कौषीतक्युपनिषद्

श्रूयतां, कौषीतकि ब्राह्मणस्य पावनं आख्यानम्। यदा देवा, परस्परं श्रेष्ठत्वाय स्पर्धमाना, अस्मात् शरीराज्जग्मुः, तदा सः पुरुषः जडवत् शेषितः। तत्र वाक् प्रविश्य, तेन सः अब्रवीत्, परन्तु जड एव आसीत्। चक्षुः प्रविश्य, सः अब्रवीत्, अपश्यत्, परन्तु जड एव। श्रोत्रं प्रविश्य, सः अब्रवीत्, अपश्यत्, अशृणोत्, परन्तु जड एव। मनः प्रविश्य, सः अब्रवीत्, अपश्यत्, अशृणोत्, अमन्यत, परन्तु जड एव। प्राणः प्रविश्य, तस्मात् सः उत्थितः। देवाः, प्राणे परं चिन्तयन्तः, प्रज्ञात्मना प्राणेन सहैकतां प्राप्ताः, सर्वैः सह अस्माल्लोकात् निर्गताः। वायुमूलाः, आकाशात्मकाः, त एव दिवं प्राप्ताः। एवं यः एवं वेद, सः प्रज्ञात्मना प्राणेन सह सर्वैः भूतैः अस्मात् शरीराज्जग्मति, वायुमूलः, आकाशात्मा, सः दिवं याति। यत्र देवाः तं प्राप्नुवन्ति, तत्र ते अमृताः भवन्ति; एवं देवाः अमृताः। अथ पितृपुत्रयोः उपदेशः कथ्यते। पिता पुत्रं प्रेषयित्वा आह्वयति। नवदर्भाः प्रास्तीर्य, अग्निं स्थापयित्वा, कुम्भं कर्णवेण सह स्थापयित्वा, जीर्णवस्त्रेण आवृत्य, शयानः भवति। पुत्रः समीपं गच्छति, उपविशत्। पितुः इन्द्रियैः स्वान्यिन्द्रियाणि संस्पृश्य, सन्मुखः उपविशत्। तदा पिता उपदिशति—“ते त्वयि वाक् स्थापयामि” इति। पुत्रः प्रत्याह—“पितः, वाक् स्थापय” इति। “ते प्राणं स्थापयामि”—“पितः, प्राणं स्थापय” इति। एवं चक्षुः, श्रोत्रं, मनः, अन्नस्य सारं, कर्माणि, सुखदुःखे, आनन्दं, मोदं, प्रजननं, गतिः, प्रज्ञां, विवेकं, कामान्—एवमेकैकं स्थापयति, पुत्रश्च स्वीकुर्वन् प्रत्यभाषत। ततः दत्त्वा, पिता प्राचीं दिशं प्रति उत्तिष्ठति, पुत्रं आशीर्वदति—“यशः, तेजः, पोषः, कीर्तिः ते अस्तु” इति। पुत्रः दक्षिणोरुं पश्यन्, हस्तेन वा वस्त्रेण वा आच्छाद्य, प्रार्थयते—“स्वर्गलोकान्, कामांश्च प्राप्नुयाः” इति। यदि पिता स्वस्थः, सः पुत्रस्य समृद्ध्या सह तिष्ठति, न वा। यदि पुत्रः प्रयाति, पिता उपदेशं समापयति। अथ प्रतर्दनः दिवोदासपुत्रः इन्द्रस्य प्रियं स्थानं प्राप। युद्धेन शौर्येण च इन्द्रः तमुवाच—“वरं वृणीष्व” इति। प्रतर्दनः उवाच—“यद् मन्यसे मानवाय श्रेयः, तत् त्वं मे वृणीष्व” इति। इन्द्रः उवाच—“न अन्यस्मै वरं वृणीते, त्वं स्वयं वृणीष्व” इति। प्रतर्दनः उवाच—“अमृतत्वं मे अस्तु” इति। इन्द्रः सत्येन एव उपासनीयः, सः सत्यः; सः उवाच—“मां विद्धि, एष मानवाय श्रेयः। त्रिशीर्षाणं त्वष्टारं राक्षसं शलावृकेषु न्यपतयम्। स्वर्गे प्रह्लाद्याः, अन्तरिक्षे पौलोमाः, पृथिव्यां कालकञ्जाः जित्वा, न मम केशः अपि हतः। यः मां वेद, तस्य कर्मणः नाशः न भवति; मातरं वा पितरं वा हत्वा, स्तेनेन, गर्भघातेन, पापं न स्पृशति। न चास्य मुखात् नीलं दृश्यते” इति। सः उवाच—“अहं प्राणः प्रज्ञात्मा, मां जीवममृतमिति उपासीत। प्राणः एव आयुः, प्राणः एव अमृतम्। यावत् प्राणः अस्मिन्शरीरे वसति, तावत् जीवति। प्राणेन एव अमृतत्वं प्राप्यते। प्रज्ञया सत्ये प्रतिष्ठितः भवति। यः मां जीवममृतमिति उपास्ते, सः सर्वं जीवितं प्राप्नोति, स्वर्गे अमृतत्वं च स्थैर्यं च। केचित् वदन्ति—“प्राणाः पृथक् गच्छन्ति” इति। परन्तु न कश्चन वाचा सर्वाणि नामानि, चक्षुषा सर्वाणि रूपाणि, श्रोत्रेण सर्वाणि शब्दान्, मनसा सर्वाणि चिन्त्यानि एकस्मिन्न् क्षणे उपदिशितुं शक्नोति। प्राणाः एव संयुक्ताः; एकैकः सर्वाणि प्रकाशयति। वाक् वदति, सर्वे प्राणाः अनुवदन्ति। चक्षुः पश्यति, सर्वे प्राणाः अपश्यन्ति। श्रोत्रं शृणोति, सर्वे प्राणाः शृण्वन्ति। मनः मन्यते, सर्वे प्राणाः अमन्यन्त। प्राणः प्राणिति, सर्वे प्राणाः प्राणन्ति। एवं सः इन्द्रः उवाच—“एवं प्राणैः परमं प्राप्तम्” इति। यदा वाक् अपि गच्छति, जीवन् मूकः दृश्यते। चक्षुः गच्छति, जीवन् अन्धः दृश्यते। श्रोत्रं गच्छति, जीवन् बधिरः दृश्यते। मनः गच्छति, जीवन् बालवत् दृश्यते। हस्तः छिद्यते, जीवति; ऊरुः छिद्यते, जीवति। एवं दृश्यते। केवलं प्राणः प्रज्ञात्मा, एष एव एतद् शरीरं संधत्ते धारयति। तस्मात् एतमेव उपासीत। प्राणः प्रज्ञा, प्रज्ञा प्राणः, उभौ अस्मिन्शरीरे सह वसतः, सह गच्छतः। एषा दृष्टिः, एषा विद्या। यदा पुरुषः स्वपिति, न किञ्चन स्वप्नं पश्यति, तदा अस्मिन् केवलः प्राणः एकीभवति। वाक् सर्वैः नामभिः, चक्षुः रूपैः, श्रोत्रं शब्दैः, मनः चिन्त्यैः तमेव अनुप्रविशन्ति। यदा प्रबुद्धः, यथा ज्वलतः वह्नेः स्फुलिङ्गाः सर्वतः पतन्ति, एवं अस्मात् आत्मनः प्राणाः स्वस्थानानि यान्ति; प्राणेभ्यः देवाः, देवेभ्यः लोकाः। एष सिद्धिः, एषा विद्या। यदा पुरुषः व्याधितः, मृत्युपर्यन्तं, शक्तिहीनः, अज्ञः, तदा “मनः अस्य गतं” इति वदन्ति। न शृणोति, न पश्यति, न वदति, न मन्यते। तदा केवलः प्राणः एकीभवति। वाक्, चक्षुः, श्रोत्रं, मनः सर्वे तमेव अनुप्रविशन्ति। यदा प्रबुद्धः, यथा वह्नेः स्फुलिङ्गाः पतन्ति, एवं प्राणाः स्वस्थानानि यान्ति; प्राणेभ्यः देवाः, देवेभ्यः लोकाः। यदा सः अस्मात् शरीराज्जग्मति, सः एतेषां सर्वेषां सहैव गच्छति। वाचा सर्वाणि नामानि सृजति, वाचा एव तानि प्राप्नोति। प्राणेन सर्वाणि गन्धान् सृजति, प्राणेन तान् प्राप्नोति। चक्षुषा सर्वाणि रूपाणि सृजति, चक्षुषा तानि प्राप्नोति। श्रोत्रेण सर्वाणि शब्दान् सृजति, श्रोत्रेण तान् प्राप्नोति। मनसा सर्वाणि चिन्त्यानि सृजति, मनसा तानि प्राप्नोति। एवं प्राणे सर्वं सम्पद्यते। प्राणः प्रज्ञा, प्रज्ञा प्राणः, उभौ अस्मिन्शरीरे सह वसतः, सह गच्छतः। यथैव सर्वाणि भूतानि प्रज्ञायाम् एकीभवन्ति, तद् इदानीं प्रवक्ष्यामः। वाक् प्रज्ञायाः एकं अङ्गं, तस्य नाम परं भूतं। नासिका प्रज्ञायाः एकं अङ्गं, तस्य गन्धः परं भूतं। चक्षुः प्रज्ञायाः एकं अङ्गं, तस्य रूपं परं भूतं। श्रोत्रं प्रज्ञायाः एकं अङ्गं, तस्य शब्दः परं भूतं। जिह्वा प्रज्ञायाः एकं अङ्गं, तस्य अन्नस्य सारः परं भूतं। हस्तौ प्रज्ञायाः एकं अङ्गं, तयोः कर्म परं भूतं। शरीरं प्रज्ञायाः एकं अङ्गं, तस्य सुखदुःखे परं भूतं। जननाङ्गं प्रज्ञायाः एकं अङ्गं, तस्य आनन्दः, मोदः, प्रजननं परं भूतं। पादौ प्रज्ञायाः एकं अङ्गं, तयोः गति परं भूतं। प्रज्ञा एव एकं अङ्गं, तस्य प्रज्ञा, विवेकः, कामाः परं भूतम्। प्रज्ञया वाक् उपर्यरोहति, वाचा सर्वाणि नामानि प्राप्नोति। प्रज्ञया प्राणः उपर्यरोहति, प्राणेन सर्वान् गन्धान् प्राप्नोति। प्रज्ञया चक्षुः उपर्यरोहति, चक्षुषा सर्वाणि रूपाणि प्राप्नोति। प्रज्ञया श्रोत्रं उपर्यरोहति, श्रोत्रेण सर्वान् शब्दान् प्राप्नोति। प्रज्ञया जिह्वा उपर्यरोहति, जिह्वया सर्वान् अन्नसारान् प्राप्नोति। प्रज्ञया हस्तौ उपर्यरोहतः, हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्माणि प्राप्नुतः। प्रज्ञया शरीरं उपर्यरोहति, शरीरं सुखदुःखे प्राप्नोति। प्रज्ञया जननाङ्गं उपर्यरोहति, तेन आनन्दं, मोदं, प्रजननं प्राप्नोति। प्रज्ञया पादौ उपर्यरोहतः, पादाभ्यां सर्वां गतिं प्राप्नुतः। प्रज्ञया एव प्रज्ञां उपर्यरोहति, प्रज्ञया एव प्रज्ञां, विवेकं, कामान् प्राप्नोति। प्रज्ञया विना वाक् किञ्चन न प्रकाशयति, यावद् मे मनः न भवति, इति मन्यते—“एतन्नाम न अवेदम्”। प्रज्ञया विना प्राणः गन्धं न प्रकाशयति, यावद् मे मनः न भवति—“एषं गन्धं न अवेदम्”। एवं चक्षुः, श्रोत्रं, जिह्वा, हस्तौ, शरीरं, जननाङ्गं, पादौ, प्रज्ञा—यावद् मनः न भवति, तावत् तेषां विषयाः न प्रकाशन्ते। “एषं रूपं, शब्दं, अन्नसारं, कर्म, सुखदुःखे, आनन्दं, गतिं, प्रज्ञां न अवेदम्” इति। प्रज्ञया विना प्रज्ञा न सिध्यति, न विवेकः प्रकाश्यते। न वाक् ज्ञातव्या, वक्ता ज्ञातव्यः; न गन्धः ज्ञातव्यः, घ्राता ज्ञातव्यः; न रूपं ज्ञातव्यं, द्रष्टा ज्ञातव्यः; न शब्दः ज्ञातव्यः, श्रोता ज्ञातव्यः; न अन्नसारः ज्ञातव्यः, अन्नज्ञः ज्ञातव्यः; न कर्म ज्ञातव्यं, कर्ता ज्ञातव्यः; न सुखदुःखे ज्ञातव्ये, सुखदुःखज्ञः ज्ञातव्यः; न आनन्दः मोदः प्रजननं वा ज्ञातव्यं, तद्विज्ञाता ज्ञातव्यः; न गतिर्ज्ञातव्या, गतिज्ञः ज्ञातव्यः; न मनो ज्ञातव्यम्, मन्ता ज्ञातव्यः। एते दश भूतात्मानः प्रज्ञया नियन्तव्याः; दश प्रज्ञात्मानः भूतैः नियन्तव्या। यदि भूतानि न स्युः, प्रज्ञात्मानः न स्युः; यदि प्रज्ञात्मानः न स्युः, भूतानि न स्युः। न केवलात् किञ्चन रूपं जायते, न तदन्यत्। यथा चक्रस्य नेमिः अरणिषु प्रतिष्ठिता, नाभिः नेमौ प्रतिष्ठिता, एवं भूतानि प्रज्ञात्मसु प्रतिष्ठितानि, प्रज्ञात्मानः प्राणे प्रतिष्ठिताः। एषः प्राणः प्रज्ञात्मा, आनन्दः, अजरः, अमृतः। पुण्यैः कर्मभिः न बृह्यति, पापैः न क्षीयते। एष एव पुण्यं कर्म कारयति, एष एव एनं लोकेभ्यः ऊर्ध्वं नयति; एष एव पापं कर्म कारयति, एष एव एनं अधः नयति।