రియమైన స్థలానికి వెళ్లాడు. యుద్ధంలో ధైర్యంతో గెలిచి, ఇంద్రుడు అతనితో ఇలా అన్నాడు: 'ప్రతర్దనా, నీకు ఒక వరం ఇస్తాను.' ప్రతర్దనుడు ఇలా అన్నాడు: 'నాకు మేలు చేసే దానిని నువ్వే ఎంచుకో.' ఇంద్రుడు: 'ఇతరుల కోసం వరం ఎవరూ ఎంచుకోరు, నువ్వే ఎంచుకో' అన్నాడు. ప్రతర్దనుడు: 'అయితే నాకు అమరత్వం కావాలి' అన్నాడు. ఇంద్రుని దగ్గరకు సత్యంతోనే చేరాలి, ఎందుకంటే ఇంద్రుడు సత్యమే. ఇంద్రుడు అన్నాడు: 'నన్ను తెలుసుకో, ఇదే మనుష్యులకు మేలు చేసే విషయం. నన్ను తెలుసుకోవడం మేలు. నేను త్రిశిరస్సు త్వష్టారుని తలదించుకుని సాలావృకులకు పంపాను. అనేక అడ్డంకులను దాటి, స్వర్గంలో ప్రహ్లాదీయులను, మధ్యలో పౌలోములను, భూమిపై కాలఖంజులను జయించాను. అందులో నాకు ఒక్క వెంట్రుక కూడా నష్టం కాలేదు. నన్ను తెలుసుకునేవారికి ఏ పని వల్లనూ హాని కలగదు; తల్లి హత్య వల్ల కాదు, తండ్రి హత్య వల్ల కాదు, దొంగతనం వల్ల కాదు, గర్భహత్య వల్ల కాదు, ఏ పాపం కూడా అతనిని తాకదు. అతడు నోటిలో నీలం చూడడు.'

స హోవాచ ప్రాణోఽస్మి ప్రజ్ఞాత్మా తం మామాయురమృతమిత్యుపాస్వ | ఆయుః ప్రాణః ప్రాణో వా ఆయుః ప్రాణ ఏవాచామృతమ్ । యావద్ధ్యస్మిఞ్ఛరీరే ప్రాణో వసతి తావదాయుః । ప్రాణేన హ్యేవాముష్మింల్లోకేఽమృతత్వమాప్నోతి । ప్రజ్ఞయా సత్యసఙ్కల్పం స యో మమాయురమృతమిత్యుపాస్తే సర్వమాయురస్మింల్లోక ఏతి । ఆప్నోత్యమృతత్వమక్షితిం స్వర్గే లోకే । తద్ధైక ఆహురేకభూయం వై ప్రాణా గచ్ఛన్తీతి । న హి కశ్చన శక్నుయాత్సకృద్వాచా నామ ప్రజ్ఞాపయితుం చక్షుషా రూపం శ్రోత్రేణ శబ్దం మనసా ధ్యానమిత్యేకభూయం వై ప్రాణాః । ఏకైకమేతాని సర్వాణ్యేవ ప్రజ్ఞాపయన్తి । వాచం వదన్తీ సర్వే ప్రాణా అనువదన్తి । చక్షుః పశ్యత్సర్వే ప్రాణా అనుపశ్యన్తి శ్రోత్రం శృణ్వత్సర్వే ప్రాణా అనుశృణ్వన్తి మనో ధ్యాయత్సర్వే ప్రాణా అనుధ్యాయన్తి ప్రాణం ప్రాణన్తం సర్వే ప్రాణా అనుప్రాణన్తీతి । ఏవముహైవైతదితి హేన్ద్ర ఉవాచ । అస్తీత్యేవ ప్రాణానాం నిఃశ్రేయసాదానమితి

అప్పుడు ఇంద్రుడు ఇలా అన్నాడు: 'నేనే ప్రాణం, నేనే జ్ఞాన స్వరూపుడను. నన్ను ఆయువు, అమృతంగా భావించి ఉపాసన చేయు.' ఆయువు అంటే ప్రాణం, ప్రాణమే ఆయువు, ప్రాణమే అమృతం. ఈ శరీరంలో ప్రాణం ఉన్నంతవరకు ఆయువు ఉంటుంది. ప్రాణంతోనే పరలోకంలో అమరత్వాన్ని పొందుతారు. జ్ఞానంతో సత్యనిశ్చయుడు అవుతారు. ఎవరు నన్ను ఆయువు, అమృతంగా భావించి ఉపాసన చేస్తారో వారు ఈ లోకంలో సంపూర్ణ ఆయువు పొందుతారు, స్వర్గలోకంలో అమరత్వాన్ని, స్థిరత్వాన్ని పొందుతారు. కొందరు 'ప్రాణాలు వేర్వేరుగా పోతాయి' అంటారు. కానీ ఒక్కసారి వాక్కుతో అన్ని పేర్లను, చూపుతో అన్ని రూపాలను, వినికిడితో అన్ని శబ్దాలను, మనస్సుతో అన్ని ఆలోచనలను చెప్పడం ఎవ్వరూ చేయలేరు. ప్రాణాలు అన్నీ కలిసే ఉంటాయి. ఒక్కొక్కటి మిగతావన్నీ తెలియజేస్తుంది. వాక్కు మాట్లాడితే అన్ని ప్రాణాలు అనుసరిస్తాయి. చూపు చూస్తే అన్ని ప్రాణాలు చూస్తాయి. వినికిడి వింటే అన్ని ప్రాణాలు వింటాయి. మనస్సు ధ్యానం చేస్తే అన్ని ప్రాణాలు ధ్యానం చేస్తాయి. ప్రాణం ఊపిరి తీసుకుంటే అన్ని ప్రాణాలు ఊపిరి తీసుకుంటాయి. ఇదే విధంగా జరుగుతుందని ఇంద్రుడు అన్నాడు. ఇదే ప్రాణాలకు పరమ శ్రేయస్సు సాధన.

జీవతి వాగపేతో మూకాన్హి పశ్యామో జీవతి చక్షురపేతోఽన్ధాన్హి పశ్యామో జీవతి శ్రోత్రాపేతో బధిరాన్హి పశ్యామో జీవతి మనోపేతో బాలాన్హి పశ్యామో జీవతి బాహుచ్ఛిన్నో జీవత్యూరుచ్ఛిన్న ఇతి । ఏవం హి పశ్యామ ఇతి । అథ ఖలు ప్రాణ ఏవ ప్రజ్ఞాత్మేదం శరీరం పరిగృహ్యోతథాపయతి । తస్మాదేతదేవోఽథముపాసీత । యో వై ప్రాణః సా ప్రజ్ఞా యా వా ప్రజ్ఞా స ప్రాణః । సహ హ్యేతావస్మిఞ్ఛరీరే వసతః సహోత్క్రామతస్తస్యైషైవ దృష్టిః । ఏతద్విజ్ఞానమ్ । యత్రైతత్పురుషః సుప్తః స్వప్నం న కఞ్చన పశ్యత్యథాస్మిన్ప్రాణ ఏవైకధా భవతి । తదైనం వాక్సర్వైర్నామభిః సహాప్యేతి చక్షుః సర్వై రూపైః సహాప్యేతి శ్రోత్రం సర్వైః శబ్దైః సహాప్యేతి మనః సర్వైర్ధ్యాతైః సహాప్యేతి । స యదా ప్రతిబుధ్యతే యథాగ్నేర్జ్వలతో సర్వా దిశొ విస్ఫులిఙ్గా విప్రతిష్ఠేరన్నేవమేవైతస్మాదాత్మనః ప్రాణా యథాయతనం విప్రతిష్ఠన్తే ప్రాణేభ్యో దేవా దేవేభ్యో లోకాః । తస్యైషైవ సిద్ధిరేతద్విజ్ఞానమ్ । యత్రైతత్పురుష ఆర్తో మరిష్యన్నాబల్యం న్యేత్య మోహం నైతి తదాహుః । ఉదక్రమీచ్చిత్తమ్ । న శృణోతి న పశ్యతి వాచా వదతి న ధ్యాయత్యథాస్మిన్ప్రాణ ఏవైకధా భవతి తదైనం వాక్సర్వైర్నామభిః సహాప్యేతి చక్షుః సర్వై రూపైః సహాప్యేతి శ్రోత్రం సర్వైః శబ్దైః సహాప్యేతి మనః సర్వైర్ధ్యాతైః సహాప్యేతి స యదా ప్రతిబుధ్యతే యథాగ్నేర్జ్వలతో విస్ఫులిఙ్గా విప్రతిష్ఠేరన్నేవమేవైతస్మాదాత్మనః ప్రాణా యథాయతనం విప్రతిష్ఠన్తే ప్రాణేభ్యో దేవా దేవేభ్యో లోకాః

మనిషి బ్రతికుండగానే మాట పోయినవారిని మౌనులుగా చూస్తాము. చూపు పోయినవారిని అంధులుగా చూస్తాము. వినికిడి పోయినవారిని చెవిటివారిగా చూస్తాము. మనస్సు పోయినవారిని పిల్లలవలె చూస్తాము. చేతి భాగం కోసినా, కాలు భాగం కోసినా బ్రతికే ఉంటారు. ఇది మనం చూస్తున్నదే. కానీ, ప్రాణమే జ్ఞానరూపమైన ఆత్మగా ఈ శరీరాన్ని పట్టుకుని నిలబెడుతుంది. అందుకే, దాన్ని మాత్రమే ఆరాధించాలి. ప్రాణమే జ్ఞానం, జ్ఞానమే ప్రాణం. ఇవి కలసి శరీరంలో ఉంటాయి, కలసే బయటకు వెళ్తాయి. ఇదే దృష్టి, ఇదే జ్ఞానం. మనిషి నిద్రలోకి వెళ్లి, ఏ స్వప్నం కనకపోయినప్పుడు, అతనిలో ప్రాణమే ఒక్కటిగా మిగిలిపోతుంది. మాట అన్ని పేర్లతో కలిసిపోతుంది, చూపు అన్ని రూపాలతో కలిసిపోతుంది, వినికిడి అన్ని శబ్దాలతో కలిసిపోతుంది, మనస్సు అన్ని ధ్యానాలతో కలిసిపోతుంది. అతను మళ్ళీ లేచినప్పుడు, ఎలా అగ్ని నుండి నిప్పురవ్వలు అన్ని దిశలకూ పాకుతాయో, అలాగే ఆత్మ నుండి ప్రాణాలు తమ తమ స్థలాలకు వెళ్తాయి; ప్రాణాల నుండి దేవతలకు, దేవతల నుండి లోకాలకూ వ్యాపిస్తాయి. ఇదే సిద్ధి, ఇదే జ్ఞానం. మనిషి బాధతో మరణించబోతున్నప్పుడు, బలహీనతతో మూర్ఖత్వంలోకి వెళ్లినప్పుడు, 'మనస్సు పోయింది' అంటారు. అతను వినడు, చూడడు, మాట్లాడడు, ధ్యానం చేయడు. అప్పుడు అతనిలో ప్రాణమే ఒక్కటిగా మిగిలిపోతుంది. మాట అన్ని పేర్లతో కలిసిపోతుంది, చూపు అన్ని రూపాలతో కలిసిపోతుంది, వినికిడి అన్ని శబ్దాలతో కలిసిపోతుంది, మనస్సు అన్ని ధ్యానాలతో కలిసిపోతుంది. అతను మళ్ళీ లేచినప్పుడు, అగ్నిలోంచి నిప్పురవ్వలు విస్తరించునట్లు, ఆత్మ నుండి ప్రాణాలు తమ తమ స్థలాలకు వెళ్తాయి; ప్రాణాల నుండి దేవతలకు, దేవతల నుండి లోకాలకూ వ్యాపిస్తాయి.

స యదాస్మాచ్ఛరీరాదుత్క్రామతి సహైవైతైః సర్వైరుత్క్రామతి వాగస్మాత్సర్వాణి నామాన్యభివిసృజతే సృజతే । వాచా సర్వాణి నామాన్యాప్నోతి ప్రాణోఽస్మాత్సర్వాన్గన్ధానభివిసృజతే ప్రాణేన సర్వాన్గన్ధానాప్నోతి చక్షురస్మాత్సర్వాణి రూపాణ్యభివిసృజతే చక్షుషా సర్వాణి రూపాణ్యాప్నోతి శ్రోత్రమస్మాత్సర్వాఞ్చ్ఛబ్దానభివిసృజతే శ్రోత్రేణ సర్వాఞ్చ్ఛబ్దానాప్నోతి మనోఽస్మాత్సర్వాణి ధ్యాతాన్యభివిసృజతే మనసా సర్వాణి ధ్యాతాన్యాప్నోతి సైషా ప్రాణే సర్వాప్తిః । యో వై ప్రాణః సా ప్రజ్ఞా యా వా ప్రజ్ఞా స ప్రాణః స హ హ్యేతావస్మిఞ్చ్ఛరీరే వసతః సహోత్క్రామతః । అథ ఖలు యథాఽస్యై ప్రజ్ఞాయై సర్వాణి భూతాన్యేకం భవన్తి తద్వ్యాఖ్యాస్యామః

మనిషి ఈ శరీరం విడిచిపోతే, తనతో పాటు ఇవన్నీ కూడా వెళ్తాయి. మాటతో అన్ని పేర్లను పంపుతాడు, మాటతోనే అన్ని పేర్లను పొందుతాడు. ప్రాణంతో అన్ని వాసనలను పంపుతాడు, ప్రాణంతోనే అన్ని వాసనలను పొందుతాడు. చూపుతో అన్ని రూపాలను పంపుతాడు, చూపుతోనే అన్ని రూపాలను పొందుతాడు. వినికిడితో అన్ని శబ్దాలను పంపుతాడు, వినికిడితోనే అన్ని శబ్దాలను పొందుతాడు. మనస్సుతో అన్ని ధ్యానాలను పంపుతాడు, మనస్సుతోనే అన్ని ధ్యానాలను పొందుతాడు. ఇలా ప్రాణంలోనే అన్నీ పొందడం జరుగుతుంది. ప్రాణమే జ్ఞానం, జ్ఞానమే ప్రాణం. ఇవి కలసి శరీరంలో ఉంటాయి, కలసే బయటకు వెళ్తాయి. ఇక, ఈ జ్ఞానంలో అన్ని భూతాలు ఏకమవుతాయన్నది వివరించబడుతుంది.

వాగేవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తస్యై నామ పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా । ఘ్రాణమేవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తస్య గన్ధః పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా చక్షురేవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తస్య రూపం పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా శ్రోత్రమేవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తస్య శబ్దః పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా జిహ్వైవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తస్యాన్నరసః పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా హస్తావేవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తయోః కర్మ పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా శరీరమేవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తస్య సుఖదుఃఖే పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా ఉపస్థ ఏవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తస్యానన్దో రతిః ప్రజాతిః పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా పాదావేవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తయోరిత్యా పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా ప్రజ్ఞైవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తస్యై ధియో విజ్ఞాతవ్యం కామాః పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా

మాటే జ్ఞానానికి ఒక అంగం, దానికి పేరు అనేది భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడింది. ముక్కే జ్ఞానానికి ఒక అంగం, దానికి వాసన భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడింది. చూపే జ్ఞానానికి ఒక అంగం, దానికి రూపం భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడింది. చెవియే జ్ఞానానికి ఒక అంగం, దానికి శబ్దం భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడింది. నాలుకే జ్ఞానానికి ఒక అంగం, దానికి అన్నరసం భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడింది. చేతులే జ్ఞానానికి ఒక అంగం, వాటికి కర్మ భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడింది. శరీరమే జ్ఞానానికి ఒక అంగం, దానికి సుఖదుఃఖాలు భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడాయి. ఉపస్థానమే జ్ఞానానికి ఒక అంగం, దానికి ఆనందం, రతి, సంతానం భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడ్డాయి. కాళ్లే జ్ఞానానికి ఒక అంగం, వాటికి నడక భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడింది. జ్ఞానమే ఒక అంగంగా, దానికి బుద్ధి, వివేకం, కోరికలు భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడ్డాయి.

ప్రజ్ఞయా వాచం సమారుహ్య వాచా సర్వాణి సామాన్యాప్నోతి । ప్రజ్ఞయా ప్రాణం సమారుహ్య ప్రాణేన సర్వాన్గన్ధానాప్నోతి ప్రజ్ఞయా చక్షుః సమారుహ్య చక్షుషా సర్వాణి రూపాణ్యాప్నోతి ప్రజ్ఞయా శ్రోత్రం సమారుహ్య శ్రోత్రేణ సర్వాఞ్చ్ఛబ్దానాప్నోతి ప్రజ్ఞయా జిహ్వాం సమారుహ్య జిహ్వయా సర్వానన్నరసానాప్నోతి ప్రజ్ఞయా హస్తౌ సమారుహ్య హస్తాభ్యాం సర్వాణి కర్మాణ్యాప్నోతి ప్రజ్ఞయా శరీరం సమారుహ్య శరీరేణ సుఖదుఃఖే ఆప్నోతి ప్రజ్ఞయోపస్థం సమారుహ్యోపస్థేనానన్దం రతిం ప్రజ్ఞామాప్నోతి ప్రజ్ఞయా పాదౌ సమారుహ్య పాదాభ్యాం సర్వా ఇత్యా ఆప్నోతి ప్రజ్ఞయైవ ధియం సమారుహ్య ప్రజ్ఞయైవ ధియో విజ్ఞాతవ్యం కామానాప్నోతి

జ్ఞానంతో మాటను అధిరోహిస్తే, మాట ద్వారా అన్ని పేర్లను పొందుతాడు. జ్ఞానంతో ప్రాణాన్ని అధిరోహిస్తే, ప్రాణం ద్వారా అన్ని వాసనలను పొందుతాడు. జ్ఞానంతో చూపును అధిరోహిస్తే, చూపు ద్వారా అన్ని రూపాలను పొందుతాడు. జ్ఞానంతో వినికిడిని అధిరోహిస్తే, వినికిడి ద్వారా అన్ని శబ్దాలను పొందుతాడు. జ్ఞానంతో నాలుకను అధిరోహిస్తే, నాలుక ద్వారా అన్నిరకాల రుచులను పొందుతాడు. జ్ఞానంతో చేతులను అధిరోహిస్తే, చేతుల ద్వారా అన్ని పనులను పొందుతాడు. జ్ఞానంతో శరీరాన్ని అధిరోహిస్తే, శరీరం ద్వారా సుఖదుఃఖాలను పొందుతాడు. జ్ఞానంతో ఉపస్థానాన్ని అధిరోహిస్తే, ఉపస్థానంతో ఆనందం, రతి, సంతానం పొందుతాడు. జ్ఞానంతో కాళ్లను అధిరోహిస్తే, కాళ్ల ద్వారా అన్ని నడకలను పొందుతాడు. జ్ఞానంతోనే బుద్ధిని అధిరోహిస్తే, జ్ఞానంతోనే బుద్ధి, వివేకం, కోరికలను పొందుతాడు.

న హి ప్రజ్ఞాపేతా వాఙ్నామ కిఞ్చన ప్రజ్ఞపయేదన్యత్ర మే మనోఽభూదిత్యాహ । నాహమేతన్నామ ప్రాజ్ఞాసిషమితి । న హి ప్రజ్ఞాపేతః ప్రాణో గన్ధం కఞ్చన ప్రజ్ఞపయేదన్యత్ర మే మనోఽభూదిత్యాహ నాహమేతం గన్ధం ప్రాజ్ఞాసిషమితి । న హి ప్రజ్ఞాపేతం చక్షూ రూపం కిఞ్చన ప్రజ్ఞపయేదన్యత్ర మే మనోఽభూదిత్యాహ । నాహమేతద్రూపం ప్రాజ్ఞాసిషమితి న ప్రజ్ఞాపేతం శ్రోత్రం శబ్దం కఞ్చన ప్రజ్ఞపయేదన్యత్ర మే మనోఽభూదిత్యాహ । నాహమేతం శబ్దం ప్రాజ్ఞాసిషమితి న హి ప్రజ్ఞాపేతా జిహ్వాన్నరసం కఞ్చన ప్రజ్ఞపయేదన్యత్ర మే మనోఽభూదిత్యాహ । నాహమేతమన్నరసం ప్రాజ్ఞాసిషమితి న ప్రజ్ఞాపేతౌ హతౌ కర్మ కిఞ్చన ప్రజ్ఞపయేతామన్యత్ర మే మనోఽభూదిత్యాహ నాహమేతత్కర్మ ప్రాజ్ఞాసిషమితి న హి ప్రజ్ఞాపేతం శరీరం సుఖదుఃఖం కిఞ్చన ప్రజ్ఞపయేదన్యత్ర మే మనోఽభూదిత్యాహ నాహమేతత్సుఖదుఃఖం ప్రాజ్ఞాసిషమితి న హి ప్రజ్ఞాపేత ఉపస్థ ఆనన్దం రతిం ప్రజాతిం కాఞ్చన ప్రజ్ఞపయేదన్యత్ర మే మనోఽభూదిత్యాహ । నాహమేతమానన్దం న రతిం ప్రజాతిం ప్రాజ్ఞాసిషమితి న హి ప్రజ్ఞాపేతౌ పాదావిత్యాం కాఞ్చన ప్రజ్ఞాపయేతామన్యత్ర మే మనోఽభూదిత్యాహ । నాహమేతామిత్యాం ప్రాజ్ఞసిషమితి న హి ప్రజ్ఞాపేతా ధీః కాచన సిద్ధ్యేన్న ప్రజ్ఞాతవ్యం ప్రజ్ఞాయేత్

బుద్ధి లేకుండా మాట ఏమీ తెలియజేయదు, నా మనస్సు లేకపోతే అని అంటాడు. 'ఈ పేరు నాకు తెలియదు' అంటాడు. అలాగే, బుద్ధి లేకుండా ఊపిరి వాసనను తెలియజేయదు, నా మనస్సు లేకపోతే అని అంటాడు. 'ఈ వాసన నాకు తెలియదు' అంటాడు. అలాగే, బుద్ధి లేకుండా కళ్ళు రూపాన్ని చూపించవు, నా మనస్సు లేకపోతే అని అంటాడు. 'ఈ రూపం నాకు తెలియదు' అంటాడు. అలాగే, బుద్ధి లేకుండా చెవులు శబ్దాన్ని వినిపించవు, నా మనస్సు లేకపోతే అని అంటాడు. 'ఈ శబ్దం నాకు తెలియదు' అంటాడు. అలాగే, బుద్ధి లేకుండా నాలుక అన్నంలో రుచిని తెలియజేయదు, నా మనస్సు లేకపోతే అని అంటాడు. 'ఈ రుచి నాకు తెలియదు' అంటాడు. అలాగే, బుద్ధి లేకుండా చేతులు పని చేయవు, నా మనస్సు లేకపోతే అని అంటాడు. 'ఈ పని నాకు తెలియదు' అంటాడు. అలాగే, బుద్ధి లేకుండా శరీరం సుఖదుఃఖాలను తెలియజేయదు, నా మనస్సు లేకపోతే అని అంటాడు. 'ఈ సుఖదుఃఖాలు నాకు తెలియదు' అంటాడు. అలాగే, బుద్ధి లేకుండా ఉపస్థానం ఆనందం, ఆనందం, సంతానం ఏదీ తెలియజేయదు, నా మనస్సు లేకపోతే అని అంటాడు. 'ఈ ఆనందం, ఆనందం, సంతానం నాకు తెలియదు' అంటాడు. అలాగే, బుద్ధి లేకుండా కాళ్లు నడకను తెలియజేయవు, నా మనస్సు లేకపోతే అని అంటాడు. 'ఈ నడక నాకు తెలియదు' అంటాడు. అలాగే, బుద్ధి లేకుండా ధీ అంటే జ్ఞానం నెరవేరదు, ఏదీ తెలుసుకోలేరు, తెలియజేయలేరు.

న వాచం విజిజ్ఞాసీత వక్తారం విద్యాన్న గన్ధం విజిజ్ఞాసీత ఘ్రాతారం విద్యాన్న రూపం విజిజ్ఞాసీత రూపవిద్యం విద్యాన్న శబ్దం విజిజ్ఞాసీత శ్రోతారం విద్యాన్నాన్నరసం విజిజ్ఞాసీతాన్నరసవిజ్ఞాతారం విద్యాన్న కర్మ విజిజ్ఞాసీత కర్తారం విద్యాన్న సుఖదుఃఖే విజిజ్ఞాసీత సుఖదుఃఖయోర్విజ్ఞాతారం విద్యాన్నానన్దం న రతిం న ప్రజాతిం విజిజ్ఞాసీతానన్దస్య రతేః ప్రజాతేర్విజ్ఞాతారం విద్యాన్నేత్యాం విజిజ్ఞాసీతైతారం విద్యాత్ । న మనో విజిజ్ఞాసీత మన్తారం విద్యాత్ । తా వా ఏతా దశైవ భూతమాత్రా అధిప్రజ్ఞం దశ ప్రజ్ఞామాత్రా అధిభూతం యద్ధి భూతమాత్రా న స్యుర్న ప్రజ్ఞామాత్రాః స్యుర్యద్వా ప్రజ్ఞామాత్రా న స్యుర్న భూతమాత్రాః స్యుః

మాటను తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, మాట్లాడేవాడిని తెలుసుకోవాలి. వాసనను తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, వాసన పుట్టించేవాడిని తెలుసుకోవాలి. రూపాన్ని తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, చూడేవాడిని తెలుసుకోవాలి. శబ్దాన్ని తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, వినేవాడిని తెలుసుకోవాలి. అన్నంలో రుచిని తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, రుచి తెలుసుకునేవాడిని తెలుసుకోవాలి. పనిని తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, పనిచేసేవాడిని తెలుసుకోవాలి. సుఖదుఃఖాలను తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, అవి అనుభవించేవాడిని తెలుసుకోవాలి. ఆనందం, ఆనందం, సంతానం తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, వాటిని అనుభవించేవాడిని తెలుసుకోవాలి. నడక తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, నడిచేవాడిని తెలుసుకోవాలి. మనస్సును తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, ఆలోచించేవాడిని తెలుసుకోవాలి. ఇవి పది భూతమూలాలు, ఇవి బుద్ధికి ఆధారం. అలాగే, పది బుద్ధి మూలాలు భూతాలకు ఆధారం. భూతమూలాలు లేకపోతే బుద్ధి మూలాలు ఉండవు; బుద్ధి మూలాలు లేకపోతే భూతమూలాలు ఉండవు.

న హ్యన్యతరతో రూపం కిఞ్చన సిద్ధ్యేన్నో ఏతన్నానా తద్యథా రథస్యారేషు నేమిరర్పితా నాభావరా అర్పితా ఏవమేవైతా భూతమాత్రాః ప్రజ్ఞామాత్రాస్వర్పితాః ప్రజ్ఞామాత్రాః ప్రాణేఽర్పితాః స ఏష ప్రాణ ఏవ ప్రజ్ఞాత్మానన్దోఽజరోఽమృతః । న సాధునా కర్మణా భూయాన్నో ఏవాసాధునా కనీయాన్ । ఏష హ్యేవైనం సాధుకర్మ కారయతి తం యమేభ్యో లోకేభ్యో ఉన్నినీషత ఏష ఉ ఏవైనమసాధు కర్మ కారయతి తం యమధో నినీషతే । ఏష లోకపాల ఏష లోకాధిపతిరేష సర్వేశ్వరః స మ ఆత్మేతి విద్యాత్స మ ఆత్మేతి విద్యాత్

ఏదైనా రూపం ఒక్కటే ఉండదు; ఇది వేరుగా లేదు. రథంలో చక్రపు అంచు spokes మీద ఆధారపడి, అంచు మళ్లీ నాభి మీద ఆధారపడి ఉన్నట్టు, భూతమూలాలు బుద్ధిమూలాలపై ఆధారపడి ఉంటాయి, బుద్ధిమూలాలు ప్రాణంపై ఆధారపడి ఉంటాయి. ఈ ప్రాణమే బుద్ధికి ఆత్మ, ఆనందంగా, వృద్ధాప్యం లేని, అమృతంగా ఉంటుంది. మంచి పనులతో ఎవరూ గొప్పవాడవడంలేదు, చెడు పనులతో ఎవరూ చిన్నవాడవడంలేదు. ఇదే మనిషిని మంచి పనులు చేయించిస్తుంది, ఇతడిని ఈ లోకాల్లోంచి పైకి తీసుకెళ్తుంది; ఇదే చెడు పనులు చేయించిస్తుంది, ఇతడిని కిందికి తీసుకెళ్తుంది. ఇదే లోకాలకు కాపలాదారు, లోకాలకు అధిపతి, అన్నిటికీ ఇల్లు. 'ఇదే నా ఆత్మ' అని తెలుసుకోవాలి. 'ఇదే నా ఆత్మ' అని తెలుసుకోవాలి.

అథ గార్గ్యో హ వై బాలాకిరనూచానః సంస్పృష్ట ఆస సోఽయముశినరేషు సంవసన్మత్స్యేషు కురుపఞ్చాలేషు కాశీవిదేహేష్వితి సహాజాతశత్రుం కాశ్యమేత్యోవాచ । బ్రహ్మ తే బ్రవాణీతి తం హోవాచ అజాతశత్రుః । సహస్రం దద్మస్త ఇత్యేతస్యాం వాచి జనకో జనక ఇతి వా ఉ జనా ధావన్తీతి

ఆ తరువాత బాలాకిరునందనుడు గార్గ్యుడు విద్యార్థిగా ఉన్నాడు. అతడు ఉశీనరులలో, మత్స్యులలో, కురు, పాంచాల, కాశీ, విదేహ దేశాలలో నివసించాడు. చివరకు అతడు కాశీ దేశాధిపతి అజాతశత్రువు వద్దకు వెళ్లి, 'నేను నీకు బ్రహ్మాన్ని చెప్పుతాను' అన్నాడు. అజాతశత్రువు, 'నేను నీకు వెయ్యి ఇస్తాను' అన్నాడు. ఈ మాటలో జనకుడు 'జనకుడు' అని పిలవబడతాడు, ప్రజలు ఆయన కోసం పరుగెత్తుతారు.

అప్పుడు బాలాకి ఇలా అన్నాడు: "ఈ ఆకాశంలో ఉన్న వ్యక్తినే నేను ధ్యానం చేస్తాను." అజాతశత్రు ఇలా చెప్పాడు: "బాలాకీ, దీనిని పరమార్థంగా భావించవద్దు. ఇది సంపూర్ణమైనది కాదు, బ్రహ్మంగా ముందుకు పోదు. కానీ నేను దీనిని ఇలా ధ్యానం చేస్తాను." ఎవరు దీనిని ఇలా ధ్యానం చేస్తారో వారు సంతానంతో, పశువులతో పరిపూర్ణులవుతారు. కానీ వారికి సంతానం సమయానికి ముందుగా కలగదు.

బాలాకి ఇలా అన్నాడు: "ఈ వాయువులో ఉన్న వ్యక్తినే నేను ధ్యానం చేస్తాను." అజాతశత్రు ఇలా అన్నాడు: "బాలాకీ, దీనిని పరమార్థంగా భావించవద్దు. ఇది ఇంద్రుడు, వైకుంఠుడు, అపరాజితుడు. కానీ నేను దీనిని ఇలా ధ్యానం చేస్తాను." ఎవరు దీనిని ఇలా ధ్యానం చేస్తారో వారు ఎప్పుడూ గెలిచేవారవుతారు, ఎవరూ వారిని ఓడించలేరు, ఇతరులను మించి నిలుస్తారు.

బాలాకి ఇలా అన్నాడు: "ఈ నీళ్లలో ఉన్న వ్యక్తినే నేను ధ్యానం చేస్తాను." అజాతశత్రు ఇలా అన్నాడు: "బాలాకీ, దీనిని పరమార్థంగా భావించవద్దు. ఇది పేర్ల ఆత్మ. కానీ నేను దీనిని ఇలా ధ్యానం చేస్తాను." ఎవరు దీనిని ఇలా ధ్యానం చేస్తారో వారు పేర్ల ఆత్మగా మారుతారు. ఇది దేవతల గురించి చెప్పిన ఉపదేశం; ఇప్పుడు ఆత్మ గురించి చెప్పబడుతుంది.