ਕੌषੀਤਕ੍ਯੁਪਨਿषਦ੍

ਤਤ ਉ ਹ ਬਾਲਾਕਿਸ੍ਤੂष੍ਣੀਮਾਸ ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰੇਤਾਵਨ੍ਨੁ ਬਾਲਾਕਾ੩ਇ ਇਤ੍ਯੇਤਾਵਦ੍ਧੀਤਿ ਹੋਵਾਚ ਬਾਲਾਕਿਸ੍ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਮृषਾ ਵੈ ਕਿਲ ਮਾ ਸਮਵਾਦਯਿष੍ਠਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤੇ ਬ੍ਰਵਾਣੀਤਿ । ਸ ਹੋਵਾਚ ਯੋ ਵੈ ਬਾਲਾਕ ਏਤੇषਾਂ ਪੁਰੁषਾਣਾਂ ਕਰ੍ਤਾ ਯਸ੍ਯ ਵੈਤਤ੍ਕਰ੍ਮ ਸ ਵੈ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯ ਇਤਿ ਤਤ ਉ ਹ ਬਾਲਾਕਿਃ ਸਮਿਤ੍ਪਾਣਿਃ ਪ੍ਰਤਿਚਕ੍ਰਾਮੋਪਾਯਾਨੀਤਿ ਤਂ ਹੋਵਾਚਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਰੂਪਮੇਵ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਤ੍ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਮੁਪਨਯੇਤ੍ । ਏਹਿ ਵ੍ਯੇਵ ਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞਪਯਿष੍ਯਾਮੀਤਿ ਤਂ ਹ ਪਾਣਾਵਭਿਪਦ੍ਯ ਪ੍ਰਵਵ੍ਰਾਜ ਤੌ ਹ ਸੁਪ੍ਤਂ ਪੁਰੁषਮੀਯਤੁਸ੍ਤਂ ਹਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰਾਮਨ੍ਤ੍ਰਯਾਂਚਕ੍ਰੇ । ਬृਹਤ੍ਪਾਣ੍ਡਰਵਾਸਃ ਸੋਮਰਾਜਨ੍ਨਿਤਿ । ਸ ਉ ਹ ਤੂष੍ਣੀਮੇਵ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯੇ । ਤਤ ਉ ਹੈਨਂ ਯष੍ਟ੍ਯਾਵਿਚਿਕ੍ਸ਼ੇਪ ਸ ਤਤ ਏਵ ਸਮੁਤ੍ਤਸ੍ਥੌ ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ । ਕ੍ਵੈष ਏਤਦ੍ਵਾਲੋਕੇ ਪੁਰੁषੋऽਸ਼ਯਿष੍ਟ ਕ੍ਵੈਤਦਭੂਤ੍ਕੁਤ ਏਤਦਾਗਾ੩ਦਿਤਿ । ਤਤ ਉ ਹ ਬਾਲਾਕਿਰ੍ਨ ਵਿਜਜ੍ਞੌ

ਫਿਰ ਬਾਲਾਕੀ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਬਾਲਾਕੀ, ਕੀ ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ?' 'ਹਾਂ, ਇਹੀ ਹੈ,' ਬਾਲਾਕੀ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ।' ਉਹ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਹ ਕੰਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ।' ਫਿਰ ਬਾਲਾਕੀ ਲੱਕੜ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਜੇ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸਿਖਾਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਲਟ ਹੋਵੇਗਾ। ਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂ।' ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਚਲ ਪਿਆ। ਉਹ ਇਕ ਸੁੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਗਏ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ, 'ਸੋਮ ਰਾਜਾ, ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ ਹੋਏ!' ਪਰ ਉਹ ਚੁੱਪ ਸੁੱਤਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਝਟਕਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਬੈਠਾ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਕਿੱਥੇ ਸੀ? ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ, ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ?' ਬਾਲਾਕੀ ਨਾ ਜਾਣ ਸਕਿਆ।

ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਯਤ੍ਰੈष ਏਤਦ੍ਬਾਲਾਕੇ ਪੁਰੁषੋऽਸ਼ਯਿष੍ਟ ਯਤ੍ਰੈਤਦਭੂਦ੍ਯਤ ਏਤਦਾਗਾਦ੍ਧਿਤਾ ਨਾਮ ਹृਦਯਸ੍ਯ ਨਾਡ੍ਯੋ ਹृਦਯਾਤ੍ਪੁਰੀਤਤਮਭਿਪ੍ਰਤਨ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਦ੍ਯਥਾ ਸਹਸ੍ਰਧਾ ਕੇਸ਼ੋ ਵਿਪਾਟਿਤਸ੍ਤਾਵਦਣ੍ਵ੍ਯਃ ਪਿਙ੍ਗਲਸ੍ਯਾਣਿਮ੍ਨਾ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ । ਸ਼ੁਕ੍ਲਸ੍ਯ ਕृष੍ਣਸ੍ਯ ਪੀਤਸ੍ਯ ਲੋਹਿਤਸ੍ਯੇਤਿ ਤਾਸੁ ਤਦਾ ਭਵਤਿ । ਯਦਾ ਸੁਪ੍ਤਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਨ ਕਞ੍ਚਨ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਾਣ ਏਵੈਕਧਾ ਭਵਤਿ ਤਥੈਨਂ ਵਾਕ੍ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਨਾਮਭਿਃ ਸਹਾਪ੍ਯੇਤਿ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸਰ੍ਵੈ ਰੂਪੈਃ ਸਹਾਪ੍ਯੇਤਿ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸ਼ਬ੍ਦੈਃ ਸਹਾਪ੍ਯੇਤਿ ਮਨਃ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਧ੍ਯਾਤੈਃ ਸਹਾਪ੍ਯੇਤਿ ਸ ਯਦਾ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯਤੇ ਯਥਾਗ੍ਨੇਰ੍ਜ੍ਵਲਤੋ ਸਰ੍ਵਾ ਦਿਸ਼ੋ ਵਿਸ੍ਫੁਲਿਙ੍ਗਾ ਵਿਪ੍ਰਤਿष੍ਠੇਰਨ੍ਨੇਵਮੇਵੈਤਸ੍ਮਾਦਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਾਣਾ ਯਥਾਯਤਨਂ ਵਿਪ੍ਰਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇਭ੍ਯੋ ਦੇਵਾ ਦੇਵੇਭ੍ਯੋ ਲੋਕਾਸ੍ਤਦ੍ਯਥਾ ਕ੍ਸ਼ੁਰਃ ਕ੍ਸ਼ੁਰਧ੍ਯਾਨੇऽਵਹਿਤਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸ਼੍ਵਂਭਰੋ ਵਾ ਵਿਸ਼੍ਵਂਭਰਕੁਲਾਯ ਏਵਮੇਵੈष ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਆਤ੍ਮੇਦਂ ਸ਼ਰੀਰਮਾਤ੍ਮਾਨਮਨੁਪ੍ਰਵਿष੍ਟ ਆ ਲੋਮਭ੍ਯ ਆ ਨਖੇਭ੍ਯਃ

ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਆਇਆ—ਉਹ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦਿਲ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਵਾਲ ਵੰਡਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਨਸਾਂ ਬਲੌਂਦੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਾਲ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਪਤਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਚਿੱਟੀਆਂ, ਕਾਲੀਆਂ, ਪੀਲੀਆਂ, ਲਾਲ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਸਾਹ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬੋਲੀ, ਸਾਰੇ ਨਾਂ, ਅੱਖਾਂ, ਸਾਰੇ ਰੂਪ, ਕੰਨ, ਸਾਰੀ ਆਵਾਜ਼, ਮਨ, ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ—all ਕੁਝ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਉੱਡਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਆਪ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਹਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਉਸਤਰਾ ਆਪਣੇ ਖੋਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮਕੜੀ ਆਪਣੇ ਜਾਲੇ ਵਿੱਚ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਆਪ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਨੱਖਾਂ ਤੱਕ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤਮੇਤਮਾਤ੍ਮਾਨਮੇਤਮਾਤ੍ਮਨੋऽਨ੍ਵਵਸ੍ਯਤਿ ਯਥਾ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਿਨਂ ਸ੍ਵਾਸ੍ਤਦ੍ਯਥਾ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੈਃ ਸ੍ਵੈਰ੍ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਯਥਾ ਵਾ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਿਨਂ ਸ੍ਵਾ ਭੁਞ੍ਜਨ੍ਤ੍ਯੇਵਮੇਵੈष ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਤ੍ਮੈਤੈਰਾਤ੍ਮਭਿਰ੍ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ । ਏਵਂ ਵੈ ਤਮਾਤ੍ਮਾਨਮੇਤ ਆਤ੍ਮਾਨੋ ਭੁਞ੍ਜਨ੍ਤਿ । ਸ ਯਾਵਦ੍ਧ ਵਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰ ਏਤਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਨ ਵਿਜਜ੍ਞੇ ਤਾਵਦੇਨਮਸੁਰਾ ਅਭਿਬਭੂਵੁਃ । ਸ ਯਦਾ ਵਿਜਜ੍ਞੇऽਥ ਹਤ੍ਵਾਸੁਰਾਨ੍ਵਿਜਿਤ੍ਯ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਦੇਵਾਨਾਂ ਸ਼੍ਰੈष੍ਠ੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਰਾਜ੍ਯਮਾਧਿਪਤ੍ਯਂ ਪਰੀਯਾਯ ਏਵੈਵਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਪਾਪ੍ਮਨੋऽਪਹਤ੍ਯ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਸ਼੍ਰੈष੍ਠ੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਰਾਜ੍ਯਮਾਧਿਪਤ੍ਯਂ ਪਰ੍ਯੇਤਿ ਯ ਏਵਂ ਵੇਦ ਯ ਏਵਂ ਵੇਦ

ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਲਕ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਲਕ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਲੋਕ ਮਾਲਕ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਆਪ ਆਪਣੇ ਆਪਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਇਹ ਆਪਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ, ਤਦ ਤੱਕ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲਈ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਜਿੱਤ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਵੱਡਾ, ਸੁਤੰਤਰ, ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਜੋ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ, ਸੁਤੰਤਰ, ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।