ਨ ਹ੍ਯਨ੍ਯਤਰਤੋ ਰੂਪਂ ਕਿਞ੍ਚਨ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯੇਨ੍ਨੋ ਏਤਨ੍ਨਾਨਾ ਤਦ੍ਯਥਾ ਰਥਸ੍ਯਾਰੇषੁ ਨੇਮਿਰਰ੍ਪਿਤਾ ਨਾਭਾਵਰਾ ਅਰ੍ਪਿਤਾ ਏਵਮੇਵੈਤਾ ਭੂਤਮਾਤ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਮਾਤ੍ਰਾਸ੍ਵਰ੍ਪਿਤਾਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਮਾਤ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਾਣੇऽਰ੍ਪਿਤਾਃ ਸ ਏष ਪ੍ਰਾਣ ਏਵ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਤ੍ਮਾਨਨ੍ਦੋऽਜਰੋऽਮृਤਃ । ਨ ਸਾਧੁਨਾ ਕਰ੍ਮਣਾ ਭੂਯਾਨ੍ਨੋ ਏਵਾਸਾਧੁਨਾ ਕਨੀਯਾਨ੍ । ਏष ਹ੍ਯੇਵੈਨਂ ਸਾਧੁਕਰ੍ਮ ਕਾਰਯਤਿ ਤਂ ਯਮੇਭ੍ਯੋ ਲੋਕੇਭ੍ਯੋ ਉਨ੍ਨਿਨੀषਤ ਏष ਉ ਏਵੈਨਮਸਾਧੁ ਕਰ੍ਮ ਕਾਰਯਤਿ ਤਂ ਯਮਧੋ ਨਿਨੀषਤੇ । ਏष ਲੋਕਪਾਲ ਏष ਲੋਕਾਧਿਪਤਿਰੇष ਸਰ੍ਵੇਸ਼੍ਵਰਃ ਸ ਮ ਆਤ੍ਮੇਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸ ਮ ਆਤ੍ਮੇਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍
ਕੋਈ ਰੂਪ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਦੀ ਪੱਟੀ ਸਪੋਕਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਨਾਭੀ ਪੱਟੀ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੱਤ ਸਮਝ ਦੇ ਤੱਤਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਮਝ ਦੇ ਤੱਤ ਪ੍ਰਾਣ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਸਮਝ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਆਨੰਦਮਈ, ਜੁਆਣ, ਅਮਰ। ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਵਧਦਾ ਨਹੀਂ, ਮਾੜਾ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਮਾੜਾ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਦਾ ਹਾਕਮ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣੋ: 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਆਤਮਾ ਹੈ।' ਇਹ ਜਾਣੋ: 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਆਤਮਾ ਹੈ।'
ਅਥ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯੋ ਹ ਵੈ ਬਾਲਾਕਿਰਨੂਚਾਨਃ ਸਂਸ੍ਪृष੍ਟ ਆਸ ਸੋऽਯਮੁਸ਼ਿਨਰੇषੁ ਸਂਵਸਨ੍ਮਤ੍ਸ੍ਯੇषੁ ਕੁਰੁਪਞ੍ਚਾਲੇषੁ ਕਾਸ਼ੀਵਿਦੇਹੇष੍ਵਿਤਿ ਸਹਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਂ ਕਾਸ਼੍ਯਮੇਤ੍ਯੋਵਾਚ । ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤੇ ਬ੍ਰਵਾਣੀਤਿ ਤਂ ਹੋਵਾਚ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ । ਸਹਸ੍ਰਂ ਦਦ੍ਮਸ੍ਤ ਇਤ੍ਯੇਤਸ੍ਯਾਂ ਵਾਚਿ ਜਨਕੋ ਜਨਕ ਇਤਿ ਵਾ ਉ ਜਨਾ ਧਾਵਨ੍ਤੀਤਿ
ਸ ਹੋਵਾਚ ਬਾਲਾਕਿਰ੍ਯ ਏਵੈष ਆਦਿਤ੍ਯੇ ਪੁਰੁषਸ੍ਤਮੇਵਾਹਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਮਾ ਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਮਵਾਦਯਿष੍ਠਾਃ । ਬृਹਤ੍ਪਾਣ੍ਡਰਵਾਸਾ ਅਤਿष੍ਠਾਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਮੂਰ੍ਧੇਤਿ ਵਾ ਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਸ ਯੋ ਹੈਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇऽਤਿष੍ਠਾਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਮੂਰ੍ਧਾ ਭਵਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਬਾਲਾਕਿਰਿਆ, ਇਹ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾ ਕਰ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸਫੈਦ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।'
ਸ ਹੋਵਾਚਾ ਬਾਲਾਕਿਰ੍ਯ ਏਵੈष ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਿ ਪੁਰੁषਸ੍ਤਮੇਵਾਹਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਮਾ ਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਮਵਾਦਯਿष੍ਠਾਃ ਸੋਮੋ ਰਾਜਾਨ੍ਨਸ੍ਯਾਤ੍ਮੇਤਿ ਵਾ ਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਸ ਯੋ ਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇऽਨ੍ਨਸ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਭਵਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਬਾਲਾਕਿਰਿਆ, ਇਹ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾ ਕਰ। ਸੋਮ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਖਾਣੇ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖਾਣੇ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।'
ਸ ਹੋਵਾਚ ਬਾਲਾਕਿਰ੍ਯ ਏਵੈष ਵਿਦ੍ਯੁਤਿ ਪੁਰੁषਸ੍ਤਮੇਵਾਹਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਮਾ ਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਮਵਾਦਯਿष੍ਠਾਸ੍ਤੇਜਸ ਆਤ੍ਮੇਤਿ ਵਾ ਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਸ ਯੋ ਹੈਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ ਤੇਜਸ ਆਤ੍ਮਾ ਭਵਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਬਾਲਾਕਿਰਿਆ, ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾ ਕਰ। ਉਹ ਹੀ ਚਮਕ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਮਕ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।'
ਸ ਹੋਵਾਚ ਬਾਲਾਕਿਰ੍ਯ ਏਵੈष ਸ੍ਤਨਯਿਤ੍ਨੌ ਪੁਰੁषਸ੍ਤਮੇਵਾਹਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਮਾ ਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਮਵਾਦਯਿष੍ਠਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਤ੍ਮੇਤਿ ਵਾ ਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਸ ਯੋ ਹੈਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਭਵਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਬਾਲਾਕਿਰਿਆ, ਇਹ ਗਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾ ਕਰ। ਉਹ ਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।'
ਸ ਹੋਵਾਚ ਬਾਲਾਕਿਰ੍ਯ ਏਵੈष ਆਕਾਸ਼ੇ ਪੁਰੁषਸ੍ਤਮੇਵਾਹਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਮਾ ਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਮਵਾਦਯਿष੍ਠਾਃ ਪੂਰ੍ਣਮਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਵਾ ਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਸ ਯੋ ਹੈਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ ਪੂਰ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਜਯਾ ਪਸ਼ੁਭਿਰ੍ਨੋ ਏਵ ਸ੍ਵਯਂ ਨਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾ ਪੁਰਾ ਕਾਲਾਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਸ ਹੋਵਾਚ ਬਾਲਾਕਿਰ੍ਯ ਏਵੈष ਵਾਯੌ ਪੁਰੁषਸ੍ਤਮੇਵਾਹਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਮਾ ਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਮਵਾਦਯਿष੍ਠਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਵੈਕੁਣ੍ਠੋऽਪਰਾਜਿਤਾ ਸੇਨੇਤਿ ਵਾ ਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਸ ਯੋ ਹੈਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ । ਜਿष੍ਣੁਰ੍ਹ ਵਾਪਰਾਜਿष੍ਣੁਰਨ੍ਯਤਸ੍ਯਜਾਯੀ ਭਵਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਬਾਲਾਕੀ, ਇਹ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਾ ਸਮਝੀਂ; ਇਹ ਇੰਦਰ, ਵੈਕੁੰਠ, ਅਜਿੱਤ ਫੌਜਦਾਰ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿੱਤੂ ਅਤੇ ਅਜਿੱਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਹੋਵਾਚ ਬਾਲਾਕਿਰ੍ਯ ਏਵੈषੋऽਗ੍ਨੌ ਪੁਰੁषਸ੍ਤਮੇਵਾਹਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਮਾ ਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਮਵਾਦਯਿष੍ਠਾ ਵਿषਾਸਹਿਰਿਤਿ ਵਾ ਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਸ ਯੋ ਹੈਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ ਵਿषਾਸਹਿਰ੍ਵਾਨ੍ਵੇष ਭਵਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਬਾਲਾਕੀ, ਇਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਾ ਸਮਝੀਂ; ਇਹ ਵਿਸਾਸਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਹੋਵਾਚ ਬਾਲਾਕਿਰ੍ਯ ਏਵੈषੋऽਪ੍ਸੁ ਪੁਰੁषਸ੍ਤਮੇਵਾਹਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਮਾ ਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਮਵਾਦਯਿष੍ਠਾ ਨਾਮ੍ਨ੍ਯਸ੍ਯਾਤ੍ਮੇਤਿ ਵਾ ਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਸ ਯੋ ਹੈਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ ਨਾਮ੍ਨ੍ਯਸ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਧਿਦੈਵਤਮਥਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮ੍
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਬਾਲਾਕੀ, ਇਹ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਾ ਸਮਝੀਂ; ਇਹ ਨਾਂ ਦਾ ਆਪ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਂ ਦਾ ਆਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਈ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਗੱਲ।
ਸ ਹੋਵਾਚ ਬਾਲਾਕਿਰ੍ਯ ਏਵੈष ਆਦਰ੍ਸ਼ੇ ਪੁਰੁषਸ੍ਤਮੇਵਾਹਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਮਾ ਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਮਵਾਦਯਿष੍ਠਾਃ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪ ਇਤਿ ਵਾ ਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਸ ਯੋ ਹੈਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪੋ ਹੈਵਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਯਾਮਾਜਾਯਤੇ ਨਾਪ੍ਰਤਿਰੂਪਃ
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਬਾਲਾਕੀ, ਇਹ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਾ ਸਮਝੀਂ; ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਾਂਗਾ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਵੱਖਰਾ।
ਸ ਹੋਵਾਚ ਬਾਲਾਕਿਰ੍ਯ ਏਵੈष ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਰੁਤ੍ਕਾਯਾਂ ਪੁਰੁषਸ੍ਤਮੇਵਾਹਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਮਾ ਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਮਵਾਦਯਿष੍ਠਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋऽਨਪਗ ਇਤਿ ਵਾ ਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਸ ਯੋ ਹੈਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ ਵਿਨ੍ਦਤੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਦ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਵਾਨ੍ਭਵਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਬਾਲਾਕੀ, ਇਹ ਗੂੰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਾ ਸਮਝੀਂ; ਇਹ ਦੂਜਾ, ਅਟੂਟ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਜਾ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਹੋਵਾਚ ਬਾਲਾਕਿਰ੍ਯ ਏਵੈष ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੁਰੁषਮਨ੍ਵੇਤਿ ਤਮੇਵਾਹਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਮਾ ਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਮਵਾਦਯਿष੍ਠਾ ਅਸੁਰਿਤਿ ਵਾ ਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਸ ਯੋ ਹੈਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ ਨੋ ਏਵ ਸ੍ਵਯਂ ਨਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾ ਪੁਰਾ ਕਾਲਾਤ੍ਸਂਮੋਹਮੇਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਬਾਲਾਕੀ, ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਾ ਸਮਝੀਂ; ਇਹ ਅਸੁਰ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਪਰ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਹੋਵਾਚ ਬਾਲਾਕਿਰ੍ਯ ਏਵੈष ਚ੍ਛਾਯਾਪੁਰੁषਸ੍ਤਮੇਵਾਹਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਮਾ ਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਮਵਾਦਯਿष੍ਠਾ ਮृਤ੍ਯੁਰਿਤਿ ਵਾ ਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਸ ਯੋ ਹੈਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ ਨੋ ਏਵ ਸ੍ਵਯਂ ਨਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾ ਪੁਰਾ ਕਾਲਾਤ੍ਪ੍ਰਮੀਯਤੇ
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਬਾਲਾਕੀ, ਇਹ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਾ ਸਮਝੀਂ; ਇਹ ਮੌਤ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਪਰ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਹੋਵਾਚ ਬਾਲਾਕਿਰ੍ਯ ਏਵੈष ਸ਼ਾਰੀਰਃ ਪੁਰੁषਸ੍ਤਮੇਵਾਹਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਮਾ ਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਮਵਾਦਯਿष੍ਠਾਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰਿਤਿ ਵਾ ਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਸ ਯੋ ਹੈਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ਪ੍ਰਜਯਾ ਪਸ਼ੁਭਿਃ
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਬਾਲਾਕੀ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਾ ਸਮਝੀਂ; ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ ਹੋਵਾਚ ਬਾਲਾਕਿਰ੍ਯ ਏਵੈष ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਆਤ੍ਮਾ ਯੇਨੈਤਤ੍ਪੁਰੁषਃ ਸੁਪ੍ਤਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਮਾਚਰਤਿ ਤਮੇਵਾਹਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਮਾ ਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਮਵਾਦਯਿष੍ਠਾ ਯਮੋ ਰਾਜੇਤਿ ਵਾ ਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਸ ਯੋ ਹੈਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਹਾਸ੍ਮਾ ਇਦਂ ਸ਼੍ਰੈष੍ਠ੍ਯਾਯ ਗਮ੍ਯਤੇ
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਬਾਲਾਕੀ, ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਆਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤਿਆਂ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਾ ਸਮਝੀਂ; ਇਹ ਯਮ, ਰਾਜਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁੱਝ ਵਧੀਆ ਲਈ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਹੋਵਾਚ ਬਾਲਾਕਿਰ੍ਯ ਏਵੈष ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇऽਕ੍ਸ਼ਨ੍ਪੁਰੁषਸ੍ਤਮੇਵਾਹਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਮਾ ਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਮਵਾਦਯਿष੍ਠਾ ਨਾਮ੍ਨ ਆਤ੍ਮਾऽਗ੍ਨੇਰਾਤ੍ਮਾ ਜ੍ਯੋਤਿष ਆਤ੍ਮੇਤਿ ਵਾ ਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਸ ਯੋ ਹੈਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤ ਏਤੇषਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਮਾਤ੍ਮਾ ਭਵਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਬਾਲਾਕੀ, ਇਹ ਸੱਜੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਾ ਸਮਝੀਂ; ਇਹ ਨਾਂ ਦਾ ਆਪ, ਅੱਗ ਦਾ ਆਪ, ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਆਪ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਹੋਵਾਚ ਬਾਲਾਕਿਰ੍ਯ ਏਵੈष ਸਵ੍ਯੇऽਕ੍ਸ਼ਨ੍ਪੁਰੁषਸ੍ਤਮੇਵਾਹਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਮਾ ਮੈਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਮਵਾਦਯਿष੍ਠਾਃ ਸਤ੍ਯਸ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਵਿਦ੍ਯੁਤ ਆਤ੍ਮਾ ਤੇਜਸ ਆਤ੍ਮੇਤਿ ਵਾ ਅਹਮੇਤਮੁਪਾਸ ਇਤਿ ਸ ਯੋ ਹੈਤਮੇਵਮੁਪਾਸ੍ਤ ਏਤੇषਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਮਾਤ੍ਮਾ ਭਵਤੀਤਿ
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਬਾਲਾਕੀ, ਇਹ ਖੱਬੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਾ ਸਮਝੀਂ; ਇਹ ਸਚ ਦਾ ਆਪ, ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਆਪ, ਤੇਜ ਦਾ ਆਪ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਫਿਰ ਗਾਰਗਿਆ, ਬਾਲਾਕਿਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਸ਼ੀਨਰਾਂ, ਮਤਸਿਆਂ, ਕੁਰੂ-ਪੰਚਾਲਾਂ, ਕਾਸੀਆਂ ਤੇ ਵਿਦੇਹਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਾਸੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ: 'ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਸਿਖਾਵਾਂਗਾ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।' ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ, ਜਨਕ ਨੂੰ ਜਨਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ ਹਨ।
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਬਾਲਾਕੀ, ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਾ ਸਮਝੀਂ; ਇਹ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
ਤਤ ਉ ਹ ਬਾਲਾਕਿਸ੍ਤੂष੍ਣੀਮਾਸ ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰੇਤਾਵਨ੍ਨੁ ਬਾਲਾਕਾ੩ਇ ਇਤ੍ਯੇਤਾਵਦ੍ਧੀਤਿ ਹੋਵਾਚ ਬਾਲਾਕਿਸ੍ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਮृषਾ ਵੈ ਕਿਲ ਮਾ ਸਮਵਾਦਯਿष੍ਠਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤੇ ਬ੍ਰਵਾਣੀਤਿ । ਸ ਹੋਵਾਚ ਯੋ ਵੈ ਬਾਲਾਕ ਏਤੇषਾਂ ਪੁਰੁषਾਣਾਂ ਕਰ੍ਤਾ ਯਸ੍ਯ ਵੈਤਤ੍ਕਰ੍ਮ ਸ ਵੈ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯ ਇਤਿ ਤਤ ਉ ਹ ਬਾਲਾਕਿਃ ਸਮਿਤ੍ਪਾਣਿਃ ਪ੍ਰਤਿਚਕ੍ਰਾਮੋਪਾਯਾਨੀਤਿ ਤਂ ਹੋਵਾਚਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਰੂਪਮੇਵ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਤ੍ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਮੁਪਨਯੇਤ੍ । ਏਹਿ ਵ੍ਯੇਵ ਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞਪਯਿष੍ਯਾਮੀਤਿ ਤਂ ਹ ਪਾਣਾਵਭਿਪਦ੍ਯ ਪ੍ਰਵਵ੍ਰਾਜ ਤੌ ਹ ਸੁਪ੍ਤਂ ਪੁਰੁषਮੀਯਤੁਸ੍ਤਂ ਹਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰਾਮਨ੍ਤ੍ਰਯਾਂਚਕ੍ਰੇ । ਬृਹਤ੍ਪਾਣ੍ਡਰਵਾਸਃ ਸੋਮਰਾਜਨ੍ਨਿਤਿ । ਸ ਉ ਹ ਤੂष੍ਣੀਮੇਵ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯੇ । ਤਤ ਉ ਹੈਨਂ ਯष੍ਟ੍ਯਾਵਿਚਿਕ੍ਸ਼ੇਪ ਸ ਤਤ ਏਵ ਸਮੁਤ੍ਤਸ੍ਥੌ ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ । ਕ੍ਵੈष ਏਤਦ੍ਵਾਲੋਕੇ ਪੁਰੁषੋऽਸ਼ਯਿष੍ਟ ਕ੍ਵੈਤਦਭੂਤ੍ਕੁਤ ਏਤਦਾਗਾ੩ਦਿਤਿ । ਤਤ ਉ ਹ ਬਾਲਾਕਿਰ੍ਨ ਵਿਜਜ੍ਞੌ
ਫਿਰ ਬਾਲਾਕੀ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਬਾਲਾਕੀ, ਕੀ ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ?' 'ਹਾਂ, ਇਹੀ ਹੈ,' ਬਾਲਾਕੀ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ।' ਉਹ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਹ ਕੰਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ।' ਫਿਰ ਬਾਲਾਕੀ ਲੱਕੜ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਜੇ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸਿਖਾਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਲਟ ਹੋਵੇਗਾ। ਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂ।' ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਚਲ ਪਿਆ। ਉਹ ਇਕ ਸੁੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਗਏ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ, 'ਸੋਮ ਰਾਜਾ, ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ ਹੋਏ!' ਪਰ ਉਹ ਚੁੱਪ ਸੁੱਤਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਝਟਕਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਬੈਠਾ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਕਿੱਥੇ ਸੀ? ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ, ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ?' ਬਾਲਾਕੀ ਨਾ ਜਾਣ ਸਕਿਆ।
ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਯਤ੍ਰੈष ਏਤਦ੍ਬਾਲਾਕੇ ਪੁਰੁषੋऽਸ਼ਯਿष੍ਟ ਯਤ੍ਰੈਤਦਭੂਦ੍ਯਤ ਏਤਦਾਗਾਦ੍ਧਿਤਾ ਨਾਮ ਹृਦਯਸ੍ਯ ਨਾਡ੍ਯੋ ਹृਦਯਾਤ੍ਪੁਰੀਤਤਮਭਿਪ੍ਰਤਨ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਦ੍ਯਥਾ ਸਹਸ੍ਰਧਾ ਕੇਸ਼ੋ ਵਿਪਾਟਿਤਸ੍ਤਾਵਦਣ੍ਵ੍ਯਃ ਪਿਙ੍ਗਲਸ੍ਯਾਣਿਮ੍ਨਾ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ । ਸ਼ੁਕ੍ਲਸ੍ਯ ਕृष੍ਣਸ੍ਯ ਪੀਤਸ੍ਯ ਲੋਹਿਤਸ੍ਯੇਤਿ ਤਾਸੁ ਤਦਾ ਭਵਤਿ । ਯਦਾ ਸੁਪ੍ਤਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਨ ਕਞ੍ਚਨ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਾਣ ਏਵੈਕਧਾ ਭਵਤਿ ਤਥੈਨਂ ਵਾਕ੍ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਨਾਮਭਿਃ ਸਹਾਪ੍ਯੇਤਿ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸਰ੍ਵੈ ਰੂਪੈਃ ਸਹਾਪ੍ਯੇਤਿ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸ਼ਬ੍ਦੈਃ ਸਹਾਪ੍ਯੇਤਿ ਮਨਃ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਧ੍ਯਾਤੈਃ ਸਹਾਪ੍ਯੇਤਿ ਸ ਯਦਾ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯਤੇ ਯਥਾਗ੍ਨੇਰ੍ਜ੍ਵਲਤੋ ਸਰ੍ਵਾ ਦਿਸ਼ੋ ਵਿਸ੍ਫੁਲਿਙ੍ਗਾ ਵਿਪ੍ਰਤਿष੍ਠੇਰਨ੍ਨੇਵਮੇਵੈਤਸ੍ਮਾਦਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਾਣਾ ਯਥਾਯਤਨਂ ਵਿਪ੍ਰਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇਭ੍ਯੋ ਦੇਵਾ ਦੇਵੇਭ੍ਯੋ ਲੋਕਾਸ੍ਤਦ੍ਯਥਾ ਕ੍ਸ਼ੁਰਃ ਕ੍ਸ਼ੁਰਧ੍ਯਾਨੇऽਵਹਿਤਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸ਼੍ਵਂਭਰੋ ਵਾ ਵਿਸ਼੍ਵਂਭਰਕੁਲਾਯ ਏਵਮੇਵੈष ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਆਤ੍ਮੇਦਂ ਸ਼ਰੀਰਮਾਤ੍ਮਾਨਮਨੁਪ੍ਰਵਿष੍ਟ ਆ ਲੋਮਭ੍ਯ ਆ ਨਖੇਭ੍ਯਃ
ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਆਇਆ—ਉਹ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦਿਲ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਵਾਲ ਵੰਡਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਨਸਾਂ ਬਲੌਂਦੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਾਲ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਪਤਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਚਿੱਟੀਆਂ, ਕਾਲੀਆਂ, ਪੀਲੀਆਂ, ਲਾਲ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਸਾਹ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬੋਲੀ, ਸਾਰੇ ਨਾਂ, ਅੱਖਾਂ, ਸਾਰੇ ਰੂਪ, ਕੰਨ, ਸਾਰੀ ਆਵਾਜ਼, ਮਨ, ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ—all ਕੁਝ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਉੱਡਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਆਪ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਹਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਉਸਤਰਾ ਆਪਣੇ ਖੋਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮਕੜੀ ਆਪਣੇ ਜਾਲੇ ਵਿੱਚ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਆਪ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਨੱਖਾਂ ਤੱਕ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਤਮੇਤਮਾਤ੍ਮਾਨਮੇਤਮਾਤ੍ਮਨੋऽਨ੍ਵਵਸ੍ਯਤਿ ਯਥਾ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਿਨਂ ਸ੍ਵਾਸ੍ਤਦ੍ਯਥਾ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੈਃ ਸ੍ਵੈਰ੍ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਯਥਾ ਵਾ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਿਨਂ ਸ੍ਵਾ ਭੁਞ੍ਜਨ੍ਤ੍ਯੇਵਮੇਵੈष ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਤ੍ਮੈਤੈਰਾਤ੍ਮਭਿਰ੍ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ । ਏਵਂ ਵੈ ਤਮਾਤ੍ਮਾਨਮੇਤ ਆਤ੍ਮਾਨੋ ਭੁਞ੍ਜਨ੍ਤਿ । ਸ ਯਾਵਦ੍ਧ ਵਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰ ਏਤਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਨ ਵਿਜਜ੍ਞੇ ਤਾਵਦੇਨਮਸੁਰਾ ਅਭਿਬਭੂਵੁਃ । ਸ ਯਦਾ ਵਿਜਜ੍ਞੇऽਥ ਹਤ੍ਵਾਸੁਰਾਨ੍ਵਿਜਿਤ੍ਯ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਦੇਵਾਨਾਂ ਸ਼੍ਰੈष੍ਠ੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਰਾਜ੍ਯਮਾਧਿਪਤ੍ਯਂ ਪਰੀਯਾਯ ਏਵੈਵਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਪਾਪ੍ਮਨੋऽਪਹਤ੍ਯ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਸ਼੍ਰੈष੍ਠ੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਰਾਜ੍ਯਮਾਧਿਪਤ੍ਯਂ ਪਰ੍ਯੇਤਿ ਯ ਏਵਂ ਵੇਦ ਯ ਏਵਂ ਵੇਦ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਲਕ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਲਕ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਲੋਕ ਮਾਲਕ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਆਪ ਆਪਣੇ ਆਪਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਇਹ ਆਪਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ, ਤਦ ਤੱਕ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲਈ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਜਿੱਤ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਵੱਡਾ, ਸੁਤੰਤਰ, ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਜੋ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ, ਸੁਤੰਤਰ, ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।