కౌషీతక్యుపనిషద్

స హోవాచ యే వై కే చాస్మాల్లోకాత్ప్రయన్తి చన్ద్రమసమేవ తే సర్వే గచ్ఛన్తి । తేషాం ప్రాణైః పూర్వపక్ష ఆప్యాయతే । అథాపరపక్షే న ప్రజనయతి । ఏతద్వై స్వర్గస్య లోకస్య ద్వారం యశ్చన్ద్రమాస్తం యత్ప్రత్యాహ తమతిసృజతేఽథ య ఏనం ప్రత్యాహతమిహ వృష్టిర్భూత్వా వర్షతి స ఇహ కీటో వా పతఙ్గో వా శకునిర్వా శార్దూలో వా సింహో వా మత్స్యో వా పరశ్వా వా పురుషో వాన్యో వైతేషు స్థానేషు ప్రత్యాజాయతే యథాకర్మ యథావిద్యమ్ । తమాగతం పృచ్ఛతి కోఽసీతి తం ప్రతిబ్రూయాద్విచక్షణాదృతవో రేత ఆభృతం పఞ్చదశాత్ప్రసూతాత్పిత్ర్యావతస్తన్మా పుంసి కర్తర్యేరయధ్వం పుంసా కర్త్రా మాతరి మా నిషిక్తః స జాయమాన ఉపజాయమానో ద్వాదశ త్రయోదశ ఉపమాసో ద్వాదశత్రయోదశేన పిత్రా సన్తద్విదేహం తన్మ ఋతవో మర్త్యవ ఆరభధ్వమ్ । తేన సత్యేన తపసర్తురస్మ్యార్తవోఽస్మి కోఽసి త్వమస్మీతి తమతిసృజతే

అతడు ఇలా చెప్పాడు: 'ఈ లోకాన్ని వదిలి వెళ్లే వారందరూ చంద్రుని లోకానికి చేరుకుంటారు. వారి ప్రాణశక్తితో చంద్రుడు పెరుగుతాడు. కానీ చంద్రుడు తగ్గే కాలంలో, వారు అక్కడ సంతానం పొందరు. ఇదే స్వర్గానికి వెళ్లే ద్వారం. చంద్రుడు అడిగిన ప్రశ్నకు సమాధానం చెప్పినవాడు విడుదల అవుతాడు; చెప్పని వాడు మళ్లీ వానగా భూమికి వస్తాడు. ఆ వానతో పురుగు, క్రిమి, పక్షి, పులి, సింహం, చేప, మనిషి లేదా తన కర్మ, జ్ఞానం ప్రకారం ఏ రూపంలోనైనా పుడతాడు. పుట్టినవాడిని అడుగుతారు: 'నువ్వెవరు?' అని. అతడు ఇలా చెప్పాలి: 'ఋతువుల నుండి జన్మించినవాడిని, పదిహేను భాగాల తండ్రి వంశంలో పుట్టినవాడిని, తండ్రి వంశానికి చెందినవాడిని. నన్ను తల్లిలో వేయకండి, తండ్రి ద్వారా సృష్టించండి. ఋతువులు, మానవులు నా శరీరాన్ని స్వీకరించండి.' ఈ సత్యం, తపస్సుతోనే నేను ఋతువు, నేను సంతానం. నువ్వెవరు?' అని అడిగితే, అతడిని విడుదల చేస్తారు.'

స ఏతం దేవయానం పన్థానమాసాద్యాగ్నిలోకమాగచ్ఛతి స వాయులోకం స వరుణలోకం స ఆదిత్యలోకం స ఇన్ద్రలోకం స ప్రజాపతిలోకం స బ్రహ్మలోకం తస్య హ వా ఏతస్య బ్రహ్మలోకస్యారోహృదో ముహూర్తొఽన్వేష్టిహా విరజా నదీల్యో వృక్షః సాలజ్యం సంస్థానమపరాజితమాయతనమిన్ద్రప్రజాపతీ ద్వారగోపౌ । విభుప్రమితం విచక్షణాఽఽసన్ద్యమితౌజాః పర్యఙ్కః ప్రియా చ మానసీ ప్రతిరూపా చ చాక్షుషీ పుష్పాణ్యావయతౌ వై చ జగాన్యమ్బాశ్చామ్బావయవీశ్చాప్సరసః । అమ్బయా నద్యస్తమిత్థంవిదాగచ్ఛతి తం బ్రహ్మా హాభిధావత మమ యశసా విజరాం వా అయం నదీం ప్రాపన్న వా అయం జరయిష్యతీతి

ఆ దేవయాన మార్గాన్ని చేరుకున్నవాడు ముందుగా అగ్ని లోకానికి, తరువాత వాయువు లోకానికి, తరువాత వరుణ లోకానికి, తరువాత సూర్య లోకానికి, తరువాత ఇంద్ర లోకానికి, తరువాత ప్రజాపతి లోకానికి, చివరకు బ్రహ్మ లోకానికి చేరుకుంటాడు. ఆ బ్రహ్మ లోకానికి చేరే వారికి, అక్కడ ముహూర్తాలు, విరజా నది, సాల వృక్షం, సంస్థాన నగరం, అపరాజిత ప్రాసాదం, ద్వారపాలకులుగా ఇంద్రుడు, ప్రజాపతి ఉంటారు. అక్కడ విభుప్రమిత అనే ఆసనం, విజ్ఞానం కలిగిన ఆసనం, అమితౌజ అనే మంచం, మనసుకు ప్రియమైనది, కళ్లకు అందమైనది, పుష్పాలు, నదులు, తల్లులు, అప్సరసలు ఉంటారు. ఆ నదికట్ట వద్ద తల్లులు ఇలా వస్తారు. అప్పుడు బ్రహ్ముడు పరుగెత్తుకుంటూ వచ్చి, 'నా మహిమతో ఈవాడు వృద్ధాప్యములేని నదిని చేరాడా, లేక వృద్ధాప్యానికి లోనవుతాడా?' అని అంటాడు.

తం పఞ్చశతాన్యప్సరసాం ప్రతిధావన్తి శతం చూర్ణహస్తాః శతం ఫలహస్తాః శతమాఞ్జనహస్తాః శతం మాల్యాహస్తాః బ్రహ్మాలఙ్కారేణాలఙ్కుర్వన్తి స బ్రహ్మాలఙ్కారేణాలఙ్కృతో బ్రహ్మ విద్వాన్ బ్రహ్మైవాభిప్రైతి స ఆగచ్ఛత్యారం హృదం తన్మనసాత్యేతి తమిత్వా సమ్ప్రతివిదో మజ్జన్తి స ఆగచ్ఛతి ముహూర్తాన్యేష్టిహాంస్తేఽస్మాదపద్రవన్తి స ఆగచ్ఛతి విరజాం నదీం తాం మనసైవాత్యేతి । తత్సుకృతదుష్కృతే ధూనుతే । తస్య ప్రియా జ్ఞాతయః సుకృతముపయన్త్యప్రియా దుష్కృతం తద్యథా రథేన ధావయన్రథచక్రే పర్యవేక్షత, ఏవమహోరాత్రే పర్యవేక్షత ఏవం సుకృతదుష్కృతే సర్వాణి చ ద్వన్ద్వాని స ఏష విసుకృతో విదుష్కృతో బ్రహ్మ విద్వాన్బ్రహ్మైవాభిప్రైతి

అతని దగ్గరకు ఐదు వందల అప్సరసలు పరుగెత్తుకుంటూ వస్తారు: వంద మంది పొడి చేతులతో, వంద మంది పండ్లు పట్టుకుని, వంద మంది అంజనం చేతుల్లో, వంద మంది పుష్పమాలలు చేతుల్లో. బ్రహ్ముడు అతనిని దివ్య అలంకారాలతో అలంకరిస్తాడు. అలా అలంకరించబడినవాడు, బ్రహ్మాన్ని తెలిసినవాడు, బ్రహ్మను చేరుకుంటాడు. అతడు హృదయ సరస్సు వద్దకు వచ్చి, తన మనసుతో దాన్ని దాటి వెళ్తాడు. తెలియని వారు అక్కడే మునిగిపోతారు. అతడు ముహూర్తాల దగ్గరకు వచ్చి, అవి అతడిని చూసి పారిపోతాయి. విరజా నది వద్దకు వచ్చి, తన మనసుతో దాటి వెళ్తాడు. అక్కడ తన పుణ్యపాపాలను వదిలేస్తాడు. అతని ప్రియమైన బంధువులు పుణ్యాన్ని అనుసరిస్తారు, ఇష్టంలేని వారు పాపాన్ని అనుసరిస్తారు. రథాన్ని నడుపుతూ, చక్రాన్ని వెనక్కి చూసినట్టు, అతడు పగలు, రాత్రి, అన్ని ద్వంద్వాలను, పుణ్యపాపాలను వెనక్కి చూస్తాడు. అలా పుణ్యపాపాల నుండి శుద్ధుడై, బ్రహ్మాన్ని తెలిసినవాడు, బ్రహ్మను చేరుకుంటాడు.

స ఆగచ్ఛతీల్యం వృక్షం తం బ్రహ్మగన్ధః ప్రవిశతి, స ఆగచ్ఛతి సాలజ్యం సంస్థానం తం బ్రహ్మరసః ప్రవిశతి, ఆగచ్ఛత్యపరాజితమాయతనం తం బ్రహ్మతేజః ప్రవిశతి స ఆగచ్ఛతి । ఇన్ద్రప్రజాపతీ ద్వారగోపౌ తావస్మాదపద్రవతః స ఆగచ్ఛతి విభుప్రమితం తం బ్రహ్మయశః ప్రవిశతి స ఆగచ్ఛతి విచక్షణామాసన్దీం బృహద్రథన్తరే సామనీ పూర్వౌ పాదౌ శ్యైత నౌధసే చాపరౌ వైరూపవైరాజే అనూచ్యేతే శాక్వరరైవతే తిరశ్చీ సా ప్రజ్ఞా ప్రజ్ఞయా హి విపశ్యతి స ఆగచ్ఛ్త్యమితౌజసం పర్యఙ్కం స ప్రాణస్తస్య భూతం చ భవిష్యచ్చ పూర్వౌ పాదౌ శ్రీశ్చేరా చాపరౌ బృహద్రథన్తరే అనూచ్యే భద్రయజ్ఞాయజ్ఞీయే శీర్షణ్యమృచశ్చ సామాని చ ప్రాచీనాతానాని యజూంషి తిరశ్చీనాని సోమాంశవ ఉపస్తరణముద్గీథ ఉపశ్రీః శ్రీరుపబర్హణం తస్మిన్బ్రహ్మాస్తే తమిత్థంవిత్పాదేనైవాగ్ర ఆరోహతి । తం బ్రహ్మాహ కోఽసీతి తం ప్రతిబ్రూయాత్

అతడు ఇలాయ వృక్షం వద్దకు వస్తాడు. ఆ వృక్షంలో బ్రహ్మ సువాసన ప్రవేశిస్తుంది. తరువాత అతడు సాలజ్యం అనే పట్టణానికి చేరుకుంటాడు. అక్కడ బ్రహ్మ రుచి ప్రవేశిస్తుంది. తరువాత అపరాజిత అనే మందిరానికి చేరుకుంటాడు. అక్కడ బ్రహ్మ తేజస్సు ప్రవేశిస్తుంది. అప్పుడు అతడు ఇంద్రుడు, ప్రజాపతి అనే ఇద్దరు ద్వారపాలకులను ఎదుర్కొంటాడు. వారు అతడికి దారి ఇస్తారు. తరువాత అతడు విభుప్రమిత అనే సింహాసనానికి చేరుకుంటాడు. అక్కడ బ్రహ్మ మహిమ ప్రవేశిస్తుంది. తరువాత అతడు విచక్షణ అనే ఆసనానికి చేరుకుంటాడు. దాని ముందు కాళ్లు బృహద్రథంతర, శ్యైత అనే సామగానాలు; వెనుక కాళ్లు నౌధస, వైరూపవైరాజ అనే సామగానాలు; అడ్డంగా శాక్వర, రైవత అనే సామగానాలు ఉంటాయి. ఇది జ్ఞానం, ఎందుకంటే జ్ఞానంతోనే మనిషి చూస్తాడు. తరువాత అతడు అమితౌజస అనే పరుపు వద్దకు వస్తాడు. దాని ముందు కాళ్లు గతమూ భవిష్యత్తూ, వెనుక కాళ్లు బృహద్రథంతర సామగానాలు; తల భాగంలో భద్ర, యజ్ఞాయజ్ఞీయ సామగానాలు; అడ్డంగా పాత సామ, యజుర్వేదాలు; పరుపు మీద సోమరసం పరచబడింది; దాని మీద ఉద్గీథం కప్పబడింది; శ్రీవంతమైన దిండు ఉంది. ఆ పరుపు మీద బ్రహ్ముడు కూర్చుంటాడు. అతడు బ్రహ్ముని దగ్గరకు చేరి, బ్రహ్ముడు అడుగుతాడు: "నీవెవరు?" అప్పుడు అతడు సమాధానం చెప్పాలి.

ఋతురస్మ్యార్తవోఽస్మ్యాకాశాద్యోనేః సమ్భూతో భార్యా ఏతత్సంవత్సరస్య తేజోభూతస్య భూతస్యాత్మభూతస్య త్వమాత్మాసి యస్త్వమసి సోహమస్మీతి తమాహ కోఽహమస్మీతి సత్యమితి బ్రూయాత్కిం తద్యత్సత్యమితి యదన్యద్దేవేభ్యశ్చ ప్రాణేభ్యశ్చ తత్సదథ యద్దేవాచ్చ ప్రాణాశ్చ తత్త్యం తదేతయా వాచాభివ్యాహ్రియతే సత్యమిత్యేతావదిదం సర్వమిదం సర్వమసి । ఇత్యేవైనం తదాహ । తదేతదృక్శ్లోకేనాభ్యుక్తం యజూదరః సామశిరా అసావృఙ్మూర్తిరవ్యయః । స బ్రహ్మేతి హి విజ్ఞేయ ఋషిర్బ్రహ్మమయో మహానితి । తమాహ కేన మే పౌంస్రాని నామాన్యాప్నోతీతి ప్రాణేనేతి బ్రూయాత్ । కేన స్త్రీనామానీతి వాచేతి కేన నపుంసకనామానీతి మనసేతి కేన గన్ధానితి ఘ్రాణేనేతి బ్రూయాత్ । కేన రూపాణీతి చక్షుషేతి కేన శబ్దానితి శ్రోత్రేణేతి కేనాన్నరసానితి జిహ్వయేతి కేన కర్మాణీతి హస్తాభ్యామితి కేన సుఖదుఃఖే ఇతి శరీరేణేతి కేనానన్దం రతిం ప్రజాపతిమిత్యుపస్థేనేతి । కేనేత్యా ఇతి పాదాభ్యామితి కేన ధియో విజ్ఞాతవ్యం కామానితి ప్రజ్ఞయేతి బ్రూయాత్తమహ । ఆపో వై ఖలు మే హ్యసావయం తే లోక ఇతి సా యా బ్రహ్మణొ జితిర్యా వ్యష్టిస్తాం జితిం జయతి తాం వ్యష్టిం వ్యశ్నుతే య ఏవం వేద య ఏవం వేద

నేను ఋతువు, నేను ఋతుపుత్రుడిని. ఆకాశాన్ని గర్భంగా తీసుకుని పుట్టాను. ఓ భార్యా! నువ్వు సంవత్సరమవు, తేజోవంతురాలు, భూతమయురాలు, భూతాల ఆత్మవు. నువ్వే నా ఆత్మవు; నువ్వు ఏవైతేవో, నేనూ అవే. అప్పుడు బ్రహ్ముడు అడుగుతాడు: "నేను ఎవరు?" అప్పుడు అతడు ఇలా చెప్పాలి: "నిజమే." ఆ నిజం ఏమిటంటే, దేవతలకు, ప్రాణులకు వేరైనది సత్యం; దేవతలు, ప్రాణులు కలిసినదే త్రుథ్యం. ఈ మాటతోనే 'సత్యం' అని అన్నదంతా వ్యక్తమవుతుంది. ఈ లోకం అంతా అదే; నువ్వు కూడా ఇదే. అలా అతనికి ఉపదేశం ఇస్తారు. దీనిని ఋక్స్లోకంలో ఇలా చెప్పారు: యజుర్వేదం కడుపు, సామవేదం తల, ఇది ఋగ్వేద స్వరూపం, అది అవినాశి. బ్రహ్మమే తెలుసుకోవలసినది; ఋషి బ్రహ్మమయుడు, మహాత్ముడు. అప్పుడు బ్రహ్ముడు అడుగుతాడు: "పురుష నామాలు నాకు ఎలా వస్తాయి?" అప్పుడు అతడు ఇలా చెప్పాలి: "ప్రాణంతో." "స్త్రీ నామాలు ఎలా వస్తాయి?" "వాకుతో." "నపుంసక నామాలు ఎలా వస్తాయి?" "మనసుతో." "గంధాలు ఎలా వస్తాయి?" "ఘ్రాణంతో." "రూపాలు ఎలా వస్తాయి?" "కళ్లతో." "శబ్దాలు ఎలా వస్తాయి?" "చెవులతో." "అన్నరుచులు ఎలా వస్తాయి?" "నాలుకతో." "కార్యాలు ఎలా జరుగుతాయి?" "చేతులతో." "సుఖ, దుఃఖాలు ఎలా అనుభవిస్తారు?" "శరీరంతో." "ఆనందం, రతి, సంతానం ఎలా కలుగుతాయి?" "ఉపస్థంతో." "నడక ఎలా జరుగుతుంది?" "పాదాలతో." "బుద్ధి, కోరికలు ఎలా తెలుస్తాయి?" "ప్రజ్ఞతో." అలా ఉపదేశం ఇస్తారు. నీ లోకం కూడా, నా లోకం కూడా నీరు. ఎవడు ఇలా తెలుసుకుంటాడో, వాడే ఆ విజయాన్ని సాధిస్తాడు, వాడే ఆ ప్రత్యేకతను పొందుతాడు. ఎవడు ఇలా తెలుసుకుంటాడో, వాడే నిజంగా తెలుసుకున్నవాడు.

ప్రాణో బ్రహ్మేతి హ స్మాహ కౌషీతకిస్తస్య హ వా ఏతస్య ప్రాణస్య బ్రహ్మణో మనో దూతం వాక్పరివేష్ట్రీ చక్షుర్గాత్రం శ్రోత్రం సంశ్రావయితృ తస్మై వా ఏతస్మై ప్రాణాయ బ్రహ్మణ ఏతాః సర్వా దేవతా అయాచమానాయ బలిం హరన్తి తథో ఏవాస్మై సర్వాణి భూతాన్యయాచమానాయైవ బలిం హరన్తి య ఏవం వేద తస్యోపనిషన్న యాచేదితి । తద్యథా గ్రామం భిక్షిత్వాఽలబ్ధోపవిశేన్నాహమతో దత్తమశ్నీయామితి । య ఏవైనం పురస్తాత్ప్రత్యాచక్షీరంస్త ఏవైనముపమన్త్రయన్తే దదామ త ఇత్యేష ధర్మో యాచతో భవతి । అన్యతస్త్వేవైనముపమన్త్రయన్తే దదామ త ఇతి

ప్రాణమే బ్రహ్మ అని కౌశీతకి చెప్పారు. ఆ ప్రాణానికి, అంటే బ్రహ్మకు, మనస్సు దూత, వాక్కు సేవకురాలు, చూపు శరీరం, చెవి వినిపించేది. ఆ ప్రాణబ్రహ్మకు అన్ని దేవతలు అడగకుండానే బలి సమర్పిస్తాయి. అలాగే, ఎవడు దీనిని తెలుసుకుంటాడో, అతనికి కూడా అన్ని భూతాలు అడగకుండానే బలి సమర్పిస్తాయి. అందువల్ల, పక్కన కూర్చున్నవాడిని ఏదైనా అడగకూడదు. ఊహించుకో, ఒక గ్రామంలో భిక్ష అడిగి దొరకకపోతే, "ఇక్కడ ఇచ్చింది తినను" అని కూర్చుంటాడు. ముందు వాళ్లు తిరస్కరించినా, "ఇస్తాం" అని చెబుతారు. అడిగినవాడికి ఇది ధర్మం. లేకపోతే, వారు "ఇస్తాం" అని చెప్పినా, ఇవ్వరు.

ప్రాణో బ్రహ్మేతి హ స్మాహ పైఙ్గ్యస్తస్య హ వా ఏతస్య ప్రాణస్య బ్రహ్మణో వాక్పరస్తాచ్చక్షురారున్ధే చక్షుః పరస్తాచ్ఛ్రోత్రమారున్ధే శ్రోత్రం పరస్తాన్మన ఆరున్ధే మనః పరస్తాత్ప్రాణ ఆరున్ధే తస్మై వా ఏతస్మై వా ప్రాణాయ బ్రహ్మణ ఏతాః సర్వా దేవతా అయాచమానాయ బలిం హరన్తి ఏవాస్మై సర్వాణి భూతాన్యయచమానాయైవ బలిం హరన్తి య ఏవం వేద తస్యొపనిషన్న యాచేదితి తద్యథా గ్రామం భిక్షిత్వాఽలబ్ధ్వోపవిశేన్నాహమతో దత్తమశ్నీయామితి య ఏవైనం పురస్తాత్ప్రత్యాచక్షీరంస్త ఏవైనముపమన్త్రయన్తే దదామ త ఇత్యేష ధర్మో యాచితో భవత్యన్యతస్త్వేవైనముపమన్త్రయన్తే దదామ త ఇతి

పైంగ్యుడు ఇలా అన్నాడు: "ప్రాణమే పరబ్రహ్మం." ఈ ప్రాణానికి, అంటే బ్రహ్మానికి, మాట దాటి ఉంటుంది; దృష్టిని అది ఆపేస్తుంది, దృష్టికి మించి వినికిడి ఉంటుంది; వినికిడిని అది ఆపేస్తుంది, వినికిడికి మించి మనస్సు ఉంటుంది; మనస్సును అది ఆపేస్తుంది, మనస్సుకు మించి ప్రాణం ఉంటుంది. ఈ ప్రాణమే బ్రహ్మం అని తెలిసినవారికి, ఆ దేవతలు అన్నీ అడగకుండానే బలి సమర్పిస్తాయి. అలాగే, ఈ విధంగా తెలిసినవారికి, అన్ని జీవులు కూడా అడగకుండానే బలి సమర్పిస్తాయి. అందువల్ల, దగ్గర కూర్చున్నవారి దగ్గర ఏదైనా కోరుకోరాదు. ఊహించుకోండి, ఒక గ్రామంలో భిక్ష అడిగి దొరకకపోతే, "ఇక్కడ దక్కినది కాకుండా తినను" అని కూర్చుంటారు. అప్పుడు ముందున్నవారు ఇస్తామని చెప్పినప్పుడు మాత్రమే అది ధర్మం. లేకపోతే, వారు ఇస్తామని మాట ఇచ్చి, ఇవ్వరు.

అథాత ఏకధనావరోధనం యదేకధనమభిధ్యాయాత్పౌర్ణమాస్యాం వాఽమావాస్యాయాం వా శుద్ధపక్షే వా పుణ్యే నక్షత్రేఽగ్నిముపసమాధాయ పరిసముహ్య పరిస్తీర్య పర్యుక్ష్యోపూర్వదక్షిణం జాన్వాచ్య స్రువేణ వా చమసేన వా కంసేన వైతా ఆజ్యాహుతీర్జుహోతి వాఙ్నామదేవతావరోధినీ సా మేఽముష్మాదిదమవరున్ధాం తస్యై స్వాహా । ప్రాణొ నామ దేవతాఽవరొధినీ సా మేముష్మాదిదమవరున్ధాం తస్యై స్వాహా । చక్షుర్నామ దేవతావరోధినీ సా మేఽముష్మాదిదమవరున్ధాం తస్యై స్వాహా । శ్రోత్రం నామ దేవతావరోధినీ సా మేఽముష్మాదిదమవరున్ధాం తస్యై స్వాహా । మనో నామ దేవతావరోధినీ సా మేఽముష్మాదిదమవరున్ధాం తస్యై స్వాహ। ప్రజ్ఞా నామ దేవతావరోధినీ సా మేఽముష్మాదిదమవరున్ధాం తస్యై స్వాహేత్యథ ధూమగన్ధం ప్రజిఘ్రాయాజ్యలేపేనాఙ్గాన్యనువిమృజ్య వాచంయమోఽభిప్రవృజ్యార్థం బ్రవీత దూతం వా ప్రహిణుయాల్లభతే హైవ

ఇప్పుడు ఒకే ఒక ధనాన్ని పొందాలనుకునే విధానం: ఎవరికైనా ఒక్క ధనం కావాలనిపిస్తే, పౌర్ణమి లేదా అమావాస్య లేదా శుభమైన పక్షంలో, లేదా శుభ నక్షత్రంలో, అగ్ని వెలిగించి, చుట్టూ శుద్ధి చేసి, తూర్పు లేదా దక్షిణ దిశగా ముఖం తిప్పి, కంచం లేదా గిన్నెతో, నెయ్యి హోమాలు సమర్పించాలి: "మాట అనే దేవతా, నీవు నాకు ఆ ధనాన్ని దక్కించు, నీకు స్వాహా." "ప్రాణం అనే దేవతా, నీవు నాకు ఆ ధనాన్ని దక్కించు, నీకు స్వాహా." "కళ్ళు అనే దేవతా, నీవు నాకు ఆ ధనాన్ని దక్కించు, నీకు స్వాహా." "వినికిడి అనే దేవతా, నీవు నాకు ఆ ధనాన్ని దక్కించు, నీకు స్వాహా." "మనస్సు అనే దేవతా, నీవు నాకు ఆ ధనాన్ని దక్కించు, నీకు స్వాహా." "బుద్ధి అనే దేవతా, నీవు నాకు ఆ ధనాన్ని దక్కించు, నీకు స్వాహా." ఆ తరువాత, పొగ వాసన పీల్చి, నెయ్యి రాసుకుని, మాటను నియంత్రించి, తాను కోరినది స్పష్టంగా చెప్పాలి లేదా దూతను పంపాలి; తప్పకుండా అది లభిస్తుంది.

అథాతో దైవస్మరో యస్య ప్రియో బుభూషేద్యస్యై వా ఏషాం వై తేషామేవైకస్మిన్పర్వణ్యగ్నిముపసమాధాయైతయైవావృతైతా ఆజ్యాహుతీర్జుహోతి వాచం మయి జుహొమ్యసౌ స్వాహా । చక్షుస్తే మయి జుహోమ్యసౌ స్వాహా । శ్రొత్రం తే మయి జుహొమ్యసౌ స్వాహా । మనస్తే మయి జుహొమ్యసౌ స్వాహా । ప్రజ్ఞాం తే మయి జుహోమ్యసౌ స్వాహేత్యథ ధూమగన్ధం ప్రజిఘ్రాయాజ్యలేపేనాఙ్గాన్యనువిమృజ్య వాచంయమోఽభిప్రవృజ్య సంస్పర్శం జిగమిషేదపి వాతాద్వా సమ్భాషమాణస్తిష్ఠేత్ప్రియో హైవ భవతి స్మరన్తి హైవాస్య

ఇప్పుడు దైవస్మరణ గురించి: ఎవరికైనా ప్రియమైనవారు గుర్తు చేసుకోవాలనుకుంటే, లేదా ఎవరి కోసం ఇది చేయాలో, ఏ పర్వదినమైనా, అగ్ని వెలిగించి, ఇదే విధంగా నెయ్యి హోమాలు చేయాలి: "నీ మాటను నాలో సమర్పిస్తున్నాను, స్వాహా." "నీ చూపును నాలో సమర్పిస్తున్నాను, స్వాహా." "నీ వినికిడిని నాలో సమర్పిస్తున్నాను, స్వాహా." "నీ మనస్సును నాలో సమర్పిస్తున్నాను, స్వాహా." "నీ బుద్ధిని నాలో సమర్పిస్తున్నాను, స్వాహా." ఆ తరువాత, పొగ వాసన పీల్చి, నెయ్యి రాసుకుని, మాటను నియంత్రించి, ఆ వ్యక్తిని తాకేందుకు ప్రయత్నించాలి; లేకపోతే, గాలి మాట్లాడినా కూడా మౌనంగా ఉండాలి. అప్పుడు అతను ప్రియుడవుతాడు; అందరూ అతన్ని గుర్తు చేసుకుంటారు.

అథాతః సాయమన్నం ప్రాతర్దనమాన్తరమగ్నిహోత్రమితి చాచక్షతే యావద్వై పురుషో భాషతే న తావత్ప్రాణితుం శక్నోతి ప్రాణం తదా వాచి జుహోతి । యావద్వై పురుషః ప్రాణితి న తావద్భాషితుం శక్నోతి వాచం తదా ప్రాణే జుహోతి । ఏతేఽనన్తేఽమృతాహుతిర్జాగ్రచ్చ స్వపంశ్చ సన్తతమవ్యవచ్ఛిన్నం జుహోత్యథ యా అన్యా ఆహుతయోఽన్తవత్యస్తాః కర్మమయ్యో హి భవన్త్యేతద్ధ వై పూర్వే విద్వాంసోఽగ్నిహోత్రం న జుహవాంచక్రుః

ఇప్పుడు సాయంత్రం, ఉదయం భోజనం మధ్యలో జరిగే అగ్నిహోత్రం గురించి: ఇది మధ్య అగ్నిహోత్రం అంటారు. మనిషి మాట్లాడుతున్నంత కాలం శ్వాస తీసుకోలేడు; అప్పుడు ప్రాణాన్ని మాటలో సమర్పిస్తాడు. మనిషి శ్వాస తీసుకుంటున్నంత కాలం మాట్లాడలేడు; అప్పుడు మాటను ప్రాణంలో సమర్పిస్తాడు. ఇవే అంతులేని, అమృతమైన హోమాలు — మెలకువలోనూ, నిద్రలోనూ, ఎప్పుడూ ఆగకుండా జరుగుతుంటాయి. ఇతర హోమాలు మాత్రం ముగింపు కలిగినవే; అవన్నీ కర్మల వల్లే జరుగుతాయి. అందుకే, పూర్వకాలంలో జ్ఞానులు ఆ హోమాలను చేయలేదు.

ఉక్థం బ్రహ్మేతి హ స్మాహ శుష్కభృఙ్గరస్తదృగిత్యుపాసీత సర్వాణి హాస్మై భూతాని శ్రైష్ఠ్యాయాభ్యర్చ్యన్తే తద్యజురిత్యుపాసీత సర్వాణి హాస్మై భూతాని శ్రైష్ఠ్యాయ యుజ్యన్తే తత్సామేత్యుపాసీత సర్వాణి హాస్మై భూతాని శ్రైష్ఠ్యాయ సన్నమన్తే తచ్ఛ్రీరిత్యుపాసీత తద్యశ ఇత్యుపాసీత తత్తేజ ఇత్యుపాసీత తద్యథైతచ్ఛాస్త్రాణాం శ్రీమత్తమం యశస్వితమం తేజస్వితమం భవతి । తథైవైవం విద్వాన్సర్వేషాం భూతానాం శ్రీమత్తమో యశస్వితమస్తేజస్వితమో భవతి । తమేతమైష్టకం కర్మమయమాత్మానమధ్వర్యుః సంస్కరోతి తస్మిన్యజుర్మయం ప్రవయతి యజుర్మయమ్ ఋఙ్మయం హోతా ఋఙ్మయే సామమయముద్గాతా స ఏష సర్వస్యై త్రయీవిద్యాయా ఆత్మైష ఉ ఏవాస్యాత్మా ఏతదాత్మా భవతి య ఏవం వేద

ఒకసారి శుష్కభృంగరుడు ఇలా అన్నాడు: "ఉక్తం అనగా వేదపాఠం పరమాత్మ స్వరూపమే." దాన్ని ఋగ్వేదంగా భావిస్తూ ధ్యానం చేయాలి. అప్పుడు అన్ని జీవులు అతనిని గొప్పతనానికి గౌరవిస్తాయి. దాన్ని యజుర్వేదంగా భావిస్తూ ధ్యానం చేయాలి. అప్పుడు అన్ని జీవులు అతనితో ఐక్యమవుతాయి. దాన్ని సామవేదంగా భావిస్తూ ధ్యానం చేయాలి. అప్పుడు అన్ని జీవులు అతనికి నమస్కరిస్తాయి. దాన్ని ఐశ్వర్యంగా, కీర్తిగా, తేజస్సుగా భావిస్తూ ధ్యానం చేయాలి. వేదాలలో అత్యంత ఐశ్వర్యవంతమైనది, కీర్తివంతమైనది, తేజోవంతమైనది ఎలా ఉంటుందో, అలాగే ఈ విధంగా తెలిసినవాడు కూడా అన్ని జీవుల్లో అత్యంత ఐశ్వర్యవంతుడు, కీర్తివంతుడు, తేజోవంతుడవుతాడు. యజ్ఞంలో యజ్ఞకర్త తనను తానే ఒక ఇటుకలా, క్రియారూపంగా తయారు చేసుకుంటాడు. అందులో యజుర్వేదాన్ని నింపుతాడు; హోతా ఋగ్వేదాన్ని నింపుతాడు; ఉద్గాతా సామవేదాన్ని నింపుతాడు. ఇది మూడు వేదాల సారమైన ఆత్మ. ఇది దాని అసలైన ఆత్మ. ఎవడు ఈ విధంగా తెలుసుకుంటాడో, వాడే నిజమైన ఆత్మను పొందుతాడు.

అథాతః సర్వజితః కౌషీతకేస్త్రీణ్యుపాసనాని భవన్తి యజ్ఞోపవీతం కృత్వాప ఆచమ్య త్రిరుదపాత్రం ప్రసిచ్యోద్యన్తమాదిత్యముపతిష్ఠేత వర్గోఽసి పాప్మానం మే వృఙ్ధీత్యేతయైవావృతా మధ్యే సన్తముద్వర్గోఽసి పాప్మానం మే వృఙ్ధీత్యేతయైవావృతాఽస్తం యన్తం సంవర్గోఽసి పాప్మానం మే సంవృఙ్ధీతి । యదహోరాత్రాభ్యాం పాపం కరోతి సం తద్వృఙ్క్తే

ఇప్పుడు సర్వవిజేతగా ఉండేందుకు, కౌశీతకుల వారికి మూడు విధాల ధ్యానాలు ఉన్నాయి. మొదట యజ్ఞోపవీతం ధరించి, నీళ్లు ముక్కురూ ముట్టి, మూడుసార్లు మట్టిపాత్రతో నీళ్లు చల్లి, ఉదయిస్తున్న సూర్యుడిని ఇలా ధ్యానించాలి: "నీవు వెలుగు, నా పాపాన్ని తొలగించు." ఇదే మంత్రంతో మధ్యాహ్నం సూర్యుడిని ధ్యానించాలి: "నీవు పైకి వెలుగు, నా పాపాన్ని తొలగించు." ఇదే మంత్రంతో సాయంత్రం అస్తమిస్తున్న సూర్యుడిని ధ్యానించాలి: "నీవు క్రిందికి వెలుగు, నా పాపాన్ని తొలగించు." ఇలా రోజు, రాత్రి చేసిన పాపం అంతా తొలగిపోతుంది.

అథ మాసి మాస్యమావాస్యాయాం పశ్చాచ్చన్ద్రమసం దృశ్యమానముపతిష్ఠేతైతయైవావృతా హరితతృణాభ్యాం వాక్ప్రత్యస్యతి యత్తే సుసీమం హృదయమధి చన్ద్రమసి శ్రితం తేనామృతత్వస్యేశానం మాహం పౌత్రమఘం రుదమితి న హాస్మాత్పూర్వాః ప్రజాః ప్రయన్తీతి ను జాతపుత్రస్యాథాజాతపుత్రస్యాప్యాయస్వ సమేతు తే సన్తే పయాంసి సముయన్తు వాజా యమాదిత్యా అంశుమాప్యాయయన్తీత్యేతాస్తిస్ర ఋచో జపిత్వా మాస్మాకం ప్రాణేన ప్రజయా పశుభిరాప్యాయయిష్ఠా యొఽస్మాన్ద్వేష్టి యం చ వయం ద్విష్మస్తస్య ప్రాణేన ప్రజయా పశుభిరాప్యాయస్వేతి దైవీమావృతమావర్త ఆదిత్యస్యావృతమన్వావర్తయతి దక్షిణం బాహుమన్వావర్తతే

ప్రతి నెల అమావాస్య రోజున, పశ్చిమ దిశలో కనబడే చంద్రుణ్ణి ఇదే మంత్రంతో ధ్యానించాలి. ఆ సమయంలో రెండు పచ్చికట్టెలను వేసి ఇలా చెప్పాలి: "ఓ చంద్రుడా! నీ హృదయంలో ఉన్న పవిత్రత నాకు అమృతత్వాన్ని కలిగించు. కుమారుని పాపానికి నేను కన్నీరు కార్చకూడదు." అందుకే పూర్వీకులు అతనికంటే ముందుగా పోవరు. కుమారుడు ఉన్నా, లేకపోయినా, "నీ జీవం, సంతానం, ధనంతో నీవు అభివృద్ధి చెందు. నీ పాలెర్రగా పోయి, నీకు నీళ్లు, ఐశ్వర్యం కలిసిరావాలి. ఆదిత్యులు తమ కిరణాలతో నిన్ను అభివృద్ధి పరచాలి" అని మూడు ఋచలను జపించాలి. "మా ప్రాణంతో, సంతానంతో, పశువులతో నీవు మమ్మల్ని అభివృద్ధి పరచాలి. ఎవడు మాకు ద్వేషిస్తాడో, మేము ఎవడిని ద్వేషిస్తామో, అతనికి ప్రాణంతో, సంతానంతో, పశువులతో అభివృద్ధి కలగాలి" అని చెప్పాలి. ఇది దైవమంత్రం, సూర్యుని కాంతి తిరుగుదల, కుడి చేయి తిరిగినట్టు చేయాలి.

అథ పౌర్ణమాస్యాం పురస్తాచ్చన్ద్రమసం దృశ్యమానముపతిష్ఠేతైతయైవావృతా సోమో రాజాసి విచకక్షణః పఞ్చముఖోఽసి ప్రజాపతిర్బ్రాహ్మణస్త ఏకం ముఖం తేన ముఖేన రాజ్ఞోఽత్సి తేన ముఖేన మామన్నాదం కురు రాజా త ఏకం ముఖం తేన ముఖేన విశోత్సి తేనైవ ముఖేన మామన్నాదం కురు శ్యేనస్త ఏకం ముఖం తేన ముఖేన పక్షిణోఽత్సి తేన ముఖేన మామన్నాదం కురు అగ్నిష్ట ఏకం ముఖం తేన ముఖేనేమం లోకమత్సి తేన ముఖేన మామన్నాదం కురు త్వయి పఞ్చమం ముఖం తేన ముఖేన సర్వాణి భూతాన్యత్సి తేన ముఖేన మామన్నాదం కురు మాస్మాకం ప్రాణేన ప్రజయా పశుభిరవక్షేష్ఠా యోఽస్మాద్వేష్టి యం చ వయం ద్విష్మస్తస్య ప్రాణేన ప్రజయా పశుభిరవక్షీయస్వేతి దైవీమావృతమావర్త ఆదిత్యస్యావృతమన్వావర్తన్త ఇతి దక్షిణం బాహుమన్వావర్తతే

పౌర్ణమి రోజున, తూర్పు దిశలో కనబడే చంద్రుణ్ణి ఇదే మంత్రంతో ధ్యానించాలి: "నీవు సోముడు, రాజు, జ్ఞానవంతుడు, అయిదు ముఖాలవాడు. నీవు ప్రజాపతి, బ్రాహ్మణుడు; ఒక ముఖంతో రాజును భక్షిస్తావు, ఆ ముఖంతో నన్ను తినవద్దు. నీవు రాజు; ఒక ముఖంతో ప్రజలను భక్షిస్తావు, ఆ ముఖంతో నన్ను తినవద్దు. నీవు గద్ద; ఒక ముఖంతో పక్షులను భక్షిస్తావు, ఆ ముఖంతో నన్ను తినవద్దు. నీవు అగ్ని; ఒక ముఖంతో ఈ లోకాన్ని భక్షిస్తావు, ఆ ముఖంతో నన్ను తినవద్దు. నీలో ఐదవ ముఖం ఉంది; ఆ ముఖంతో అన్ని జీవులను భక్షిస్తావు, ఆ ముఖంతో నన్ను తినవద్దు. మా ప్రాణం, సంతానం, పశువులు తగ్గిపోవద్దు. ఎవడు మాకు ద్వేషిస్తాడో, మేము ఎవడిని ద్వేషిస్తామో, అతనికి ప్రాణం, సంతానం, పశువులు తగ్గిపోవాలి" అని చెప్పాలి. ఇది దైవమంత్రం, సూర్యుని కాంతి తిరుగుదల, కుడి చేయి తిరిగినట్టు చేయాలి.

అథ ప్రోష్యాన్పుత్రస్య మూర్ధానమభిమృశేత్ । అఙ్గాదఙ్గాత్సమ్భవసి హృదయాదధిజాయసే । ఆత్మా త్వం పుత్ర మావిథ స జీవ శరదః శతమసావితి నామాస్య గృహ్ణాతి । అశ్మా భవ పరశుర్భవ హిరణ్యమస్తృతం భవ । తేజో వై పుత్రనామాసి స జీవ శరదః శతమసావితి నామాస్య గృహ్ణాతి। యేన ప్రజాపతిః ప్రజాః పర్యగృహ్ణాదరిష్ట్యై తేన త్వా పరిగృహ్ణామ్యసావితి నామాస్య గృహ్ణాత్యథాస్య దక్షిణే కర్ణే జపత్యస్మై ప్రయన్ధి మఘవన్నృజీషిన్నితీన్ద్ర శ్రేష్ఠాని ద్రవిణాని ధేహీతి సవ్యే మా చ్ఛిత్థా మా వ్యథిష్ఠాః శతం శరద ఆయుషో జీవ పుత్ర । తే నామ్నా మూర్ధానమభిజిఘ్రామ్యసావితి త్రిర్మూర్ధానమవజిఘ్రేద్గవాం త్వా హిఙ్కారేణాభిహిఙ్కరోమీతి త్రిర్మూర్ధానమభిహిఙ్కుర్యాత్

తరువాత, ప్రయాణం నుంచి తిరిగి వచ్చినప్పుడు కుమారుని తల తాకుతూ ఇలా చెప్పాలి: "నీ శరీర భాగాలన్నింటినుండి నీవు పుట్టావు, హృదయంనుండి జన్మించావు. నీవు నా ప్రాణమే కుమారా, నీవు నశించకూడదు. వంద సంవత్సరాలు ఆయుష్షుతో జీవించు." అని పేరు పెట్టాలి. "రాయి లా బలంగా ఉండు, కత్తిలా పదునుగా ఉండు, బంగారం లా మెరుగు పడు. నీ పేరు తేజస్సు, కుమారా, వంద సంవత్సరాలు జీవించు." అని పేరు పెట్టాలి. "ప్రజాపతి సృష్టిని రక్షించడానికి ఎలా ఆలింగనం చేసాడో, అలాగే నేను నిన్ను రక్షణ కోసం ఆలింగనం చేస్తున్నాను." అని పేరు పెట్టాలి. తరువాత, కుడి చెవిలో ఇలా జపించాలి: "మఘవంతుడా, ఇంద్రుడా, అతనికి ఉత్తమమైన ధనాన్ని ఇచ్చు." ఎడమ చెవిలో: "వదిలిపెట్టవద్దు, భయపడవద్దు. వంద సంవత్సరాలు జీవించు కుమారా." అని చెప్పాలి. ఆ తరువాత, పేరు పలుకుతూ తలపై మూడుసార్లు వాసన పూయాలి: "గోవుల గొంతుతో నిన్ను వాసన పుచ్చుకుంటున్నాను." అని మూడుసార్లు తలపై వాసన పుచ్చాలి, మూడుసార్లు గోవుల గొంతు శబ్దం చేయాలి.

అథాతో దైవః పరిమర ఏతద్వై బ్రహ్మ దీప్యతే యదగ్నిర్జ్వలత్యథైతన్మ్రియతే యన్న జ్వలతి తస్యాదిత్యమేవ తేజో గచ్ఛతి వాయుం ప్రాణ ఏతద్వై బ్రహ్మ దీప్యతే యథాదిత్యో దృశ్యతేఽథైతన్మ్రియతే యన్న దృశ్యతే తస్య చన్ద్రమసమేవ తేజో గచఛతి వాయుం ప్రాణ ఏతద్వై బ్రహ్మ దీప్యతే యచ్చన్ద్రమా దృశ్యతే । అథైతన్మ్రియతే యన్న దృశ్యతే తస్య విద్యుతమేవ తేజో గచ్ఛతి వాయుం ప్రాణ ఏతద్వై బ్రహ్మ దీప్యతే యద్విద్యుద్విద్యోతతేఽథైతన్మ్రియతే యన్న విద్యోతతే తస్య వాయుమేవ తేజో గచ్ఛతి వాయుం ప్రాణః । తా వా ఏతాః సర్వా దేవతా వాయుమేవ ప్రవిశ్య వాయౌ మృతా న మృచ్ఛన్తే తస్మాదేవ ఉ పునరుదీరత ఇత్యధిదైవతమథాధ్యాత్మమ్

ఇప్పుడు, దైవిక లయ గురించి: అగ్ని వెలిగినప్పుడు అది బ్రహ్మ తేజంగా ప్రకాశిస్తుంది. అగ్ని ఆగిపోయినప్పుడు దాని తేజస్సు సూర్యునికి చేరుతుంది, ప్రాణం వాయువుకు చేరుతుంది. సూర్యుడు కనిపించినప్పుడు అది బ్రహ్మ తేజంగా ప్రకాశిస్తుంది. సూర్యుడు కనిపించకపోతే దాని తేజస్సు చంద్రునికి చేరుతుంది, ప్రాణం వాయువుకు చేరుతుంది. చంద్రుడు కనిపించినప్పుడు అది బ్రహ్మ తేజంగా ప్రకాశిస్తుంది. చంద్రుడు కనిపించకపోతే దాని తేజస్సు మెరుపుకు చేరుతుంది, ప్రాణం వాయువుకు చేరుతుంది. మెరుపు మెరిసినప్పుడు అది బ్రహ్మ తేజంగా ప్రకాశిస్తుంది. మెరుపు మెరియకపోతే దాని తేజస్సు వాయువుకు చేరుతుంది, ప్రాణం వాయువుకే చేరుతుంది. ఈ దేవతలన్నీ వాయువులో కలిసిపోతాయి. వాయువులో లయమైనా అవి నశించవు. అందుకే అవి మళ్లీ ప్రబలుతాయి. ఇది దేవతల గురించి వివరణ. ఇప్పుడు వ్యక్తిగతంగా చెప్పబడుతుంది.

ఏతద్వై బ్రహ్మ దీప్యతే యద్వాచా వదత్యథైతన్మ్రియతే యన్న వదతి తస్య చక్షురేవ తేజో గచ్ఛతి ప్రాణం ప్రాణ ఏతద్వై బ్రహ్మ దీప్యతే యచ్చక్షుషా పశ్యత్యథైతన్మ్రియతే యన్న పశ్యతి తస్య శ్రోత్రమేవ తేజో గచ్ఛతి ప్రాణం ప్రాణ ఏతద్వై బ్రహ్మ దీప్యతే యచ్ఛ్రోత్రేణ శృణోత్యథైతన్మ్రియతే యన్న శృణోతి తస్య మన ఏవ తేజో గచ్ఛతి ప్రాణ ఏతద్వై బ్రహ్మ దీప్యతే యన్మనసా ధ్యాయత్యథైతన్మ్రియతే యన్న ధ్యాయతి తస్య ప్రాణమేవ తేజో గచ్ఛతి ప్రాణం ప్రాణస్తావా ఏతాః సర్వా దేవతాః ప్రాణమేవ ప్రవిశ్య ప్రాణే మృతా న మృచ్ఛన్తే తస్మా దేవ ఉ పునరుదీరతే తద్యదిహ వా ఏవం విద్వాంస ఉభౌ పర్వతావభిప్రవర్తేయాతాం తుస్తూర్షమాణో దక్షిణశ్చోత్తరశ్చ న హైవైనం స్తృణ్వీయాతామ్ । అథ య ఏనం ద్విషన్తి యాంశ్చ స్వయం ద్వేష్టి త ఏనం సర్వే పరిమ్రియన్తే

ఇప్పుడు, వాక్కుతో మాట్లాడినప్పుడు అది బ్రహ్మ తేజంగా ప్రకాశిస్తుంది. మాట ఆగిపోయినప్పుడు దాని తేజస్సు కన్నుకు చేరుతుంది, ప్రాణం ప్రాణానికే చేరుతుంది. కన్నుతో చూసినప్పుడు అది బ్రహ్మ తేజంగా ప్రకాశిస్తుంది. చూపు ఆగిపోయినప్పుడు దాని తేజస్సు చెవికి చేరుతుంది, ప్రాణం ప్రాణానికే చేరుతుంది. చెవితో వినినప్పుడు అది బ్రహ్మ తేజంగా ప్రకాశిస్తుంది. వినికిడి ఆగిపోయినప్పుడు దాని తేజస్సు మనసుకు చేరుతుంది, ప్రాణం ప్రాణానికే చేరుతుంది. మనసుతో ధ్యానం చేసినప్పుడు అది బ్రహ్మ తేజంగా ప్రకాశిస్తుంది. ధ్యానం ఆగిపోయినప్పుడు దాని తేజస్సు ప్రాణానికే చేరుతుంది, ప్రాణం ప్రాణానికే చేరుతుంది. ఈ దేవతలన్నీ ప్రాణంలో కలిసిపోతాయి. ప్రాణంలో లయమైనా అవి నశించవు. అందుకే అవి మళ్లీ ప్రబలుతాయి. ఈ విధంగా తెలిసిన ఇద్దరు జ్ఞానులు దక్షిణం, ఉత్తరం నుంచి రెండు కొండలవైపు వచ్చినా, వారిని ఎవరూ జయించలేరు. కానీ అతనిని ద్వేషించే వారు, అతను ద్వేషించే వారందరూ నశిస్తారు.

అథాతో నిఃశ్రేయసాదానం సర్వా హ వై దేవతా అహం శ్రేయసే వివదమానాః । అస్మాచ్ఛరీరాదుచ్చక్రముస్తద్దారుభూతం శిష్యేథైతద్వాక్ప్రవివేశ తద్వాచా వదచ్ఛిష్య ఏవ । అథైతచ్చక్షుః ప్రవివేశ తద్వాచా వదచ్చక్షుషా పశ్యచ్ఛిష్య ఏవాథైనచ్ఛ్రోత్రం ప్రవివేశ తద్వాచా వదచ్చక్షుషా పశ్యచ్ఛ్రోత్రేణ శృణ్వచ్ఛిష్య ఏవాథైనన్మనః ప్రవివేశ తద్వాచా వదచ్చక్షుషా పశ్యచ్ఛ్రోత్రేణ శృణ్వన్మనసా ధ్యాయచ్ఛిష్య ఏవాథైతత్ప్రాణః ప్రవివేశ తత్తత ఏవ సముత్తస్థౌ తే దేవాః ప్రాణే నిఃశ్రేయసం విచిన్త్య ప్రాణమేవ ప్రజ్ఞాత్మానమభిసమ్భూయ సహైతైః సర్వైరస్మాల్లోకాదుచ్చక్రముః । తే వాయు-ప్రతిష్ఠాకాశాత్మానః స్వర్యయుస్తథొ ఏవైవం విద్వాన్సర్వేషాం భూతానాం ప్రాణమేవ ప్రజ్ఞాత్మానమభిసమ్భూయ సహైతైః సర్వైరస్మాచ్ఛరీరాదుత్క్రామతి స వాయుప్రతిష్ఠాకాశాత్మా న స్వరేతి తద్భవతి యత్రైతద్దేవాస్తత్ప్రాప్య తదమృతో భవతియదమృతా దేవాః

ఇప్పుడు పరమ శ్రేయస్సు పొందడాన్ని వివరించుదాం. అన్ని దేవతలు, ఎవరు గొప్పవారో అని వాదించుకుంటూ, ఈ శరీరం నుంచి బయటకు వెళ్లిపోయి, అవి చలించని దేహంలా ఉండిపోయాయి. మొదట వాక్కు లోపలికి వచ్చింది, వాక్కుతో మాట్లాడినా, జీవం రాలేదు. తరువాత చూపు లోపలికి వచ్చింది, వాక్కుతో మాట్లాడి, చూపుతో చూచినా, జీవం రాలేదు. తరువాత చెవి లోపలికి వచ్చింది, వాక్కుతో మాట్లాడి, చూపుతో చూచి, చెవితో వినినా, జీవం రాలేదు. తరువాత మనస్సు లోపలికి వచ్చింది, వాక్కుతో మాట్లాడి, చూపుతో చూచి, చెవితో వినిపించి, మనస్సుతో ఆలోచించినా, జీవం రాలేదు. చివరికి ప్రాణం లోపలికి వచ్చింది, అప్పుడే ఆ శరీరం లేచి కూర్చుంది. అప్పుడు దేవతలు, ప్రాణంలోనే పరమ శ్రేయస్సు ఉందని గ్రహించి, ప్రాణాన్ని జ్ఞాన స్వరూపంగా అంగీకరించి, అందరితో కలిసి ఈ లోకాన్ని విడిచారు. వారు వాయువును ఆధారంగా, ఆకాశాన్ని స్వరూపంగా స్వీకరించి స్వర్గాన్ని పొందారు. ఈ విధంగా, ఎవరు ప్రాణాన్ని జ్ఞాన స్వరూపంగా అంగీకరిస్తారో వారు కూడా అన్ని జీవులతో కలిసి ఈ శరీరం విడిచి వెళ్తారు. వారు వాయువును ఆధారంగా, ఆకాశాన్ని స్వరూపంగా స్వర్గాన్ని పొందుతారు. దేవతలు అక్కడికి చేరినప్పుడు అవి అమరత్వాన్ని పొందుతాయి. అందుకే దేవతలు అమరులు.

అథాతః పితాపుత్రీయం సమ్ప్రదానమితి చాచక్షతే । పితా పుత్రం ప్రేష్యన్నాహ్వయతి నవైస్తృణైరగారం సంస్తీర్యాగ్నిముపసమాధాయోదకుమ్భం సపాత్రముపనిధాయాహతేన వాససా సమ్ప్రచ్ఛన్నః స్వయం శ్యేత ఏత్య పుత్ర ఉపరిషటాదభినిపద్యతే, ఇన్ద్రియైరస్యేన్ద్రియాణి సంస్పృశ్యాపి వాస్యాభిముఖత ఏవాసీతాథాస్మై సంప్రయచ్ఛతి వాచం మే త్వయి దధానీతి పితా వాచం తే మయి దధ ఇతి పుత్రః ప్రాణం మే త్వయి దధానీతి పితా ప్రాణం తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । చక్షుర్మే త్వయి దధానీతి పితా చక్షుస్తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । శ్రోత్రం మే త్వయి దధానీతి పితా శ్రోత్రం తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । మనో మే త్వయి దధానీతి పితా మనస్తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । అన్నరసాన్మే త్వయి దధానీతి పితాన్నరసాంస్తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । కర్మాణి మే త్వయి దధానీతి పితా కర్మాణి తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । సుఖదుఃఖే మే త్వయి దధానీతి పితా సుఖదుఃఖే తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । ఆనన్దం రతిం ప్రజాతిం మే త్వయి దధానీతి పితా ఆనన్దం రతిం ప్రజాతిం తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । ఇత్యా మే త్వయి దధానీతి పితా ఇత్యా తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । ధియో విజ్ఞాతవ్యం కామాన్మే త్వయి దధానీతి పితా ధియో విజ్ఞాతవ్యం కామాంస్తే మయి దధ ఇతి పుత్రః । అథ దక్షిణావుత్ప్రాఙుపనిష్క్రామతి తం పితానుమన్త్రయతే యశో బ్రహ్మవర్చసమన్నాద్యం కీర్తిస్త్వా జుషతామిత్యథేతరః సవ్యమంసమన్వవేక్షతే పాణినాన్తర్ధాయ వసనాన్తేన వా ప్రచ్ఛాద్య స్వర్గాంల్లోకాన్కామానవాప్నుహీతి స యద్యగదః స్యాత్పుత్రస్యైశ్వర్యే పితా వసేత్పరి వా వ్రజేద్యద్యు వై ప్రేయాద్యదేవైనం సమాపయతి తథా సమాపయితవ్యో భవతి తథా సమాపయితవ్యో భవతి

ఇప్పుడు తండ్రి-కొడుకు మధ్య సమర్పణ విధానం గురించి చెబుతారు. తండ్రి తన కుమారుని పిలిచి, తొమ్మిది గడ్డి పొదలను పరచి, అగ్నిని వెలిగించి, నీటి కుండను పాత్రతో ఉంచి, పాత బట్టతో తనను తాను కప్పుకుని పడుకుంటాడు. కొడుకు దగ్గరికి వచ్చి పక్కన కూర్చుంటాడు. తండ్రి తన ఇంద్రియాలను కొడుకుతో తాకి, కొడుకు తండ్రి వైపు చూస్తూ కూర్చుంటాడు. అప్పుడు తండ్రి ఇలా అంటాడు: 'నా వాక్కును నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా వాక్కును నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా ప్రాణాన్ని నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా ప్రాణాన్ని నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా చూపును నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా చూపును నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా వినికిడిని నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా వినికిడిని నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా మనస్సును నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా మనస్సును నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా అన్నరసాన్ని నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా అన్నరసాన్ని నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా కర్మలను నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా కర్మలను నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా సుఖదుఃఖాలను నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా సుఖదుఃఖాలను నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా ఆనందం, సంతోషం, సంతానాన్ని నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా ఆనందం, సంతోషం, సంతానాన్ని నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా చలనం నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా చలనం నాలో ఉంచు.' తండ్రి: 'నా బుద్ధి, వివేకం, కోరికలను నీలో ఉంచుతున్నాను.' కొడుకు: 'తండ్రి, నా బుద్ధి, వివేకం, కోరికలను నాలో ఉంచు.' ఇలా సమర్పణ పూర్తయిన తరువాత తండ్రి తూర్పు వైపు లేచి, కొడుకును ఆశీర్వదిస్తూ: 'నీకు యశస్సు, బ్రహ్మవర్చస్సు, సమృద్ధి, కీర్తి కలుగుగాక' అని అంటాడు. తరువాత మరొకరు కుడి తొడను పరిశీలించి, చేతితో లేదా వస్త్రంతో కప్పి, 'నీకు స్వర్గ లోకాలు, కోరికలు సిద్ధించుగాక' అని ప్రార్థిస్తాడు. తండ్రి ఆరోగ్యంగా ఉంటే, కొడుకు సౌభాగ్యంతో పాటు ఉంటాడు లేదా వెళ్లిపోతాడు. కొడుకు వెళ్లిపోతే, తండ్రి విధిగా సమర్పణను పూర్తిచేస్తాడు.

ప్రతర్దనో హ దైవోదాసిరిన్ద్రస్య ప్రియం ధామోపజగామ । యుద్ధేన చ పౌరుషేణ చ తం హేన్ద్ర ఉవాచ । ప్రతర్దన వరం తే దదానీతి స హోవాచ ప్రతర్దనః । త్వమేవ మే వృణీష్వ యం త్వం మనుష్యాయ హితతమం మన్యస ఇతి తం హేన్ద్ర ఉవాచ । న వై వరోఽవరస్మై వృణీతే త్వమేవ వృణీష్వేత్యేవమరో వై కిల మ ఇతి హోవాచ ప్రతర్దనోఽథో ఖల్విన్ద్రః సత్యాదేవ నేయాయ । సత్యం హీన్ద్రః స హోవాచ । మామేవ విజానీహ్యేతదేవాహం మనుష్యాయ హితతమం మన్యే । యన్మాం విజానీయాత్ । త్రిశీర్షాణం త్వాష్ట్రమహనమవాఙ్ముఖాన్యతీన్సాలావృకేభ్యః ప్రాయచ్ఛం బహ్వీః సన్ధా అతిక్రమ్య దివి ప్రహ్లాదీయానతృణమహమన్తరిక్షే పౌలోమాన్పృథివ్యాం కాలఖాఞ్జాన్ । తస్య మే తత్ర న లోమ చ మామీయతే । స యో మాం విజానీయాన్నాస్య కేన చ కర్మణా లోకో మీయతే । న మాతృవధేన న పితృవధేన న స్తేయేన న భ్రూణహత్యయా నాస్య పాపం చ న చకృషో ముఖాన్నీలం వేత్తీతి

ప్రతర్దనుడు, దివోదాసుని కుమారుడు, ఇంద్రుని ప్రియమైన స్థలానికి వెళ్లాడు. యుద్ధంలో ధైర్యంతో గెలిచి, ఇంద్రుడు అతనితో ఇలా అన్నాడు: 'ప్రతర్దనా, నీకు ఒక వరం ఇస్తాను.' ప్రతర్దనుడు ఇలా అన్నాడు: 'నాకు మేలు చేసే దానిని నువ్వే ఎంచుకో.' ఇంద్రుడు: 'ఇతరుల కోసం వరం ఎవరూ ఎంచుకోరు, నువ్వే ఎంచుకో' అన్నాడు. ప్రతర్దనుడు: 'అయితే నాకు అమరత్వం కావాలి' అన్నాడు. ఇంద్రుని దగ్గరకు సత్యంతోనే చేరాలి, ఎందుకంటే ఇంద్రుడు సత్యమే. ఇంద్రుడు అన్నాడు: 'నన్ను తెలుసుకో, ఇదే మనుష్యులకు మేలు చేసే విషయం. నన్ను తెలుసుకోవడం మేలు. నేను త్రిశిరస్సు త్వష్టారుని తలదించుకుని సాలావృకులకు పంపాను. అనేక అడ్డంకులను దాటి, స్వర్గంలో ప్రహ్లాదీయులను, మధ్యలో పౌలోములను, భూమిపై కాలఖంజులను జయించాను. అందులో నాకు ఒక్క వెంట్రుక కూడా నష్టం కాలేదు. నన్ను తెలుసుకునేవారికి ఏ పని వల్లనూ హాని కలగదు; తల్లి హత్య వల్ల కాదు, తండ్రి హత్య వల్ల కాదు, దొంగతనం వల్ల కాదు, గర్భహత్య వల్ల కాదు, ఏ పాపం కూడా అతనిని తాకదు. అతడు నోటిలో నీలం చూడడు.'

స హోవాచ ప్రాణోఽస్మి ప్రజ్ఞాత్మా తం మామాయురమృతమిత్యుపాస్వ | ఆయుః ప్రాణః ప్రాణో వా ఆయుః ప్రాణ ఏవాచామృతమ్ । యావద్ధ్యస్మిఞ్ఛరీరే ప్రాణో వసతి తావదాయుః । ప్రాణేన హ్యేవాముష్మింల్లోకేఽమృతత్వమాప్నోతి । ప్రజ్ఞయా సత్యసఙ్కల్పం స యో మమాయురమృతమిత్యుపాస్తే సర్వమాయురస్మింల్లోక ఏతి । ఆప్నోత్యమృతత్వమక్షితిం స్వర్గే లోకే । తద్ధైక ఆహురేకభూయం వై ప్రాణా గచ్ఛన్తీతి । న హి కశ్చన శక్నుయాత్సకృద్వాచా నామ ప్రజ్ఞాపయితుం చక్షుషా రూపం శ్రోత్రేణ శబ్దం మనసా ధ్యానమిత్యేకభూయం వై ప్రాణాః । ఏకైకమేతాని సర్వాణ్యేవ ప్రజ్ఞాపయన్తి । వాచం వదన్తీ సర్వే ప్రాణా అనువదన్తి । చక్షుః పశ్యత్సర్వే ప్రాణా అనుపశ్యన్తి శ్రోత్రం శృణ్వత్సర్వే ప్రాణా అనుశృణ్వన్తి మనో ధ్యాయత్సర్వే ప్రాణా అనుధ్యాయన్తి ప్రాణం ప్రాణన్తం సర్వే ప్రాణా అనుప్రాణన్తీతి । ఏవముహైవైతదితి హేన్ద్ర ఉవాచ । అస్తీత్యేవ ప్రాణానాం నిఃశ్రేయసాదానమితి

అప్పుడు ఇంద్రుడు ఇలా అన్నాడు: 'నేనే ప్రాణం, నేనే జ్ఞాన స్వరూపుడను. నన్ను ఆయువు, అమృతంగా భావించి ఉపాసన చేయు.' ఆయువు అంటే ప్రాణం, ప్రాణమే ఆయువు, ప్రాణమే అమృతం. ఈ శరీరంలో ప్రాణం ఉన్నంతవరకు ఆయువు ఉంటుంది. ప్రాణంతోనే పరలోకంలో అమరత్వాన్ని పొందుతారు. జ్ఞానంతో సత్యనిశ్చయుడు అవుతారు. ఎవరు నన్ను ఆయువు, అమృతంగా భావించి ఉపాసన చేస్తారో వారు ఈ లోకంలో సంపూర్ణ ఆయువు పొందుతారు, స్వర్గలోకంలో అమరత్వాన్ని, స్థిరత్వాన్ని పొందుతారు. కొందరు 'ప్రాణాలు వేర్వేరుగా పోతాయి' అంటారు. కానీ ఒక్కసారి వాక్కుతో అన్ని పేర్లను, చూపుతో అన్ని రూపాలను, వినికిడితో అన్ని శబ్దాలను, మనస్సుతో అన్ని ఆలోచనలను చెప్పడం ఎవ్వరూ చేయలేరు. ప్రాణాలు అన్నీ కలిసే ఉంటాయి. ఒక్కొక్కటి మిగతావన్నీ తెలియజేస్తుంది. వాక్కు మాట్లాడితే అన్ని ప్రాణాలు అనుసరిస్తాయి. చూపు చూస్తే అన్ని ప్రాణాలు చూస్తాయి. వినికిడి వింటే అన్ని ప్రాణాలు వింటాయి. మనస్సు ధ్యానం చేస్తే అన్ని ప్రాణాలు ధ్యానం చేస్తాయి. ప్రాణం ఊపిరి తీసుకుంటే అన్ని ప్రాణాలు ఊపిరి తీసుకుంటాయి. ఇదే విధంగా జరుగుతుందని ఇంద్రుడు అన్నాడు. ఇదే ప్రాణాలకు పరమ శ్రేయస్సు సాధన.

జీవతి వాగపేతో మూకాన్హి పశ్యామో జీవతి చక్షురపేతోఽన్ధాన్హి పశ్యామో జీవతి శ్రోత్రాపేతో బధిరాన్హి పశ్యామో జీవతి మనోపేతో బాలాన్హి పశ్యామో జీవతి బాహుచ్ఛిన్నో జీవత్యూరుచ్ఛిన్న ఇతి । ఏవం హి పశ్యామ ఇతి । అథ ఖలు ప్రాణ ఏవ ప్రజ్ఞాత్మేదం శరీరం పరిగృహ్యోతథాపయతి । తస్మాదేతదేవోఽథముపాసీత । యో వై ప్రాణః సా ప్రజ్ఞా యా వా ప్రజ్ఞా స ప్రాణః । సహ హ్యేతావస్మిఞ్ఛరీరే వసతః సహోత్క్రామతస్తస్యైషైవ దృష్టిః । ఏతద్విజ్ఞానమ్ । యత్రైతత్పురుషః సుప్తః స్వప్నం న కఞ్చన పశ్యత్యథాస్మిన్ప్రాణ ఏవైకధా భవతి । తదైనం వాక్సర్వైర్నామభిః సహాప్యేతి చక్షుః సర్వై రూపైః సహాప్యేతి శ్రోత్రం సర్వైః శబ్దైః సహాప్యేతి మనః సర్వైర్ధ్యాతైః సహాప్యేతి । స యదా ప్రతిబుధ్యతే యథాగ్నేర్జ్వలతో సర్వా దిశొ విస్ఫులిఙ్గా విప్రతిష్ఠేరన్నేవమేవైతస్మాదాత్మనః ప్రాణా యథాయతనం విప్రతిష్ఠన్తే ప్రాణేభ్యో దేవా దేవేభ్యో లోకాః । తస్యైషైవ సిద్ధిరేతద్విజ్ఞానమ్ । యత్రైతత్పురుష ఆర్తో మరిష్యన్నాబల్యం న్యేత్య మోహం నైతి తదాహుః । ఉదక్రమీచ్చిత్తమ్ । న శృణోతి న పశ్యతి వాచా వదతి న ధ్యాయత్యథాస్మిన్ప్రాణ ఏవైకధా భవతి తదైనం వాక్సర్వైర్నామభిః సహాప్యేతి చక్షుః సర్వై రూపైః సహాప్యేతి శ్రోత్రం సర్వైః శబ్దైః సహాప్యేతి మనః సర్వైర్ధ్యాతైః సహాప్యేతి స యదా ప్రతిబుధ్యతే యథాగ్నేర్జ్వలతో విస్ఫులిఙ్గా విప్రతిష్ఠేరన్నేవమేవైతస్మాదాత్మనః ప్రాణా యథాయతనం విప్రతిష్ఠన్తే ప్రాణేభ్యో దేవా దేవేభ్యో లోకాః

మనిషి బ్రతికుండగానే మాట పోయినవారిని మౌనులుగా చూస్తాము. చూపు పోయినవారిని అంధులుగా చూస్తాము. వినికిడి పోయినవారిని చెవిటివారిగా చూస్తాము. మనస్సు పోయినవారిని పిల్లలవలె చూస్తాము. చేతి భాగం కోసినా, కాలు భాగం కోసినా బ్రతికే ఉంటారు. ఇది మనం చూస్తున్నదే. కానీ, ప్రాణమే జ్ఞానరూపమైన ఆత్మగా ఈ శరీరాన్ని పట్టుకుని నిలబెడుతుంది. అందుకే, దాన్ని మాత్రమే ఆరాధించాలి. ప్రాణమే జ్ఞానం, జ్ఞానమే ప్రాణం. ఇవి కలసి శరీరంలో ఉంటాయి, కలసే బయటకు వెళ్తాయి. ఇదే దృష్టి, ఇదే జ్ఞానం. మనిషి నిద్రలోకి వెళ్లి, ఏ స్వప్నం కనకపోయినప్పుడు, అతనిలో ప్రాణమే ఒక్కటిగా మిగిలిపోతుంది. మాట అన్ని పేర్లతో కలిసిపోతుంది, చూపు అన్ని రూపాలతో కలిసిపోతుంది, వినికిడి అన్ని శబ్దాలతో కలిసిపోతుంది, మనస్సు అన్ని ధ్యానాలతో కలిసిపోతుంది. అతను మళ్ళీ లేచినప్పుడు, ఎలా అగ్ని నుండి నిప్పురవ్వలు అన్ని దిశలకూ పాకుతాయో, అలాగే ఆత్మ నుండి ప్రాణాలు తమ తమ స్థలాలకు వెళ్తాయి; ప్రాణాల నుండి దేవతలకు, దేవతల నుండి లోకాలకూ వ్యాపిస్తాయి. ఇదే సిద్ధి, ఇదే జ్ఞానం. మనిషి బాధతో మరణించబోతున్నప్పుడు, బలహీనతతో మూర్ఖత్వంలోకి వెళ్లినప్పుడు, 'మనస్సు పోయింది' అంటారు. అతను వినడు, చూడడు, మాట్లాడడు, ధ్యానం చేయడు. అప్పుడు అతనిలో ప్రాణమే ఒక్కటిగా మిగిలిపోతుంది. మాట అన్ని పేర్లతో కలిసిపోతుంది, చూపు అన్ని రూపాలతో కలిసిపోతుంది, వినికిడి అన్ని శబ్దాలతో కలిసిపోతుంది, మనస్సు అన్ని ధ్యానాలతో కలిసిపోతుంది. అతను మళ్ళీ లేచినప్పుడు, అగ్నిలోంచి నిప్పురవ్వలు విస్తరించునట్లు, ఆత్మ నుండి ప్రాణాలు తమ తమ స్థలాలకు వెళ్తాయి; ప్రాణాల నుండి దేవతలకు, దేవతల నుండి లోకాలకూ వ్యాపిస్తాయి.

స యదాస్మాచ్ఛరీరాదుత్క్రామతి సహైవైతైః సర్వైరుత్క్రామతి వాగస్మాత్సర్వాణి నామాన్యభివిసృజతే సృజతే । వాచా సర్వాణి నామాన్యాప్నోతి ప్రాణోఽస్మాత్సర్వాన్గన్ధానభివిసృజతే ప్రాణేన సర్వాన్గన్ధానాప్నోతి చక్షురస్మాత్సర్వాణి రూపాణ్యభివిసృజతే చక్షుషా సర్వాణి రూపాణ్యాప్నోతి శ్రోత్రమస్మాత్సర్వాఞ్చ్ఛబ్దానభివిసృజతే శ్రోత్రేణ సర్వాఞ్చ్ఛబ్దానాప్నోతి మనోఽస్మాత్సర్వాణి ధ్యాతాన్యభివిసృజతే మనసా సర్వాణి ధ్యాతాన్యాప్నోతి సైషా ప్రాణే సర్వాప్తిః । యో వై ప్రాణః సా ప్రజ్ఞా యా వా ప్రజ్ఞా స ప్రాణః స హ హ్యేతావస్మిఞ్చ్ఛరీరే వసతః సహోత్క్రామతః । అథ ఖలు యథాఽస్యై ప్రజ్ఞాయై సర్వాణి భూతాన్యేకం భవన్తి తద్వ్యాఖ్యాస్యామః

మనిషి ఈ శరీరం విడిచిపోతే, తనతో పాటు ఇవన్నీ కూడా వెళ్తాయి. మాటతో అన్ని పేర్లను పంపుతాడు, మాటతోనే అన్ని పేర్లను పొందుతాడు. ప్రాణంతో అన్ని వాసనలను పంపుతాడు, ప్రాణంతోనే అన్ని వాసనలను పొందుతాడు. చూపుతో అన్ని రూపాలను పంపుతాడు, చూపుతోనే అన్ని రూపాలను పొందుతాడు. వినికిడితో అన్ని శబ్దాలను పంపుతాడు, వినికిడితోనే అన్ని శబ్దాలను పొందుతాడు. మనస్సుతో అన్ని ధ్యానాలను పంపుతాడు, మనస్సుతోనే అన్ని ధ్యానాలను పొందుతాడు. ఇలా ప్రాణంలోనే అన్నీ పొందడం జరుగుతుంది. ప్రాణమే జ్ఞానం, జ్ఞానమే ప్రాణం. ఇవి కలసి శరీరంలో ఉంటాయి, కలసే బయటకు వెళ్తాయి. ఇక, ఈ జ్ఞానంలో అన్ని భూతాలు ఏకమవుతాయన్నది వివరించబడుతుంది.

వాగేవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తస్యై నామ పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా । ఘ్రాణమేవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తస్య గన్ధః పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా చక్షురేవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తస్య రూపం పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా శ్రోత్రమేవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తస్య శబ్దః పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా జిహ్వైవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తస్యాన్నరసః పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా హస్తావేవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తయోః కర్మ పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా శరీరమేవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తస్య సుఖదుఃఖే పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా ఉపస్థ ఏవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తస్యానన్దో రతిః ప్రజాతిః పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా పాదావేవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తయోరిత్యా పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా ప్రజ్ఞైవాస్యా ఏకమఙ్గముదూఢం తస్యై ధియో విజ్ఞాతవ్యం కామాః పరస్తాత్ప్రతివిహితా భూతమాత్రా

మాటే జ్ఞానానికి ఒక అంగం, దానికి పేరు అనేది భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడింది. ముక్కే జ్ఞానానికి ఒక అంగం, దానికి వాసన భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడింది. చూపే జ్ఞానానికి ఒక అంగం, దానికి రూపం భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడింది. చెవియే జ్ఞానానికి ఒక అంగం, దానికి శబ్దం భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడింది. నాలుకే జ్ఞానానికి ఒక అంగం, దానికి అన్నరసం భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడింది. చేతులే జ్ఞానానికి ఒక అంగం, వాటికి కర్మ భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడింది. శరీరమే జ్ఞానానికి ఒక అంగం, దానికి సుఖదుఃఖాలు భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడాయి. ఉపస్థానమే జ్ఞానానికి ఒక అంగం, దానికి ఆనందం, రతి, సంతానం భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడ్డాయి. కాళ్లే జ్ఞానానికి ఒక అంగం, వాటికి నడక భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడింది. జ్ఞానమే ఒక అంగంగా, దానికి బుద్ధి, వివేకం, కోరికలు భూతమూలంగా బయట స్థాపించబడ్డాయి.

ప్రజ్ఞయా వాచం సమారుహ్య వాచా సర్వాణి సామాన్యాప్నోతి । ప్రజ్ఞయా ప్రాణం సమారుహ్య ప్రాణేన సర్వాన్గన్ధానాప్నోతి ప్రజ్ఞయా చక్షుః సమారుహ్య చక్షుషా సర్వాణి రూపాణ్యాప్నోతి ప్రజ్ఞయా శ్రోత్రం సమారుహ్య శ్రోత్రేణ సర్వాఞ్చ్ఛబ్దానాప్నోతి ప్రజ్ఞయా జిహ్వాం సమారుహ్య జిహ్వయా సర్వానన్నరసానాప్నోతి ప్రజ్ఞయా హస్తౌ సమారుహ్య హస్తాభ్యాం సర్వాణి కర్మాణ్యాప్నోతి ప్రజ్ఞయా శరీరం సమారుహ్య శరీరేణ సుఖదుఃఖే ఆప్నోతి ప్రజ్ఞయోపస్థం సమారుహ్యోపస్థేనానన్దం రతిం ప్రజ్ఞామాప్నోతి ప్రజ్ఞయా పాదౌ సమారుహ్య పాదాభ్యాం సర్వా ఇత్యా ఆప్నోతి ప్రజ్ఞయైవ ధియం సమారుహ్య ప్రజ్ఞయైవ ధియో విజ్ఞాతవ్యం కామానాప్నోతి

జ్ఞానంతో మాటను అధిరోహిస్తే, మాట ద్వారా అన్ని పేర్లను పొందుతాడు. జ్ఞానంతో ప్రాణాన్ని అధిరోహిస్తే, ప్రాణం ద్వారా అన్ని వాసనలను పొందుతాడు. జ్ఞానంతో చూపును అధిరోహిస్తే, చూపు ద్వారా అన్ని రూపాలను పొందుతాడు. జ్ఞానంతో వినికిడిని అధిరోహిస్తే, వినికిడి ద్వారా అన్ని శబ్దాలను పొందుతాడు. జ్ఞానంతో నాలుకను అధిరోహిస్తే, నాలుక ద్వారా అన్నిరకాల రుచులను పొందుతాడు. జ్ఞానంతో చేతులను అధిరోహిస్తే, చేతుల ద్వారా అన్ని పనులను పొందుతాడు. జ్ఞానంతో శరీరాన్ని అధిరోహిస్తే, శరీరం ద్వారా సుఖదుఃఖాలను పొందుతాడు. జ్ఞానంతో ఉపస్థానాన్ని అధిరోహిస్తే, ఉపస్థానంతో ఆనందం, రతి, సంతానం పొందుతాడు. జ్ఞానంతో కాళ్లను అధిరోహిస్తే, కాళ్ల ద్వారా అన్ని నడకలను పొందుతాడు. జ్ఞానంతోనే బుద్ధిని అధిరోహిస్తే, జ్ఞానంతోనే బుద్ధి, వివేకం, కోరికలను పొందుతాడు.

న హి ప్రజ్ఞాపేతా వాఙ్నామ కిఞ్చన ప్రజ్ఞపయేదన్యత్ర మే మనోఽభూదిత్యాహ । నాహమేతన్నామ ప్రాజ్ఞాసిషమితి । న హి ప్రజ్ఞాపేతః ప్రాణో గన్ధం కఞ్చన ప్రజ్ఞపయేదన్యత్ర మే మనోఽభూదిత్యాహ నాహమేతం గన్ధం ప్రాజ్ఞాసిషమితి । న హి ప్రజ్ఞాపేతం చక్షూ రూపం కిఞ్చన ప్రజ్ఞపయేదన్యత్ర మే మనోఽభూదిత్యాహ । నాహమేతద్రూపం ప్రాజ్ఞాసిషమితి న ప్రజ్ఞాపేతం శ్రోత్రం శబ్దం కఞ్చన ప్రజ్ఞపయేదన్యత్ర మే మనోఽభూదిత్యాహ । నాహమేతం శబ్దం ప్రాజ్ఞాసిషమితి న హి ప్రజ్ఞాపేతా జిహ్వాన్నరసం కఞ్చన ప్రజ్ఞపయేదన్యత్ర మే మనోఽభూదిత్యాహ । నాహమేతమన్నరసం ప్రాజ్ఞాసిషమితి న ప్రజ్ఞాపేతౌ హతౌ కర్మ కిఞ్చన ప్రజ్ఞపయేతామన్యత్ర మే మనోఽభూదిత్యాహ నాహమేతత్కర్మ ప్రాజ్ఞాసిషమితి న హి ప్రజ్ఞాపేతం శరీరం సుఖదుఃఖం కిఞ్చన ప్రజ్ఞపయేదన్యత్ర మే మనోఽభూదిత్యాహ నాహమేతత్సుఖదుఃఖం ప్రాజ్ఞాసిషమితి న హి ప్రజ్ఞాపేత ఉపస్థ ఆనన్దం రతిం ప్రజాతిం కాఞ్చన ప్రజ్ఞపయేదన్యత్ర మే మనోఽభూదిత్యాహ । నాహమేతమానన్దం న రతిం ప్రజాతిం ప్రాజ్ఞాసిషమితి న హి ప్రజ్ఞాపేతౌ పాదావిత్యాం కాఞ్చన ప్రజ్ఞాపయేతామన్యత్ర మే మనోఽభూదిత్యాహ । నాహమేతామిత్యాం ప్రాజ్ఞసిషమితి న హి ప్రజ్ఞాపేతా ధీః కాచన సిద్ధ్యేన్న ప్రజ్ఞాతవ్యం ప్రజ్ఞాయేత్

బుద్ధి లేకుండా మాట ఏమీ తెలియజేయదు, నా మనస్సు లేకపోతే అని అంటాడు. 'ఈ పేరు నాకు తెలియదు' అంటాడు. అలాగే, బుద్ధి లేకుండా ఊపిరి వాసనను తెలియజేయదు, నా మనస్సు లేకపోతే అని అంటాడు. 'ఈ వాసన నాకు తెలియదు' అంటాడు. అలాగే, బుద్ధి లేకుండా కళ్ళు రూపాన్ని చూపించవు, నా మనస్సు లేకపోతే అని అంటాడు. 'ఈ రూపం నాకు తెలియదు' అంటాడు. అలాగే, బుద్ధి లేకుండా చెవులు శబ్దాన్ని వినిపించవు, నా మనస్సు లేకపోతే అని అంటాడు. 'ఈ శబ్దం నాకు తెలియదు' అంటాడు. అలాగే, బుద్ధి లేకుండా నాలుక అన్నంలో రుచిని తెలియజేయదు, నా మనస్సు లేకపోతే అని అంటాడు. 'ఈ రుచి నాకు తెలియదు' అంటాడు. అలాగే, బుద్ధి లేకుండా చేతులు పని చేయవు, నా మనస్సు లేకపోతే అని అంటాడు. 'ఈ పని నాకు తెలియదు' అంటాడు. అలాగే, బుద్ధి లేకుండా శరీరం సుఖదుఃఖాలను తెలియజేయదు, నా మనస్సు లేకపోతే అని అంటాడు. 'ఈ సుఖదుఃఖాలు నాకు తెలియదు' అంటాడు. అలాగే, బుద్ధి లేకుండా ఉపస్థానం ఆనందం, ఆనందం, సంతానం ఏదీ తెలియజేయదు, నా మనస్సు లేకపోతే అని అంటాడు. 'ఈ ఆనందం, ఆనందం, సంతానం నాకు తెలియదు' అంటాడు. అలాగే, బుద్ధి లేకుండా కాళ్లు నడకను తెలియజేయవు, నా మనస్సు లేకపోతే అని అంటాడు. 'ఈ నడక నాకు తెలియదు' అంటాడు. అలాగే, బుద్ధి లేకుండా ధీ అంటే జ్ఞానం నెరవేరదు, ఏదీ తెలుసుకోలేరు, తెలియజేయలేరు.

న వాచం విజిజ్ఞాసీత వక్తారం విద్యాన్న గన్ధం విజిజ్ఞాసీత ఘ్రాతారం విద్యాన్న రూపం విజిజ్ఞాసీత రూపవిద్యం విద్యాన్న శబ్దం విజిజ్ఞాసీత శ్రోతారం విద్యాన్నాన్నరసం విజిజ్ఞాసీతాన్నరసవిజ్ఞాతారం విద్యాన్న కర్మ విజిజ్ఞాసీత కర్తారం విద్యాన్న సుఖదుఃఖే విజిజ్ఞాసీత సుఖదుఃఖయోర్విజ్ఞాతారం విద్యాన్నానన్దం న రతిం న ప్రజాతిం విజిజ్ఞాసీతానన్దస్య రతేః ప్రజాతేర్విజ్ఞాతారం విద్యాన్నేత్యాం విజిజ్ఞాసీతైతారం విద్యాత్ । న మనో విజిజ్ఞాసీత మన్తారం విద్యాత్ । తా వా ఏతా దశైవ భూతమాత్రా అధిప్రజ్ఞం దశ ప్రజ్ఞామాత్రా అధిభూతం యద్ధి భూతమాత్రా న స్యుర్న ప్రజ్ఞామాత్రాః స్యుర్యద్వా ప్రజ్ఞామాత్రా న స్యుర్న భూతమాత్రాః స్యుః

మాటను తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, మాట్లాడేవాడిని తెలుసుకోవాలి. వాసనను తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, వాసన పుట్టించేవాడిని తెలుసుకోవాలి. రూపాన్ని తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, చూడేవాడిని తెలుసుకోవాలి. శబ్దాన్ని తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, వినేవాడిని తెలుసుకోవాలి. అన్నంలో రుచిని తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, రుచి తెలుసుకునేవాడిని తెలుసుకోవాలి. పనిని తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, పనిచేసేవాడిని తెలుసుకోవాలి. సుఖదుఃఖాలను తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, అవి అనుభవించేవాడిని తెలుసుకోవాలి. ఆనందం, ఆనందం, సంతానం తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, వాటిని అనుభవించేవాడిని తెలుసుకోవాలి. నడక తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, నడిచేవాడిని తెలుసుకోవాలి. మనస్సును తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు, ఆలోచించేవాడిని తెలుసుకోవాలి. ఇవి పది భూతమూలాలు, ఇవి బుద్ధికి ఆధారం. అలాగే, పది బుద్ధి మూలాలు భూతాలకు ఆధారం. భూతమూలాలు లేకపోతే బుద్ధి మూలాలు ఉండవు; బుద్ధి మూలాలు లేకపోతే భూతమూలాలు ఉండవు.