नैकेन रूपं जायते, नैकेनापि; न हि तदन्यत्। यथा चक्रस्य नेमिः अरणिषु प्रतिष्ठिता, अरणयः नेमौ प्रतिष्ठिताः, एवं भूतानि विज्ञानैः प्रतिष्ठितानि, विज्ञानानि प्राणे प्रतिष्ठितानि। अयं प्राणः विज्ञानात्मा, आनन्दः, अजरः, अमृतः। न पुण्यैः कर्मभिः महान् भवति, न पापैः कर्मभिः हीयते। एष एव कर्ता पुण्यानां कर्मणां, एष एव नेता एषां लोकानां उर्ध्वम्; एष एव कर्ता पापानां कर्मणां, एष एव नेता अधस्तात्। एष लोकपालः, एष लोकनाथः, एष सर्वेश्वरः। एतदात्मानं विद्यात्—"एष मे आत्मा" इति; "एष मे आत्मा" इति विद्यात्। ततः बालाकिरस्य पुत्रः गार्ग्यः, ब्रह्मचार्यं चरन्, उशीनराणां मध्ये, मत्स्यानां मध्ये, कुरुपञ्चालानां मध्ये, काशिविदेहानां मध्ये अजिवत्। सः काशिराजम् अजातशत्रुम् उपागम्य अब्रवीत्—"त्वां ब्रह्म ते शिक्षयामि" इति। अजातशत्रुः प्रत्युवाच—"सहस्रं तुभ्यं ददामि" इति। अत्रैव वचने जनकः जनक इति उच्यते, जनाः तं प्रति धावन्ति। सः उवाच—"बालाकिर्य, एष पुरुषः सूर्ये; तम् अहम् उपासे" इति। अजातशत्रुः प्रत्युवाच—"एवं मा उपासीर्; सः शुक्लवसनः सर्वेषां भूतानां शीर्षणि स्थितः। एवं अहम् उपासे। य एवं उपास्ते, सः सर्वेषां भूतानां शीर्ष्णि तिष्ठति।" सः उवाच—"बालाकिर्य, एष पुरुषः चन्द्रे; तम् अहम् उपासे" इति। अजातशत्रुः प्रत्युवाच—"एवं मा उपासीर्; सोमो राजा, अन्नात्मा। एवं अहम् उपासे। य एवं उपास्ते, सः अन्नात्मा भवति।" सः उवाच—"बालाकिर्य, एष पुरुषः विद्युत्; तम् अहम् उपासे" इति। अजातशत्रुः प्रत्युवाच—"एवं मा उपासीर्; सः तेजोऽत्मा। एवं अहम् उपासे। य एवं उपास्ते, सः तेजोऽत्मा भवति।" सः उवाच—"बालाकिर्य, एष पुरुषः अशनि; तम् अहम् उपासे" इति। अजातशत्रुः प्रत्युवाच—"एवं मा उपासीर्; सः शब्दात्मा। एवं अहम् उपासे। य एवं उपास्ते, सः शब्दात्मा भवति।" सः उवाच—"बालाके, एष एव पुरुषः व्योम्नि; तम् एव अहम् ध्यायामि" इति। अजातशत्रुः उवाच—"एवं मा उपासीर्; सः न पूर्णः, न सः ब्रह्म प्रवर्तते। अहम् एवमुपासे। य एवं उपास्ते, सः सन्तानैः पशुभिश्च पूर्यते, न तु सः अप्राप्तकाले सन्तानम् आप्नोति।" सः उवाच—"बालाके, एष एव पुरुषः वायौ; तम् एव अहम् ध्यायामि" इति। अजातशत्रुः उवाच—"एवं मा उपासीर्; सः इन्द्रः, वैकुण्ठः, अजय्य सेनापतिः। अहम् एवमुपासे। य एवं उपास्ते, सः विजयी, अजय्यो भवति, अन्यांश्च जयति।" सः उवाच—"बालाके, एष एव पुरुषः अग्नौ; तम् एव अहम् ध्यायामि" इति। अजातशत्रुः उवाच—"एवं मा उपासीर्; सः विषासही। अहम् एवमुपासे। य एवं उपास्ते, सः विषं जयति।" सः उवाच—"बालाके, एष एव पुरुषः आपः; तम् एव अहम् ध्यायामि" इति। अजातशत्रुः उवाच—"एवं मा उपासीर्; सः नामात्मा। अहम् एवमुपासे। य एवं उपास्ते, सः नामात्मा भवति।" इति एष देवतानां शिक्षोपनिषत्; अथ आत्मनः। सः उवाच—"बालाके, एष एव पुरुषः दर्पणे; तम् एव अहम् ध्यायामि" इति। अजातशत्रुः उवाच—"एवं मा उपासीर्; सः प्रतिरूपः। अहम् एवमुपासे। य एवं उपास्ते, तस्य प्रतिरूप एव सन्तानः जायते, न अप्रतिरूपः।" सः उवाच—"बालाके, एष एव पुरुषः प्रतिध्वनौ; तम् एव अहम् ध्यायामि" इति। अजातशत्रुः उवाच—"एवं मा उपासीर्; सः द्वितीयः, अव्यवच्छिन्नः। अहम् एवमुपासे। य एवं उपास्ते, सः द्वितीयम् आप्नोति, द्वितीयवान् भवति।" सः उवाच—"बालाके, एष एव पुरुषः अनुशब्दः; तम् एव अहम् ध्यायामि" इति। अजातशत्रुः उवाच—"एवं मा उपासीर्; सः असुरः। अहम् एवमुपासे। य एवं उपास्ते, सः अप्राप्तकाले सन्तानम् न आप्नोति, मोहम् आप्नोति।" सः उवाच—"बालाके, एष एव पुरुषः छायायाम्; तम् एव अहम् ध्यायामि" इति। अजातशत्रुः उवाच—"एवं मा उपासीर्; सः मृत्युर्हि। अहम् एवमुपासे। य एवं उपास्ते, सः अप्राप्तकाले सन्तानम् न आप्नोति, नश्यति।" सः उवाच—"बालाके, एष एव पुरुषः शरीरे; तम् एव अहम् ध्यायामि" इति। अजातशत्रुः उवाच—"एवं मा उपासीर्; सः प्रजापतिः। अहम् एवमुपासे। य एवं उपास्ते, सः सन्तानैः पशुभिश्च जायते।" सः उवाच—"बालाके, एष एव विज्ञानात्मा, येन एष सुप्तः स्वप्नान् पश्यति; तम् एव अहम् ध्यायामि" इति। अजातशत्रुः उवाच—"एवं मा उपासीर्; सः यमः, राजा च। अहम् एवमुपासे। य एवं उपास्ते, तस्य सर्वमिदम् श्रेयसे भवति।" सः उवाच—"बालाके, एष एव पुरुषः दक्षिणाक्षिणि; तम् एव अहम् ध्यायामि" इति। अजातशत्रुः उवाच—"एवं मा उपासीर्; सः नामात्मा, अग्न्यात्मा, ज्योतिष्मात्मा। अहम् एवमुपासे। य एवं उपास्ते, सः सर्वेषाम् आत्मा भवति।" सः उवाच—"बालाके, एष एव पुरुषः वामाक्षिणि; तम् एव अहम् ध्यायामि" इति। अजातशत्रुः उवाच—"एवं मा उपासीर्; सः सत्यात्मा, विद्युतात्मा, दीप्तात्मा। अहम् एवमुपासे। य एवं उपास्ते, सः सर्वेषाम् आत्मा भवति।" एवं श्रुत्वा बालाकिः मौनम् उपागमत्। अजातशत्रुः उवाच—"किम् एतावत् बालाके?" इति। सः उवाच—"एतावत्" इति। अजातशत्रुः उवाच—"निष्फलम् एव ते उपासत; अहम् तुभ्यं ब्रह्म वक्ष्यामि" इति। उवाच—"यः एषां पुरुषाणां कर्ता, यस्य एष कर्म, स एव विज्ञेयः" इति। ततो बालाकिः समिधं गृहीत्वा उपगच्छन् उपाध्यायत्वाय उपाविशत्। अजातशत्रुः उवाच—"यदि क्षत्रियः ब्राह्मणं उपदिश्यात्, तद् विपर्ययः स्यात्। आगच्छ, त्वां शिक्षयामि" इति। तस्य हस्तं गृहीत्वा निर्जगाम। तौ सुप्तं पुरुषम् उपेत्य अजातशत्रुः तम् आह—"राजन् सोम, शुक्लवसन!" इति। सः तु मौनं स्थितः। तं दण्डेन ताडयामास, सः तत्क्षणात् उत्तस्थौ। अजातशत्रुः पप्रच्छ—"क्व अयम् पुरुषः यः अस्मिन शरीरे आसीत्? कुत्र गतः? कुतः पुनः आगतः?" इति। बालाकिः न जानाति। अजातशत्रुः उवाच—"यत्र अयम् पुरुषः शयाने आसीत्, यत्रासीत्, यतः आगतः, तत्र हृदयस्य हिता नाम नाड्यः सन्ति, याः हृदयात् पर्यन्तम् प्रवृत्ताः। यथा सहस्रधा केशः विभज्यते, तथा नाड्यः, हरिणलोमसमाः, श्वेता, कृष्णा, पीता, रक्ताश्च। तासु सः वसति। यदा सुप्तः सन् किञ्चिदपि न पश्यति, तदा प्राणेनैव एकीभवति। तदा वाक् सर्वैः नामभिः तस्मिन् प्रविशति, चक्षुः सर्वैः रूपैः, श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः, मनः सर्वैः संकल्पैः।