ॐ। वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता, मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम्। आत्मन्, त्वं मे प्रकाशय। वेदादधीतं मा प्रमादय। श्रुतं मे मा प्रहासीः। अनेनाधीत्येन अहोरात्रे संधत्तामि। सत्यं वदिष्यामि, ऋतम् वदिष्यामि। सः मामवतु, सः वक्तारमवतु। मामवतु, वक्तारमवतु। एवं प्रार्थनानन्तरं, गार्ग्यायणीपुत्रः चित्रः, अरुणिं ऋत्विजं वृणुते स्म। सः स्वपुत्रं श्वेतकेतुम् आहूत्य यज्ञे स्थापयामास, ‘अयं यजमानः स्यात्’ इति। तत्र श्वेतकेतुः उपविष्टः सन्, चित्रः तम् अपृच्छत्—‘गौतमीपुत्र, किं त्वं जानासि, यं विदित्वा मां कस्यचित् लोके स्थापयिष्यसि, अथवा अन्यत्र?’ श्वेतकेतुः अवदत्—‘एषोऽर्थो मया न ज्ञातः, अहं आचार्यं पृच्छामि।’ सः पितरं गत्वा पप्रच्छ, ‘किमेतद् मां नोपदिष्टम्? कथं प्रत्यवोचम्?’ पिता प्रत्युवाच—‘अहं अपि न जानामि। अस्माकं यथा सभायां उपविष्टानां, तथा एव वयं वेदं पठामः, परदत्तं गृह्णीमहि। आवां तावत् गत्वा शिष्यावः।’ इत्थं तौ समिद्भिरुपेत्य चित्रं गार्ग्यायणिम् उपसस्मार। सः तौ अवदत्—‘गौतम, ब्राह्मणोऽसि, आगच्छ, उपदिश्यामि।’ ततः चित्रः अवदत्—‘ये इह लोकम् उत्सृज्य प्रयान्ति, ते सर्वे चन्द्रमसम् यान्ति। तेषां प्राणैः शुक्लपक्षे चन्द्रमाः पुष्यते। कृष्णपक्षे तु न सन्तानम् उत्पादयति। एषः स्वर्गलोकस्य द्वारम्। यः चन्द्रस्य प्रश्नं प्रतिवदति, सः विमुच्यते; यः न प्रतिवदति, सः वृष्टिरूपेण पुनरावर्तते, तत्र कृमिः, कीटः, पक्षी, व्याघ्रः, सिंहः, मत्स्यः, मनुष्यः वा, यथाकर्म यथाज्ञानम्, जायते। सः पुनरागत्य पृच्छ्यते—"कः त्वम्?" सः प्रत्यवोचेत्—"ऋतुभ्यः प्राज्ञेभ्यः जातः, पञ्चदशपित्रा बीजेन उत्थितः, पितृवंशसम्भूतः। मा मां मातरि स्थापय, पितरम् एव कर्तारम् स्थापय। ऋतवः मर्त्याः शरीरं मे गृह्णन्तु।" एषः सत्येन तपसा च ऋतुर्भवामि, सन्तानः भवामि। कः त्वम्? इति, एवं विमुच्यते।’ एवं सः देवयानपथम् प्राप्तः, अग्निलोकम्, वायुलोकम्, वरुणलोकम्, सूर्यलोकम्, इन्द्रलोकम्, प्रजापतिलोकम्, ब्रह्मलोकं च गच्छति। ब्रह्मलोकं प्रति गच्छतां, तत्र क्षिप्राः, विरजा नदी, सालवृक्षः, संस्थानपुरी, अपराजिता प्रासादः, इन्द्रप्रजापती द्वारपालौ। तत्र विभुप्रमितः सिंहासनम्, विचक्षणा विद्वदासनम्, अमितौजा शय्या, प्रिया मनसः, प्रतिरूपा नेत्रस्य, पुष्पाणि, नद्यः, मातरः, अप्सरः च। तत्र नदीतीरे मातरः आगच्छन्ति। तदा ब्रह्म, ‘मदीयया कीर्त्या अजरां नदीम् अतीत्यायातः, उत वा जरां प्राप्स्यति?’ इति धावति। पञ्चशतं अप्सराः त्वरमाणाः आगच्छन्ति—शतं चूर्णहस्ताः, शतं फलहस्ताः, शतं अनुलेपनहस्ताः, शतं माल्यहस्ताः। ब्रह्म तं दिव्याभरणैः भूषयति। एवं भूषितः, ब्रह्मविद्, ब्रह्मैव भवति। हृदयसरः प्राप्य, मनसा तं तरति, अज्ञाः तत्र निमज्जन्ति। क्षिप्राणि तानि तस्मात् पलायन्ते। विरजां नदीं प्राप्य, मनसा तां तरति। तत्र सः शुभाशुभकृत्यम् उत्सृजति। प्रियजनाः शुभकर्मणः अनुसरन्ति, अप्रिया अशुभकर्मणः। यथा रथे धावन् चक्रं पश्येत्, एवं सः अहोरात्रे, द्वन्द्वे, शुभाशुभकृत्ये च पश्यति। एवं पवित्रीभूत्वा, ब्रह्मविद्, ब्रह्मैव भवति। सः इलां वृक्षं गच्छति, यत्र ब्रह्मगन्धः प्रविशति। संस्थानपुरीं गच्छति, यत्र ब्रह्मरसं प्रविशति। अपराजितां प्रासादं गच्छति, यत्र ब्रह्मतेजः प्रविशति। द्वारपालौ इन्द्रप्रजापती तस्मै मार्गं ददातः। विभुप्रमितं सिंहासनं गच्छति, यत्र ब्रह्मकीर्तिः प्रविशति। विचक्षणां विद्वदासनं गच्छति, यस्य पूर्वपादौ बृहद्रथन्तरश्च श्यैतश्च, पश्चात्पादौ नौधसे वैरूपवैराजौ, परिष्क्रमे शाक्वररैवतौ। सा विद्या, विद्यया पश्यति। अमितौजां शय्यां गच्छति, यस्य पूर्वपादौ भूतं भविष्यच्च, पश्चात्पादौ बृहद्रथन्तरौ, शिरो भद्र यज्ञायज्ञीयौ, परिष्क्रमे पुराणसामन्यजूंषि, प्रोतिका सोमरसः, प्रावरणम् उद्गीथः, उपधाना श्रीः। तत्र ब्रह्म उपविशति। सः तत्र आरोहति, ब्रह्म पृच्छति—‘कः त्वम्?’ सः प्रत्यवोचेत्। ‘ऋतुर्हमस्मि, सन्तानः अस्मि, आकाशयोनि जातः। हे पत्नी, त्वं संवत्सरः, तेजस्विनी, भूता, भूतात्मा। त्वमेवात्मा मे, यदसि, तदहमस्मि।’ ब्रह्म पृच्छति—‘कः अहम्?’ प्रत्यवोचेत्—‘सत्यं।’ किमेतत् सत्यं? यद् देवातीतं प्राणातीतं तद् सत्यम्; यद् देवाः प्राणाश्च, तद् ऋतम्। एषा वागेतत् सर्वं व्याहृतम्—‘सत्यं’ इति। सर्वमेतत्, सर्वमसि। इति उक्तम्। ऋचोऽक्षरं रूपम्, यजुः उदरम्, साम शीर्षम्। सः ब्रह्मा, ब्रह्ममयो द्रष्टा महत्। ब्रह्म पृच्छति—‘कस्मात् पुंसि नामानि प्राप्नोमि?’ प्रत्यवोचेत्—‘प्राणतः।’—‘स्त्रीणि नामानि?’—‘वाचः।’—‘नपुंसकानि?’—‘मनसः।’—‘गन्धान्?’—‘घ्राणतः।’—‘रूपाणि?’—‘चक्षुषः।’—‘शब्दान्?’—‘श्रोत्रेण।’—‘रसान्?’—‘जिह्वया।’—‘कर्माणि?’—‘हस्ताभ्याम्।’—‘सुखदुःखे?’—‘शरीरात्।’—‘आनन्दरति-प्रजननानि?’—‘शिश्नेन।’—‘गत्यै?’—‘पादाभ्याम्।’—‘बुद्ध्यभिलाषे ज्ञायन्ते?’—‘बुद्ध्या।’ इति उपदिश्यते। आपो वै लोकः, मम च तव च। एवं वेद, स विजयी स्यात्, स एकत्वम् आप्नोति। एवं वेद, एवं वेद। द्वितीयोऽध्यायः। कौषीतकिरेव प्रोवाच—‘प्राणो ब्रह्म।’ तस्मै प्राणाय ब्रह्मणे, मनः दूतो, वागनुचरः, चक्षुर्बलम्, श्रोत्रं सूचकम्। सर्वे देवाः तस्मै प्राणाय ब्रह्मणे, अनायासेन हविरुपहरन्ति; एवं वेद, तस्मै सर्वे प्राणिनः अनायासेन उपहरन्ति। तस्मात् समीपस्थात् किञ्चित् न याचेत। यथा ग्रामे भिक्षन् न प्राप्य, ‘न दास्यामि’ इति उपविशति, ‘न दास्याम्यदत्तम् न खादामि’ इति; एवं यदा तत्र न ददति, ‘दास्यामः’ इत्यवदन्। एष धर्मः याचकस्य। अन्यथा, ‘दास्यामः’ इत्युक्त्वा न ददति। पैङ्ग्यः प्रोवाच—‘प्राणो ब्रह्म।’ तस्मै प्राणाय ब्रह्मणे, वाक् परा, चक्षुः निरुद्धं, चक्षुः परं, श्रोत्रं निरुद्धं, श्रोत्रं परं, मनो निरुद्धं, मनः परम्, प्राणः निरुद्धः। तस्मै प्राणाय ब्रह्मणे, सर्वे देवाः अनायासेन उपहरन्ति; एवं वेद, तस्मै प्राणिनः अनायासेन उपहरन्ति। तस्मात् समीपस्थात् न किञ्चित् याचेत। यथा ग्रामे भिक्षन् न प्राप्य, ‘न दास्याम्यदत्तम् न खादामि’ इति; एवं तत्र न ददति चेत्, ‘दास्यामः’ इति वदन्ति। एष धर्मः याचकस्य। अन्यथा, ‘दास्यामः’ इत्युक्त्वा न ददति। यः एकं धनं इच्छेत्, पौर्णमास्यां वा अमावास्यायां वा शुक्लपक्षे वा शुभनक्षत्रे, अग्निं प्रज्वाल्य, समभृत्य, प्रक्षिप्य, प्रोष्य, पूर्वदक्षिणाभिमुखः, चमसा वा कपालिना वा, घृताहुतिं जुह्यात्—‘वाक् रक्षिणी देवी, अस्मदर्थं तस्मात् रक्षतु, तस्यै स्वाहा।’ ‘प्राणः रक्षिणी देवी...’ इत्यादि। धूमगन्धं घ्रात्वा, घृतेनाङ्गानि अभ्यक्त्य, वाक् संयम्य, यद् कामयेत तद् ब्रूयात्, दूतं वा प्रेषयेत्; स तदवश्यम् आप्नोति। देवस्मरणाय, प्रियजनस्य वा इच्छायाः, पावनदिने अग्निं प्रज्वाल्य, घृताहुतिं जुह्यात्—‘ते वाचं मय्युपाहारयामि, अस्मै स्वाहा।’ ‘ते चक्षुः...’ इत्यादि। धूमगन्धं घ्रात्वा, घृतेनाङ्गानि अभ्यक्त्य, वाक् संयम्य, स्पर्शं प्रार्थयेत्, न चेत् वायुनापि भाषमाणः मौनं स्थापयेत्। स प्रियः भवति, स्मृतः भवति। सायं प्रातः भोजनं, एष मध्याग्निहोत्रं। यावत् वक्ति, तावत् न श्वसिति; तदा प्राणं वाचि जुहोति। यावत् श्वसिति, न वक्ति; तदा वाचं प्राणे जुहोति। एषा अनन्ता अमृता अहर्निशं अखण्डा हविः। अन्याः हवयः कर्मजा एव। तस्मात् प्राचीनाः न तदग्निहोत्रं कुर्वन्ति। शुष्कभृङ्गरः प्रोवाच—‘ऋचो ब्रह्म।’ तद् ऋग्वेदरूपेण ध्यानम्। सर्वे प्राणिनः श्रेयसे तं पूजयन्ति। यजुर्वेदरूपेण ध्यानम्, समवेदरूपेण ध्यानम्। श्रेयः, कीर्तिः, तेजः इति ध्यानम्। यथा शास्त्रेषु श्रेष्ठं, कीर्तिमन्तं, तेजस्वि जायते, एवं वेद, सः श्रेष्ठः, कीर्तिमान्, तेजस्वी भवति। यजमानः आत्मानं क्रियामयेन इस्टका रूपेण स्थापयति; तस्मिन् यजुः, होतृ ऋक्, उद्गातृ सामन्य् वेष्टयति। एष त्रैविद्यस्य आत्मा, एष एव आत्मा। एवं वेद, आत्मा भवति। सर्वविजयी ध्यानानि त्रयः कौषीतक्याः। यज्ञोपवीतं कृत्वा, आचम्य, अपक्वपात्रेण त्रीः प्रक्षिप्य, उदिते सूर्ये ध्यानम्—‘त्वं ज्योतिः, पापं मे अपाकुरु।’ मध्याह्ने—‘त्वमूर्ध्वज्योतिः, पापं मे अपाकुरु।’ अस्तमिते—‘त्वमधोज्योतिः, पापं मे अपाकुरु।’ यद् अहोरात्रे पापं कुर्यात्, तत् अपाक्रियते। मासे अमावास्यायाम्, पश्चिमे चन्द्रमसि ध्यानम्, तेनैव मन्त्रेण द्वौ दूर्वादलौ प्रक्षिप्य—‘यद् शुद्धं हृदि तव, सोम, तत् त्वयि प्रतिष्ठितं, तेन माममृतस्य ईशानं कुरु। मा पुत्रपापं रुदाम्।’ तस्मात् पितरः न प्रयान्ति। पुत्रोऽस्ति वा नास्ति वा, ‘वर्धस्व, दुग्धं संचारय, आपश्च धनं च संनयतु। आदित्या रश्मिभिः त्वां वर्धयन्तु।’ एतानि त्रयः मन्त्रान् जपेत्—‘वर्धयस्व नः प्राणैः, पुत्त्रैः, पशुभिः। यो नो द्वेष्टि, यं च वयं द्विष्मः, तमपि वर्धय।’ एष दिव्यः मन्त्रः, सूर्यरश्मिप्रवर्तनम्, दक्षिणहस्तप्रवर्तनम्। पौर्णमास्यां, पूर्वे चन्द्रमसि ध्यानम्—‘त्वं सोमराजा, प्राज्ञः, पञ्चमुखः। त्वं प्रजापतिः, ब्राह्मणः; एकया वदनया राजानं खादसि, तया मां मा खादय। त्वं राजा; एकया वदनया प्रजां खादसि, तया मां मा खादय। त्वं श्येनः; एकया वदनया पक्षिणः खादसि, तया मां मा खादय। त्वमग्निः; एकया वदनया लोकं खादसि, तया मां मा खादय। त्वयि पञ्चमी वदना; तया सर्वभूतानि खादसि, तया मां मा खादय। मा नो न्यकुर्याः प्राणैः, पुत्रैः, पशुभिः। यो नो द्वेष्टि, यं च वयं द्विष्मः, तमपि न्यकुर्याः।’ एष दिव्यः मन्त्रः, सूर्यरश्मिप्रवर्तनम्, दक्षिणहस्तप्रवर्तनम्। शयनगृहं प्रविशन्, पत्नीहृदयम् स्पृशेत्—‘यद् शुद्धं हृदि तव, प्रिये, तद्विज्ञाय, मा पुत्रपापं रुदाम्। पितरः न प्रयान्तु।’ यदा दूराद् आगच्छति, पुत्रस्य शीर्षम् स्पृशेत्—‘अङ्गादङ्गात् त्वं जातः, हृदयात् उत्पादितः। आत्मा मे त्वम्, पुत्र, मा नश्य। शरदः शतं जीव।’ इति नाम करोति। ‘शिलावद् दृढः भव, परशुवद् तीक्ष्णः, सुवर्णवद् अकृच्छ्रः। तेजा नाम्ना त्वं, पुत्र, शरदः शतं जीव।’ इति नाम करोति। ‘येन प्रजापतिः प्रजाः परिरभ्य रक्षाम् अकरोत्, तेन त्वाम् अहम् परिरभ्य रक्षामि।’ इति नाम करोति। ततो दक्षिणकर्णे—‘मघवन्, श्रेयस्करं धनं अस्मै ददातु, इन्द्र।’ इति।