एवं कौषीतकि उपनिषदि दिव्यस्मृति-विधिं प्रवदन्ति। यः प्रियजनः स्मर्तुमिच्छति, वा यस्य स्मरणं क्रियते, तस्य पर्वदिने अग्निं प्रज्वालयित्वा तैरेव घृताहुतिभिः यजेत—“ते तव वाचं मय्यर्पयामि, स्वाहा। ते तव चक्षुर्मय्यर्पयामि, स्वाहा। ते तव श्रोत्रं मय्यर्पयामि, स्वाहा। ते तव मनो मय्यर्पयामि, स्वाहा। ते तव बुद्धिं मय्यर्पयामि, स्वाहा।” इत्येवम्। धूमगन्धं घ्राणं कृत्वा, घृतं अंगेषु लेपयित्वा, वाक्-निग्रहं कृत्वा, संस्पर्शं प्रार्थयेत्। यदि न संस्पर्शः, वायुः अपि संबोधितः, मौनं तिष्ठेत्। एवं स प्रियः भवति, स्मृतो भवति। अथ सायं प्रातः भोजने मध्ये अग्निहोत्रं इति कथ्यते। यावत् पुरुषः वदति, तावत् न श्वसति; तदा श्वासं वाचि यजति। यावत् श्वसति, तावत् न वदति; तदा वाचं श्वासे यजति। एताः अनन्ताः अमृताः अहुतयः सदा जाग्रतः स्वप्नतः च निरन्तरं यज्यन्ते। अन्याः अहुतयः क्रिया-निर्भराः, ताः अन्तवत्यः। अतः प्राचीनाः ऋषयः ताभिः अग्निहोत्रं न कृतवन्तः। शुष्कभृङ्गरः उवाच—“साम्नः ब्रह्मैव। तं ऋचः रूपेण उपासीत। सर्वे भूतेषु श्रेष्ठत्वेन पूज्यते। तं यजुः रूपेण उपासीत। सर्वे भूतेषु श्रेष्ठत्वेन संयुज्यन्ते। तं साम्नः रूपेण उपासीत। सर्वे भूतेषु श्रेष्ठत्वेन नमन्ति। तं समृद्ध्याः, कीर्त्याः, तेजसः रूपेण उपासीत। यथा शास्त्रेषु श्रेष्ठं, कीर्तिमत्, तेजस्वी उत्पद्यते, तथा एवमेतद्विज्ञः सर्वेषु भूतेषु श्रेष्ठः, कीर्तिमान्, तेजस्वी भवति। यजमानः आत्मानं कर्म-ईटि-रूपेण निर्माति; तस्मिन्यजुः तन्ति, होतृ ऋचः तन्ति, उद्गातृ साम्नः तन्ति। एष त्रैविद्यस्य आत्मा। यः एवं वेद, स आत्मा भवति।” अथ सर्वविजय-विद्या अस्ति। कौषीतकि-त्रयी ध्यानानि। यज्ञोपवीतं धारयित्वा, आपः त्रिः प्रक्षिप्य, अपाक्वपात्रेण, उदयन्तं सूर्यं ध्यायेत्—“त्वं तेजः, पापं मम अपाकर्ष।” इत्यनेनैव मन्त्रे मध्यान्हे सूर्यं ध्यायेत्—“त्वं उपतेजः, पापं मम अपाकर्ष।” सायं अस्तं सूर्यं ध्यायेत्—“त्वं अधस्तेजः, पापं मम अपाकर्ष।” दिवा नक्तं यत् पापं कुर्यात्, तत् सर्वं अपाक्रियते। मासे, अमावास्यायां पश्चिमे दृष्टं चन्द्रं ध्यायेत्, तेनैव मन्त्रे द्वौ हरितौ तृणौ निक्षिप्य, वदेत्—“यद् ते हृदि शुद्धं, हे सोम, तद् यद् सोमस्थं, तेन माम् अमृतस्य अधिपतिं कुरु। पुत्रपापेन न रुदामि।” अतः पितरः तस्य पूर्वं न यान्ति। पुत्रः अस्ति वा नास्ति, “वृद्धिः, तव दुग्धं संह्रियताम्, वार्यः धनानि च तव संह्रियन्ताम्। आदित्याः रश्मिभिः तव वृद्धिं कुर्युः।” त्रिभिः ऋचः जप्त्वा, “श्वासेन, प्रजया, पशुभिः तव वृद्धिं कुर्याम्। यः नः द्वेष्टि, यं च वयं द्वेष्मः, तं श्वासेन, प्रजया, पशुभिः तव वृद्धिं कुर्याम्।” इति वदेत्। एष दिव्यः मन्त्रः, सूर्यतेजसः प्रवर्तनं, दक्षिणभुजः प्रवर्तनं। पौर्णमास्यां पूर्वे दृष्टं चन्द्रं ध्यायेत्, तेनैव मन्त्रे—“त्वं सोमः, राजा, प्रज्ञः, पञ्चमुखः। त्वं प्रजापतिः, ब्राह्मणः; एकेन मुखेन राजानं खादसि, तेन मां मा खादि। त्वं राजा; एकेन मुखेन जनं खादसि, तेन मां मा खादि। त्वं गरुडः; एकेन मुखेन पक्षिणः खादसि, तेन मां मा खादि। त्वं अग्निः; एकेन मुखेन जगत् खादसि, तेन मां मा खादि। तव पञ्चमं मुखं; तेन सर्वाणि भूतानि खादसि, तेन मां मा खादि। श्वासे, प्रजायां, पशुषु नः मा क्षिपः। यः नः द्वेष्टि, यं च वयं द्वेष्मः, तं श्वासे, प्रजायां, पशुषु क्षिपः।” एष दिव्यः मन्त्रः, सूर्यतेजसः प्रवर्तनं, दक्षिणभुजः प्रवर्तनं। शयनगृहं प्रवेशे पत्न्याः हृदयम् स्पृशेत्—“यद् ते हृदि शुद्धं, हे प्रिये, तद् जानन्न् पुत्रपापेन न रुदामि। पितरः नः पूर्वं न यान्तु।” इति वदेत्। यात्रा-प्रतिवृत्ते पुत्रस्य शीर्षं स्पृशेत्—“अङ्गाद् अङ्गं जातः, हृदयाद् उत्पन्नः। आत्मा मे त्वं, पुत्र, मा नश्य। शतं शरदः जीव।” इति नामं दद्यात्। “अश्मवत् दृढः, कष्णवत् तीक्ष्णः, सुवर्णवत् अभेद्यः। तेजः नाम पुत्र, शतं शरदः जीव।” इति नामं दद्यात्। “येन प्रजापतिः प्रजाः रक्षायै आलिङ्गितवान्, तेन त्वाम् आलिङ्गे रक्षायै।” इति नामं दद्यात्। ततः दक्षिणकर्णे—“मघवन्, श्रेष्ठं धनं ददातु, इन्द्र।” वामकर्णे—“मा त्यज, मा कम्प, शतं शरदः जीव, पुत्र।” नाम्ना शिरः त्रिः घ्राणं कुर्यात्, गो-शब्दं त्रिः कुर्यात्। अथ दिव्य-प्रलयः। यदा अग्निः ज्वलति, तदा ब्रह्मैव प्रकाशते। ज्वलन-समाप्तौ, तेजः सूर्ये गच्छति, श्वासः वायौ गच्छति। यदा सूर्यः दृश्यते, तदा ब्रह्मैव प्रकाशते। अदृश्ये, तेजः चन्द्रे गच्छति, श्वासः वायौ गच्छति। यदा चन्द्रः दृश्यते, तदा ब्रह्मैव प्रकाशते। अदृश्ये, तेजः विद्युत् गच्छति, श्वासः वायौ गच्छति। यदा विद्युत् तिष्ठति, तदा ब्रह्मैव प्रकाशते। अदृश्ये, तेजः वायौ गच्छति, श्वासः वायौ गच्छति। सर्वे देवताः वायौ प्रविशन्ति; वायौ मृताः, न नश्यन्ति; अतः पुनः उत्पद्यन्ते। इत्येतत् देवतासु; आत्मनः विषयं ब्रूयात्। यदा वाक् वदति, तदा ब्रह्मैव प्रकाशते। वाक्-निष्क्रमे, तेजः चक्षुषि गच्छति, श्वासः श्वासे गच्छति। यदा चक्षुः पश्यति, तदा ब्रह्मैव प्रकाशते। चक्षुः-निष्क्रमे, तेजः श्रोत्रे गच्छति, श्वासः श्वासे गच्छति। यदा श्रोत्रं शृणोति, तदा ब्रह्मैव प्रकाशते। श्रोत्र-निष्क्रमे, तेजः मने गच्छति, श्वासः श्वासे गच्छति। यदा मनः चिन्तयति, तदा ब्रह्मैव प्रकाशते। मनः-निष्क्रमे, तेजः श्वासे गच्छति, श्वासः श्वासे गच्छति। सर्वे देवताः श्वासे प्रविशन्ति; श्वासे मृताः, न नश्यन्ति; अतः पुनः उत्पद्यन्ते। एवं ज्ञात्वा, दक्षिणतः उत्तरतः द्वौ विद्वांसौ पर्वतौ गच्छेताम्, तौ तं न जयेताम्। यः द्वेष्टि, यं च स द्वेष्टि, तौ विनश्यन्ति। अथ परम-प्राप्तिः। सर्वे देवताः श्रेष्ठत्वाय स्पर्धन्तः, देहात् निर्गत्य, शून्यवत् स्थिताः। वाक् प्रविश्य, वदति, तथापि शून्यः। चक्षुः प्रविश्य, पश्यति, तथापि शून्यः। श्रोत्रं प्रविश्य, शृणोति, तथापि शून्यः। मनः प्रविश्य, चिन्तयति, तथापि शून्यः। श्वासः प्रविश्य, तत्रोत्थाय जीवति। देवाः श्वासे परमं ज्ञात्वा, श्वासं आत्मा-विद्यया संयुज्य, सर्वैः सह जगतः निर्गच्छन्ति। वायौ स्थिता, आकाशं सारं कृत्वा, स्वर्गं यान्ति। एवं ज्ञानी श्वासं आत्मा-विद्यया संयुज्य, सर्वैः सह देहात् निर्गच्छति। वायौ स्थिता, आकाशं सारं कृत्वा, स्वर्गं यान्ति। देवाः तत्र आगत्य, अमृताः भवन्ति। अतः देवाः अमृताः। अथ पितृ-पुत्र-परम्परा। पिता पुत्रं विसृज्य आह्वयति। नव तृणानि प्रसार्य, अग्निं स्थाप्य, घटं पात्रे स्थाप्य, जीर्णवस्त्रे आवृत्य, शय्या उपविश्यति। पुत्रः समीपं आगत्य उपविश्यति। पितरं साक्षात् स्पृशित्वा, पुत्रः तस्य संविदं गृह्णाति। पिता वदति—“वाचं तव स्थापयामि।” पुत्रः—“पितः, स्थापय वाचं मयि।” एवं श्वासं, चक्षुः, श्रोत्रं, मनः, अन्नरसं, कर्म, सुख-दुःखं, आनन्दं, हर्षं, प्रजां, गमनं, बुद्धिं, विवेकं, कामान् स्थापयति। दत्त्वा, पिता पूर्वदिशं उत्तिष्ठति; पुत्रं आशीर्वदति—“कीर्तिः, तपः, पुष्टिः, यशः तव भवतु।” पुत्रः दक्षिणजंघां आवृत्य प्रार्थयति—“स्वर्गलोकं, कामान् प्राप्नुहि।” यदि पिता स्वस्थः, पुत्रस्य समृद्ध्यां तिष्ठति, वा निर्गच्छति। यदि पुत्रः निर्गच्छति, पिता परम्परां सम्पूर्णं करोति। प्रतर्दनः दिवोदासपुत्रः इन्द्रस्य प्रियं गृहम् आगच्छत्। युद्धेन, वीर्येण, इन्द्रः तं उवाच—“प्रतर्दन, वरं ददामि।” प्रतर्दनः—“यद् मानवस्य श्रेयः, तद् त्वं मे वृणु।” इन्द्रः—“परस्य वरो न वृण्यते; त्वं स्वं वृणु।” प्रतर्दनः—“मम अमृतत्वं भवतु।” इन्द्रः सत्यं एव उपासनीयः; इन्द्रः सत्यं। इन्द्रः—“मां जानिहि; एष मानवस्य श्रेयः। त्रिमुखं त्वष्टारं, अधोमुखं, सालावृकान् प्रेषितवान्। बहून् विघ्नान् जितवान्; स्वर्गे प्रह्लादियान्, अन्तरिक्षे पौलोमान्, पृथिव्यां कालखञ्जान्। सर्वत्र बालः न नष्टः। यः मां जानाति, तस्य कर्म न नश्यति; माता-पितृ-वधेन, स्तेनेन, गर्भपातेन, पापं न स्पृशति। नीलं मुखात् न पश्यति।” इन्द्रः—“अहं श्वासः, आत्मा-विद्या। मां प्राण- अमृत-रूपेण उपासीत। प्राणः जीवनं; प्राणः अमृतम्। यावत् प्राणः देहे तिष्ठति, तावत् जीवनम्। प्राणेन एव अमृतत्वं प्राप्नोति। विद्या सत्ये स्थितिम् ददाति। यः मां प्राण- अमृत-रूपेण उपासीत, स सर्वं जीवनं प्राप्नोति, स्वर्गे अमृतत्वं प्राप्नोति। केचित् वदन्ति—“प्राणाः पृथक् यान्ति।” परन्तु सर्वाणि नामानि वाच्येन, सर्वाणि रूपाणि चक्षुषा, सर्वाणि शब्दानि श्रोत्रेण, सर्वाणि चिन्तनानि मनेन एकस्मिन् समये न ज्ञायन्ति। प्राणाः एकीकृताः; प्रत्येकः सर्वं प्रकाशयति। वाक् वदति, सर्वे प्राणाः वदन्ति। चक्षुः पश्यति, सर्वे प्राणाः पश्यन्ति। श्रोत्रं शृणोति, सर्वे प्राणाः शृण्वन्ति। मनः चिन्तयति, सर्वे प्राणाः चिन्तयन्ति। प्राणः श्वसति, सर्वे प्राणाः श्वसन्ति। इति। “एवं प्राणैः परम-प्राप्तिः।” वाक् जीवतः अपगच्छति—मूकः जीवति। चक्षुः अपगच्छति—अन्धः जीवति। श्रोत्रं अपगच्छति—बधिरः जीवति। मनः अपगच्छति—बालः जीवति। बाहुः छिद्यते, जीवति; जंघा छिद्यते, जीवति। परन्तु प्राणः, आत्मा-विद्या, देहं आलिङ्ग्य धारयति। अतः केवलं प्राणम् उपासीत। प्राणः विद्या, विद्या प्राणः। उभौ देहे तिष्ठतः, उभौ निर्गच्छतः। एष दर्शनम्। एष विज्ञानम्। यदा पुरुषः सुप्तः, स्वप्नं न पश्यति, तदा प्राणः एकीकृतः। वाक् नामैः संयुज्यते, चक्षुः रूपैः, श्रोत्रं शब्दैः, मनः चिन्तनैः। जागरणे, यथा अग्नेः स्फुलिङ्गाः सर्वदिशं यान्ति, तथा आत्मनः प्राणाः स्वस्थानं यान्ति; प्राणेभ्यः देवाः, देवभ्यः लोकाः। एष सिद्धिः। एष विज्ञानम्। यदा व्याधितः मरण-सन्निकृष्टः, बलहीनः, अज्ञः, तदा—“मनः गतं” इति वदन्ति। न शृणोति, न पश्यति, न वदति, न चिन्तयति। तदा प्राणः एकीकृतः। वाक् नामैः, चक्षुः रूपैः, श्रोत्रं शब्दैः, मनः चिन्तनैः संयुज्यते। जागरणे, यथा अग्नेः स्फुलिङ्गाः, तथा आत्मनः प्राणाः स्वस्थानं यान्ति; प्राणेभ्यः देवाः, देवभ्यः लोकाः। यदा देहात् निर्गच्छति, सर्वैः सह निर्गच्छति। वाक् नामानि प्रसार्य, नामानि प्राप्नोति। प्राणः गन्धान् प्रसार्य, गन्धान् प्राप्नोति। चक्षुः रूपाणि प्रसार्य, रूपाणि प्राप्नोति। श्रोत्रं शब्दान् प्रसार्य, शब्दान् प्राप्नोति। मनः चिन्तनानि प्रसार्य, चिन्तनानि प्राप्नोति। प्राणे सर्वं प्राप्तिः। प्राणः विद्या, विद्या प्राणः। उभौ देहे तिष्ठतः, उभौ निर्गच्छतः।