ਕੌषੀਤਕ੍ਯੁਪਨਿषਦ੍

ਅਥਾਤਃ ਪਿਤਾਪੁਤ੍ਰੀਯਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦਾਨਮਿਤਿ ਚਾਚਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਪਿਤਾ ਪੁਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰੇष੍ਯਨ੍ਨਾਹ੍ਵਯਤਿ ਨਵੈਸ੍ਤृਣੈਰਗਾਰਂ ਸਂਸ੍ਤੀਰ੍ਯਾਗ੍ਨਿਮੁਪਸਮਾਧਾਯੋਦਕੁਮ੍ਭਂ ਸਪਾਤ੍ਰਮੁਪਨਿਧਾਯਾਹਤੇਨ ਵਾਸਸਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਚ੍ਛਨ੍ਨਃ ਸ੍ਵਯਂ ਸ਼੍ਯੇਤ ਏਤ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰ ਉਪਰਿषਟਾਦਭਿਨਿਪਦ੍ਯਤੇ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰਸ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸਂਸ੍ਪृਸ਼੍ਯਾਪਿ ਵਾਸ੍ਯਾਭਿਮੁਖਤ ਏਵਾਸੀਤਾਥਾਸ੍ਮੈ ਸਂਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤਿ ਵਾਚਂ ਮੇ ਤ੍ਵਯਿ ਦਧਾਨੀਤਿ ਪਿਤਾ ਵਾਚਂ ਤੇ ਮਯਿ ਦਧ ਇਤਿ ਪੁਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਾਣਂ ਮੇ ਤ੍ਵਯਿ ਦਧਾਨੀਤਿ ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਾਣਂ ਤੇ ਮਯਿ ਦਧ ਇਤਿ ਪੁਤ੍ਰਃ । ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਮੇ ਤ੍ਵਯਿ ਦਧਾਨੀਤਿ ਪਿਤਾ ਚਕ੍ਸ਼ੁਸ੍ਤੇ ਮਯਿ ਦਧ ਇਤਿ ਪੁਤ੍ਰਃ । ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਮੇ ਤ੍ਵਯਿ ਦਧਾਨੀਤਿ ਪਿਤਾ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਤੇ ਮਯਿ ਦਧ ਇਤਿ ਪੁਤ੍ਰਃ । ਮਨੋ ਮੇ ਤ੍ਵਯਿ ਦਧਾਨੀਤਿ ਪਿਤਾ ਮਨਸ੍ਤੇ ਮਯਿ ਦਧ ਇਤਿ ਪੁਤ੍ਰਃ । ਅਨ੍ਨਰਸਾਨ੍ਮੇ ਤ੍ਵਯਿ ਦਧਾਨੀਤਿ ਪਿਤਾਨ੍ਨਰਸਾਂਸ੍ਤੇ ਮਯਿ ਦਧ ਇਤਿ ਪੁਤ੍ਰਃ । ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਮੇ ਤ੍ਵਯਿ ਦਧਾਨੀਤਿ ਪਿਤਾ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਤੇ ਮਯਿ ਦਧ ਇਤਿ ਪੁਤ੍ਰਃ । ਸੁਖਦੁਃਖੇ ਮੇ ਤ੍ਵਯਿ ਦਧਾਨੀਤਿ ਪਿਤਾ ਸੁਖਦੁਃਖੇ ਤੇ ਮਯਿ ਦਧ ਇਤਿ ਪੁਤ੍ਰਃ । ਆਨਨ੍ਦਂ ਰਤਿਂ ਪ੍ਰਜਾਤਿਂ ਮੇ ਤ੍ਵਯਿ ਦਧਾਨੀਤਿ ਪਿਤਾ ਆਨਨ੍ਦਂ ਰਤਿਂ ਪ੍ਰਜਾਤਿਂ ਤੇ ਮਯਿ ਦਧ ਇਤਿ ਪੁਤ੍ਰਃ । ਇਤ੍ਯਾ ਮੇ ਤ੍ਵਯਿ ਦਧਾਨੀਤਿ ਪਿਤਾ ਇਤ੍ਯਾ ਤੇ ਮਯਿ ਦਧ ਇਤਿ ਪੁਤ੍ਰਃ । ਧਿਯੋ ਵਿਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਂ ਕਾਮਾਨ੍ਮੇ ਤ੍ਵਯਿ ਦਧਾਨੀਤਿ ਪਿਤਾ ਧਿਯੋ ਵਿਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਂ ਕਾਮਾਂਸ੍ਤੇ ਮਯਿ ਦਧ ਇਤਿ ਪੁਤ੍ਰਃ । ਅਥ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਵੁਤ੍ਪ੍ਰਾਙੁਪਨਿष੍ਕ੍ਰਾਮਤਿ ਤਂ ਪਿਤਾਨੁਮਨ੍ਤ੍ਰਯਤੇ ਯਸ਼ੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਰ੍ਚਸਮਨ੍ਨਾਦ੍ਯਂ ਕੀਰ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਵਾ ਜੁषਤਾਮਿਤ੍ਯਥੇਤਰਃ ਸਵ੍ਯਮਂਸਮਨ੍ਵਵੇਕ੍ਸ਼ਤੇ ਪਾਣਿਨਾਨ੍ਤਰ੍ਧਾਯ ਵਸਨਾਨ੍ਤੇਨ ਵਾ ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਦ੍ਯ ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਂਲ੍ਲੋਕਾਨ੍ਕਾਮਾਨਵਾਪ੍ਨੁਹੀਤਿ ਸ ਯਦ੍ਯਗਦਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯੇ ਪਿਤਾ ਵਸੇਤ੍ਪਰਿ ਵਾ ਵ੍ਰਜੇਦ੍ਯਦ੍ਯੁ ਵੈ ਪ੍ਰੇਯਾਦ੍ਯਦੇਵੈਨਂ ਸਮਾਪਯਤਿ ਤਥਾ ਸਮਾਪਯਿਤਵ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਸਮਾਪਯਿਤਵ੍ਯੋ ਭਵਤਿ

ਹੁਣ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ: ਪਿਤਾ, ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨੌ ਘਾਸ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਅੱਗ ਜਗਾ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੜਾ ਤੇ ਭਾਂਡਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਪੁਰਾਣਾ ਕਪੜਾ ਪਾ ਕੇ, ਆਪ ਲਟਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਆ ਕੇ ਕੋਲ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: 'ਮੈਂ ਬੋਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।' ਪੁੱਤਰ ਕਹਿੰਦਾ: 'ਪਿਤਾ, ਬੋਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।' 'ਮੈਂ ਸਾਹ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।' 'ਪਿਤਾ, ਸਾਹ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।' 'ਮੈਂ ਅੱਖ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।' 'ਪਿਤਾ, ਅੱਖ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।' 'ਮੈਂ ਕੰਨ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।' 'ਪਿਤਾ, ਕੰਨ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।' 'ਮੈਂ ਮਨ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।' 'ਪਿਤਾ, ਮਨ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।' 'ਮੈਂ ਖਾਣੇ ਦੀ ਰਸ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।' 'ਪਿਤਾ, ਖਾਣੇ ਦੀ ਰਸ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।' 'ਮੈਂ ਕਰਮ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।' 'ਪਿਤਾ, ਕਰਮ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।' 'ਮੈਂ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।' 'ਪਿਤਾ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।' 'ਮੈਂ ਆਨੰਦ, ਰਤੀ, ਸੰਤਾਨ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।' 'ਪਿਤਾ, ਆਨੰਦ, ਰਤੀ, ਸੰਤਾਨ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।' 'ਮੈਂ ਚਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।' 'ਪਿਤਾ, ਚਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।' 'ਮੈਂ ਬੁੱਧੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਇੱਛਾ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।' 'ਪਿਤਾ, ਬੁੱਧੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਇੱਛਾ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।' ਫਿਰ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਉਠਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: 'ਤੇਰੀ ਸ਼ੋਭਾ, ਆਤਮਿਕ ਚਮਕ, ਪੂਰਨਤਾ ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਵਧੇ।' ਦੂਜਾ, ਸੱਜਾ ਪੱਟ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਹੱਥ ਜਾਂ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: 'ਤੂੰ ਸਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ।' ਜੇ ਪਿਤਾ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪੁੱਤਰ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਸੰਸਕਾਰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤਰ੍ਦਨੋ ਹ ਦੈਵੋਦਾਸਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਿਯਂ ਧਾਮੋਪਜਗਾਮ । ਯੁਦ੍ਧੇਨ ਚ ਪੌਰੁषੇਣ ਚ ਤਂ ਹੇਨ੍ਦ੍ਰ ਉਵਾਚ । ਪ੍ਰਤਰ੍ਦਨ ਵਰਂ ਤੇ ਦਦਾਨੀਤਿ ਸ ਹੋਵਾਚ ਪ੍ਰਤਰ੍ਦਨਃ । ਤ੍ਵਮੇਵ ਮੇ ਵृਣੀष੍ਵ ਯਂ ਤ੍ਵਂ ਮਨੁष੍ਯਾਯ ਹਿਤਤਮਂ ਮਨ੍ਯਸ ਇਤਿ ਤਂ ਹੇਨ੍ਦ੍ਰ ਉਵਾਚ । ਨ ਵੈ ਵਰੋऽਵਰਸ੍ਮੈ ਵृਣੀਤੇ ਤ੍ਵਮੇਵ ਵृਣੀष੍ਵੇਤ੍ਯੇਵਮਰੋ ਵੈ ਕਿਲ ਮ ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ ਪ੍ਰਤਰ੍ਦਨੋऽਥੋ ਖਲ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਃ ਸਤ੍ਯਾਦੇਵ ਨੇਯਾਯ । ਸਤ੍ਯਂ ਹੀਨ੍ਦ੍ਰਃ ਸ ਹੋਵਾਚ । ਮਾਮੇਵ ਵਿਜਾਨੀਹ੍ਯੇਤਦੇਵਾਹਂ ਮਨੁष੍ਯਾਯ ਹਿਤਤਮਂ ਮਨ੍ਯੇ । ਯਨ੍ਮਾਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ । ਤ੍ਰਿਸ਼ੀਰ੍षਾਣਂ ਤ੍ਵਾष੍ਟ੍ਰਮਹਨਮਵਾਙ੍ਮੁਖਾਨ੍ਯਤੀਨ੍ਸਾਲਾਵृਕੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਯਚ੍ਛਂ ਬਹ੍ਵੀਃ ਸਨ੍ਧਾ ਅਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਦਿਵਿ ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦੀਯਾਨਤृਣਮਹਮਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ੇ ਪੌਲੋਮਾਨ੍ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਕਾਲਖਾਞ੍ਜਾਨ੍ । ਤਸ੍ਯ ਮੇ ਤਤ੍ਰ ਨ ਲੋਮ ਚ ਮਾਮੀਯਤੇ । ਸ ਯੋ ਮਾਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਨ੍ਨਾਸ੍ਯ ਕੇਨ ਚ ਕਰ੍ਮਣਾ ਲੋਕੋ ਮੀਯਤੇ । ਨ ਮਾਤृਵਧੇਨ ਨ ਪਿਤृਵਧੇਨ ਨ ਸ੍ਤੇਯੇਨ ਨ ਭ੍ਰੂਣਹਤ੍ਯਯਾ ਨਾਸ੍ਯ ਪਾਪਂ ਚ ਨ ਚਕृषੋ ਮੁਖਾਨ੍ਨੀਲਂ ਵੇਤ੍ਤੀਤਿ

ਪ੍ਰਤਰਦਨ, ਦੈਵੋਦਾਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਘਰ ਵਿਚ ਗਿਆ। ਯੁੱਧ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਪ੍ਰਤਰਦਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।' ਪ੍ਰਤਰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਚੁਣੋ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋਵੇ।' ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਵਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਨਹੀਂ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਤੂੰ ਆਪ ਚੁਣ।' ਪ੍ਰਤਰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਤਾਂ ਮੈਂ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂ।' ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸੱਚ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਿਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੰਦਰ ਸੱਚ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਮੈਨੂੰ ਜਾਣ; ਇਹੀ ਮੈਂ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ: ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਨਾ। ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ੀਰ ਵਾਲੇ ਤਵਾਸ਼ਤਰ ਦੈਤ ਨੂੰ, ਥੱਲੇ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਸਾਲਾਵ੍ਰਿਕਾਂ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ; ਅਨੇਕ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦੀਆਂ ਨੂੰ, ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਪੌਲੋਮਾਂ ਨੂੰ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਕਾਲਖੰਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੇਰੇ ਇੱਕ ਵੀ ਵਾਲ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਕਰਮ ਉਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਨਾ ਮਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਨਾ ਪਿਤਾ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਨਾ ਚੋਰੀ, ਨਾ ਭ੍ਰੂਣ-ਹੱਤਿਆ, ਨਾ ਕੋਈ ਪਾਪ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਨੀਲਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।

ਸ ਹੋਵਾਚ ਪ੍ਰਾਣੋऽਸ੍ਮਿ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਤ੍ਮਾ ਤਂ ਮਾਮਾਯੁਰਮृਤਮਿਤ੍ਯੁਪਾਸ੍ਵ | ਆਯੁਃ ਪ੍ਰਾਣਃ ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਾ ਆਯੁਃ ਪ੍ਰਾਣ ਏਵਾਚਾਮृਤਮ੍ । ਯਾਵਦ੍ਧ੍ਯਸ੍ਮਿਞ੍ਛਰੀਰੇ ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਸਤਿ ਤਾਵਦਾਯੁਃ । ਪ੍ਰਾਣੇਨ ਹ੍ਯੇਵਾਮੁष੍ਮਿਂਲ੍ਲੋਕੇऽਮृਤਤ੍ਵਮਾਪ੍ਨੋਤਿ । ਪ੍ਰਜ੍ਞਯਾ ਸਤ੍ਯਸਙ੍ਕਲ੍ਪਂ ਸ ਯੋ ਮਮਾਯੁਰਮृਤਮਿਤ੍ਯੁਪਾਸ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਮਾਯੁਰਸ੍ਮਿਂਲ੍ਲੋਕ ਏਤਿ । ਆਪ੍ਨੋਤ੍ਯਮृਤਤ੍ਵਮਕ੍ਸ਼ਿਤਿਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਲੋਕੇ । ਤਦ੍ਧੈਕ ਆਹੁਰੇਕਭੂਯਂ ਵੈ ਪ੍ਰਾਣਾ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿ । ਨ ਹਿ ਕਸ਼੍ਚਨ ਸ਼ਕ੍ਨੁਯਾਤ੍ਸਕृਦ੍ਵਾਚਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਯਿਤੁਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਰੂਪਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇਣ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਮਨਸਾ ਧ੍ਯਾਨਮਿਤ੍ਯੇਕਭੂਯਂ ਵੈ ਪ੍ਰਾਣਾਃ । ਏਕੈਕਮੇਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਯਨ੍ਤਿ । ਵਾਚਂ ਵਦਨ੍ਤੀ ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਾਣਾ ਅਨੁਵਦਨ੍ਤਿ । ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਾਣਾ ਅਨੁਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਸ਼ृਣ੍ਵਤ੍ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਾਣਾ ਅਨੁਸ਼ृਣ੍ਵਨ੍ਤਿ ਮਨੋ ਧ੍ਯਾਯਤ੍ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਾਣਾ ਅਨੁਧ੍ਯਾਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਣਂ ਪ੍ਰਾਣਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਾਣਾ ਅਨੁਪ੍ਰਾਣਨ੍ਤੀਤਿ । ਏਵਮੁਹੈਵੈਤਦਿਤਿ ਹੇਨ੍ਦ੍ਰ ਉਵਾਚ । ਅਸ੍ਤੀਤ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਂ ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸਾਦਾਨਮਿਤਿ

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਮੈਂ ਸਾਹ ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਆਯੁ ਤੇ ਅਮਰਤਾ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰੋ।' ਆਯੁ ਸਾਹ ਹੈ; ਸਾਹ ਆਯੁ ਹੈ; ਸਾਹ ਹੀ ਅਮਰਤਾ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਸਾਹ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤਕ ਆਯੁ ਹੈ। ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਹੀ, ਉਹ ਲੋਕ ਵਿਚ ਅਮਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਸੱਚ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਆਯੁ ਤੇ ਅਮਰਤਾ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਆਯੁ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਅਮਰਤਾ ਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਸਾਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।' ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਇਕ ਵਾਰੀ ਬੋਲ ਕੇ ਸਾਰੇ ਨਾਮ, ਅੱਖ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਰੂਪ, ਕੰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ, ਮਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾ ਸਕਦਾ। ਸਾਹ ਇਕ-ਜੋੜੇ ਹਨ; ਹਰ ਇੱਕ ਇਹ ਸਭ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਬੋਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾਹ ਉਸ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਅੱਖ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾਹ ਉਸ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਕੰਨ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾਹ ਉਸ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾਹ ਉਸ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਹ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾਹ ਉਸ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਇਹੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।' ਇਹੀ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।

ਜੀਵਤਿ ਵਾਗਪੇਤੋ ਮੂਕਾਨ੍ਹਿ ਪਸ਼੍ਯਾਮੋ ਜੀਵਤਿ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਪੇਤੋऽਨ੍ਧਾਨ੍ਹਿ ਪਸ਼੍ਯਾਮੋ ਜੀਵਤਿ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਪੇਤੋ ਬਧਿਰਾਨ੍ਹਿ ਪਸ਼੍ਯਾਮੋ ਜੀਵਤਿ ਮਨੋਪੇਤੋ ਬਾਲਾਨ੍ਹਿ ਪਸ਼੍ਯਾਮੋ ਜੀਵਤਿ ਬਾਹੁਚ੍ਛਿਨ੍ਨੋ ਜੀਵਤ੍ਯੂਰੁਚ੍ਛਿਨ੍ਨ ਇਤਿ । ਏਵਂ ਹਿ ਪਸ਼੍ਯਾਮ ਇਤਿ । ਅਥ ਖਲੁ ਪ੍ਰਾਣ ਏਵ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਤ੍ਮੇਦਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪਰਿਗृਹ੍ਯੋਤਥਾਪਯਤਿ । ਤਸ੍ਮਾਦੇਤਦੇਵੋऽਥਮੁਪਾਸੀਤ । ਯੋ ਵੈ ਪ੍ਰਾਣਃ ਸਾ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਯਾ ਵਾ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਸ ਪ੍ਰਾਣਃ । ਸਹ ਹ੍ਯੇਤਾਵਸ੍ਮਿਞ੍ਛਰੀਰੇ ਵਸਤਃ ਸਹੋਤ੍ਕ੍ਰਾਮਤਸ੍ਤਸ੍ਯੈषੈਵ ਦृष੍ਟਿਃ । ਏਤਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਨਮ੍ । ਯਤ੍ਰੈਤਤ੍ਪੁਰੁषਃ ਸੁਪ੍ਤਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਨ ਕਞ੍ਚਨ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਥਾਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਾਣ ਏਵੈਕਧਾ ਭਵਤਿ । ਤਦੈਨਂ ਵਾਕ੍ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਨਾਮਭਿਃ ਸਹਾਪ੍ਯੇਤਿ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸਰ੍ਵੈ ਰੂਪੈਃ ਸਹਾਪ੍ਯੇਤਿ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸ਼ਬ੍ਦੈਃ ਸਹਾਪ੍ਯੇਤਿ ਮਨਃ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਧ੍ਯਾਤੈਃ ਸਹਾਪ੍ਯੇਤਿ । ਸ ਯਦਾ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯਤੇ ਯਥਾਗ੍ਨੇਰ੍ਜ੍ਵਲਤੋ ਸਰ੍ਵਾ ਦਿਸ਼ॊ ਵਿਸ੍ਫੁਲਿਙ੍ਗਾ ਵਿਪ੍ਰਤਿष੍ਠੇਰਨ੍ਨੇਵਮੇਵੈਤਸ੍ਮਾਦਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਾਣਾ ਯਥਾਯਤਨਂ ਵਿਪ੍ਰਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇਭ੍ਯੋ ਦੇਵਾ ਦੇਵੇਭ੍ਯੋ ਲੋਕਾਃ । ਤਸ੍ਯੈषੈਵ ਸਿਦ੍ਧਿਰੇਤਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਨਮ੍ । ਯਤ੍ਰੈਤਤ੍ਪੁਰੁष ਆਰ੍ਤੋ ਮਰਿष੍ਯਨ੍ਨਾਬਲ੍ਯਂ ਨ੍ਯੇਤ੍ਯ ਮੋਹਂ ਨੈਤਿ ਤਦਾਹੁਃ । ਉਦਕ੍ਰਮੀਚ੍ਚਿਤ੍ਤਮ੍ । ਨ ਸ਼ृਣੋਤਿ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਵਾਚਾ ਵਦਤਿ ਨ ਧ੍ਯਾਯਤ੍ਯਥਾਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਾਣ ਏਵੈਕਧਾ ਭਵਤਿ ਤਦੈਨਂ ਵਾਕ੍ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਨਾਮਭਿਃ ਸਹਾਪ੍ਯੇਤਿ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸਰ੍ਵੈ ਰੂਪੈਃ ਸਹਾਪ੍ਯੇਤਿ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸ਼ਬ੍ਦੈਃ ਸਹਾਪ੍ਯੇਤਿ ਮਨਃ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਧ੍ਯਾਤੈਃ ਸਹਾਪ੍ਯੇਤਿ ਸ ਯਦਾ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯਤੇ ਯਥਾਗ੍ਨੇਰ੍ਜ੍ਵਲਤੋ ਵਿਸ੍ਫੁਲਿਙ੍ਗਾ ਵਿਪ੍ਰਤਿष੍ਠੇਰਨ੍ਨੇਵਮੇਵੈਤਸ੍ਮਾਦਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਾਣਾ ਯਥਾਯਤਨਂ ਵਿਪ੍ਰਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇਭ੍ਯੋ ਦੇਵਾ ਦੇਵੇਭ੍ਯੋ ਲੋਕਾਃ

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਬੋਲਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਖੋ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਮੂਕ ਜੀਵਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਜੀਵਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸੁਣਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਬਹਿਰੇ ਜੀਵਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਖੋ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਬਾਂਹ ਜਾਂ ਪੱਟ ਕੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਜੀਵਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਭ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਸਿਰਫ ਸਾਸ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਹੈ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਕੇ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਿਰਫ ਸਾਸ ਦੀ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਸ ਹੈ, ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਜੋ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਸਾਸ ਹੀ ਇਕ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬੋਲਣ, ਸਭ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ; ਅੱਖ, ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ; ਕੰਨ, ਸਭ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ; ਮਨ, ਸਭ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿਚੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਸ ਆਤਮਾ ਵਿਚੋਂ ਸਾਸ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਾਸਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੋਕ। ਇਹੀ ਸਫਲਤਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੁਖੀ ਤੇ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਕਤ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੂੜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: "ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।" ਉਹ ਸੁਣਦਾ ਨਹੀਂ, ਵੇਖਦਾ ਨਹੀਂ, ਬੋਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਸੋਚਦਾ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਸਾਸ ਹੀ ਇਕ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੋਲਣ, ਸਭ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ; ਅੱਖ, ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ; ਕੰਨ, ਸਭ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ; ਮਨ, ਸਭ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿਚੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਵਿਚੋਂ ਸਾਸ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਾਸਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੋਕ।

ਸ ਯਦਾਸ੍ਮਾਚ੍ਛਰੀਰਾਦੁਤ੍ਕ੍ਰਾਮਤਿ ਸਹੈਵੈਤੈਃ ਸਰ੍ਵੈਰੁਤ੍ਕ੍ਰਾਮਤਿ ਵਾਗਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਨਾਮਾਨ੍ਯਭਿਵਿਸृਜਤੇ ਸृਜਤੇ । ਵਾਚਾ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਨਾਮਾਨ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਪ੍ਰਾਣੋऽਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਗਨ੍ਧਾਨਭਿਵਿਸृਜਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇਨ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਗਨ੍ਧਾਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਰੂਪਾਣ੍ਯਭਿਵਿਸृਜਤੇ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਰੂਪਾਣ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਾਞ੍ਚ੍ਛਬ੍ਦਾਨਭਿਵਿਸृਜਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇਣ ਸਰ੍ਵਾਞ੍ਚ੍ਛਬ੍ਦਾਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਮਨੋऽਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਧ੍ਯਾਤਾਨ੍ਯਭਿਵਿਸृਜਤੇ ਮਨਸਾ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਧ੍ਯਾਤਾਨ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸੈषਾ ਪ੍ਰਾਣੇ ਸਰ੍ਵਾਪ੍ਤਿਃ । ਯੋ ਵੈ ਪ੍ਰਾਣਃ ਸਾ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਯਾ ਵਾ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਸ ਪ੍ਰਾਣਃ ਸ ਹ ਹ੍ਯੇਤਾਵਸ੍ਮਿਞ੍ਚ੍ਛਰੀਰੇ ਵਸਤਃ ਸਹੋਤ੍ਕ੍ਰਾਮਤਃ । ਅਥ ਖਲੁ ਯਥਾऽਸ੍ਯੈ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਯੈ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨ੍ਯੇਕਂ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਬੋਲਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਭ ਨਾਮਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬੋਲਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਭ ਨਾਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਸ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਭ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਾਸ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਭ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਖ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅੱਖ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੰਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਭ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੰਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਭ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਭ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਭ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਸ ਹੈ, ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਜੋ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗੇ।

ਵਾਗੇਵਾਸ੍ਯਾ ਏਕਮਙ੍ਗਮੁਦੂਢਂ ਤਸ੍ਯੈ ਨਾਮ ਪਰਸ੍ਤਾਤ੍ਪ੍ਰਤਿਵਿਹਿਤਾ ਭੂਤਮਾਤ੍ਰਾ । ਘ੍ਰਾਣਮੇਵਾਸ੍ਯਾ ਏਕਮਙ੍ਗਮੁਦੂਢਂ ਤਸ੍ਯ ਗਨ੍ਧਃ ਪਰਸ੍ਤਾਤ੍ਪ੍ਰਤਿਵਿਹਿਤਾ ਭੂਤਮਾਤ੍ਰਾ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰੇਵਾਸ੍ਯਾ ਏਕਮਙ੍ਗਮੁਦੂਢਂ ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਪਰਸ੍ਤਾਤ੍ਪ੍ਰਤਿਵਿਹਿਤਾ ਭੂਤਮਾਤ੍ਰਾ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮੇਵਾਸ੍ਯਾ ਏਕਮਙ੍ਗਮੁਦੂਢਂ ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪਰਸ੍ਤਾਤ੍ਪ੍ਰਤਿਵਿਹਿਤਾ ਭੂਤਮਾਤ੍ਰਾ ਜਿਹ੍ਵੈਵਾਸ੍ਯਾ ਏਕਮਙ੍ਗਮੁਦੂਢਂ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਨਰਸਃ ਪਰਸ੍ਤਾਤ੍ਪ੍ਰਤਿਵਿਹਿਤਾ ਭੂਤਮਾਤ੍ਰਾ ਹਸ੍ਤਾਵੇਵਾਸ੍ਯਾ ਏਕਮਙ੍ਗਮੁਦੂਢਂ ਤਯੋਃ ਕਰ੍ਮ ਪਰਸ੍ਤਾਤ੍ਪ੍ਰਤਿਵਿਹਿਤਾ ਭੂਤਮਾਤ੍ਰਾ ਸ਼ਰੀਰਮੇਵਾਸ੍ਯਾ ਏਕਮਙ੍ਗਮੁਦੂਢਂ ਤਸ੍ਯ ਸੁਖਦੁਃਖੇ ਪਰਸ੍ਤਾਤ੍ਪ੍ਰਤਿਵਿਹਿਤਾ ਭੂਤਮਾਤ੍ਰਾ ਉਪਸ੍ਥ ਏਵਾਸ੍ਯਾ ਏਕਮਙ੍ਗਮੁਦੂਢਂ ਤਸ੍ਯਾਨਨ੍ਦੋ ਰਤਿਃ ਪ੍ਰਜਾਤਿਃ ਪਰਸ੍ਤਾਤ੍ਪ੍ਰਤਿਵਿਹਿਤਾ ਭੂਤਮਾਤ੍ਰਾ ਪਾਦਾਵੇਵਾਸ੍ਯਾ ਏਕਮਙ੍ਗਮੁਦੂਢਂ ਤਯੋਰਿਤ੍ਯਾ ਪਰਸ੍ਤਾਤ੍ਪ੍ਰਤਿਵਿਹਿਤਾ ਭੂਤਮਾਤ੍ਰਾ ਪ੍ਰਜ੍ਞੈਵਾਸ੍ਯਾ ਏਕਮਙ੍ਗਮੁਦੂਢਂ ਤਸ੍ਯੈ ਧਿਯੋ ਵਿਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਂ ਕਾਮਾਃ ਪਰਸ੍ਤਾਤ੍ਪ੍ਰਤਿਵਿਹਿਤਾ ਭੂਤਮਾਤ੍ਰਾ

ਬੋਲਣ ਗਿਆਨ ਦਾ ਇਕ ਅੰਗ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਭੂਤ ਤੱਤ ਹੈ ਜੋ ਪਾਰਲੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਨੱਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਇਕ ਅੰਗ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਭੂਤ ਤੱਤ ਹੈ ਜੋ ਪਾਰਲੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਅੱਖ ਗਿਆਨ ਦਾ ਇਕ ਅੰਗ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਭੂਤ ਤੱਤ ਹੈ ਜੋ ਪਾਰਲੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਕੰਨ ਗਿਆਨ ਦਾ ਇਕ ਅੰਗ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਭੂਤ ਤੱਤ ਹੈ ਜੋ ਪਾਰਲੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜੀਭ ਗਿਆਨ ਦਾ ਇਕ ਅੰਗ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਅਨਨ ਰਸ ਭੂਤ ਤੱਤ ਹੈ ਜੋ ਪਾਰਲੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਹੱਥ ਗਿਆਨ ਦਾ ਇਕ ਅੰਗ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਰਮ ਭੂਤ ਤੱਤ ਹੈ ਜੋ ਪਾਰਲੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਇਕ ਅੰਗ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਭੂਤ ਤੱਤ ਹੈ ਜੋ ਪਾਰਲੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਪਸਥ ਗਿਆਨ ਦਾ ਇਕ ਅੰਗ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਆਨੰਦ, ਰਤੀ ਤੇ ਸੰਤਾਨ ਭੂਤ ਤੱਤ ਹੈ ਜੋ ਪਾਰਲੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪੈਰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਇਕ ਅੰਗ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਲ ਭੂਤ ਤੱਤ ਹੈ ਜੋ ਪਾਰਲੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਆਪ ਹੀ ਇਕ ਅੰਗ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਸਮਝ ਤੇ ਇੱਛਾ ਭੂਤ ਤੱਤ ਹੈ ਜੋ ਪਾਰਲੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਪ੍ਰਜ੍ਞਯਾ ਵਾਚਂ ਸਮਾਰੁਹ੍ਯ ਵਾਚਾ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ । ਪ੍ਰਜ੍ਞਯਾ ਪ੍ਰਾਣਂ ਸਮਾਰੁਹ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣੇਨ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਗਨ੍ਧਾਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਪ੍ਰਜ੍ਞਯਾ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸਮਾਰੁਹ੍ਯ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਰੂਪਾਣ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਪ੍ਰਜ੍ਞਯਾ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਸਮਾਰੁਹ੍ਯ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇਣ ਸਰ੍ਵਾਞ੍ਚ੍ਛਬ੍ਦਾਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਪ੍ਰਜ੍ਞਯਾ ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਸਮਾਰੁਹ੍ਯ ਜਿਹ੍ਵਯਾ ਸਰ੍ਵਾਨਨ੍ਨਰਸਾਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਪ੍ਰਜ੍ਞਯਾ ਹਸ੍ਤੌ ਸਮਾਰੁਹ੍ਯ ਹਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਪ੍ਰਜ੍ਞਯਾ ਸ਼ਰੀਰਂ ਸਮਾਰੁਹ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰੇਣ ਸੁਖਦੁਃਖੇ ਆਪ੍ਨੋਤਿ ਪ੍ਰਜ੍ਞਯੋਪਸ੍ਥਂ ਸਮਾਰੁਹ੍ਯੋਪਸ੍ਥੇਨਾਨਨ੍ਦਂ ਰਤਿਂ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਪ੍ਰਜ੍ਞਯਾ ਪਾਦੌ ਸਮਾਰੁਹ੍ਯ ਪਾਦਾਭ੍ਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾ ਇਤ੍ਯਾ ਆਪ੍ਨੋਤਿ ਪ੍ਰਜ੍ਞਯੈਵ ਧਿਯਂ ਸਮਾਰੁਹ੍ਯ ਪ੍ਰਜ੍ਞਯੈਵ ਧਿਯੋ ਵਿਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਂ ਕਾਮਾਨਾਪ੍ਨੋਤਿ

ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਬੋਲਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬੋਲਣ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਸਭ ਨਾਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਸਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਾਸ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਸਭ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਅੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਕੰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੰਨ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਸਭ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਜੀਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੀਭ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਸਭ ਅਨਨ ਰਸਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹੱਥਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਉਪਸਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਪਸਥ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਆਨੰਦ, ਰਤੀ ਤੇ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪੈਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਸਭ ਚਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ, ਮਨੁੱਖ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ, ਉਹ ਬੁੱਧੀ, ਸਮਝ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਨ ਹਿ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪੇਤਾ ਵਾਙ੍ਨਾਮ ਕਿਞ੍ਚਨ ਪ੍ਰਜ੍ਞਪਯੇਦਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮੇ ਮਨੋऽਭੂਦਿਤ੍ਯਾਹ । ਨਾਹਮੇਤਨ੍ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਸਿषਮਿਤਿ । ਨ ਹਿ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪੇਤਃ ਪ੍ਰਾਣੋ ਗਨ੍ਧਂ ਕਞ੍ਚਨ ਪ੍ਰਜ੍ਞਪਯੇਦਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮੇ ਮਨੋऽਭੂਦਿਤ੍ਯਾਹ ਨਾਹਮੇਤਂ ਗਨ੍ਧਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਸਿषਮਿਤਿ । ਨ ਹਿ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪੇਤਂ ਚਕ੍ਸ਼ੂ ਰੂਪਂ ਕਿਞ੍ਚਨ ਪ੍ਰਜ੍ਞਪਯੇਦਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮੇ ਮਨੋऽਭੂਦਿਤ੍ਯਾਹ । ਨਾਹਮੇਤਦ੍ਰੂਪਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਸਿषਮਿਤਿ ਨ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪੇਤਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕਞ੍ਚਨ ਪ੍ਰਜ੍ਞਪਯੇਦਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮੇ ਮਨੋऽਭੂਦਿਤ੍ਯਾਹ । ਨਾਹਮੇਤਂ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਸਿषਮਿਤਿ ਨ ਹਿ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪੇਤਾ ਜਿਹ੍ਵਾਨ੍ਨਰਸਂ ਕਞ੍ਚਨ ਪ੍ਰਜ੍ਞਪਯੇਦਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮੇ ਮਨੋऽਭੂਦਿਤ੍ਯਾਹ । ਨਾਹਮੇਤਮਨ੍ਨਰਸਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਸਿषਮਿਤਿ ਨ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪੇਤੌ ਹਤੌ ਕਰ੍ਮ ਕਿਞ੍ਚਨ ਪ੍ਰਜ੍ਞਪਯੇਤਾਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮੇ ਮਨੋऽਭੂਦਿਤ੍ਯਾਹ ਨਾਹਮੇਤਤ੍ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਸਿषਮਿਤਿ ਨ ਹਿ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪੇਤਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਸੁਖਦੁਃਖਂ ਕਿਞ੍ਚਨ ਪ੍ਰਜ੍ਞਪਯੇਦਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮੇ ਮਨੋऽਭੂਦਿਤ੍ਯਾਹ ਨਾਹਮੇਤਤ੍ਸੁਖਦੁਃਖਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਸਿषਮਿਤਿ ਨ ਹਿ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪੇਤ ਉਪਸ੍ਥ ਆਨਨ੍ਦਂ ਰਤਿਂ ਪ੍ਰਜਾਤਿਂ ਕਾਞ੍ਚਨ ਪ੍ਰਜ੍ਞਪਯੇਦਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮੇ ਮਨੋऽਭੂਦਿਤ੍ਯਾਹ । ਨਾਹਮੇਤਮਾਨਨ੍ਦਂ ਨ ਰਤਿਂ ਪ੍ਰਜਾਤਿਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਸਿषਮਿਤਿ ਨ ਹਿ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪੇਤੌ ਪਾਦਾਵਿਤ੍ਯਾਂ ਕਾਞ੍ਚਨ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਯੇਤਾਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮੇ ਮਨੋऽਭੂਦਿਤ੍ਯਾਹ । ਨਾਹਮੇਤਾਮਿਤ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਸਿषਮਿਤਿ ਨ ਹਿ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪੇਤਾ ਧੀਃ ਕਾਚਨ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯੇਨ੍ਨ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਯੇਤ੍

ਬਿਨਾ ਸਮਝ ਦੇ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਥੇ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: 'ਮੈਂ ਇਹ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ।' ਬਿਨਾ ਸਮਝ ਦੇ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਸੁਗੰਧ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਥੇ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: 'ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਗੰਧ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ।' ਬਿਨਾ ਸਮਝ ਦੇ, ਅੱਖਾਂ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੀਆਂ ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਥੇ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: 'ਮੈਂ ਇਹ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ।' ਬਿਨਾ ਸਮਝ ਦੇ, ਕੰਨ ਕੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਥੇ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: 'ਮੈਂ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ।' ਬਿਨਾ ਸਮਝ ਦੇ, ਜੀਭ ਕੋਈ ਖਾਣ ਦਾ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੀ ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਥੇ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: 'ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ।' ਬਿਨਾ ਸਮਝ ਦੇ, ਹੱਥ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਥੇ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: 'ਮੈਂ ਇਹ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ।' ਬਿਨਾ ਸਮਝ ਦੇ, ਸਰੀਰ ਕੋਈ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਥੇ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: 'ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ।' ਬਿਨਾ ਸਮਝ ਦੇ, ਲਿੰਗ ਕੋਈ ਆਨੰਦ, ਰਸ ਜਾਂ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਥੇ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: 'ਮੈਂ ਇਹ ਆਨੰਦ, ਰਸ ਜਾਂ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ।' ਬਿਨਾ ਸਮਝ ਦੇ, ਪੈਰ ਕੋਈ ਚਲਣ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਥੇ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: 'ਮੈਂ ਇਹ ਚਲਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ।' ਬਿਨਾ ਸਮਝ ਦੇ, ਬੁਧੀ ਨਾਲ ਨਾ ਤਾਂ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਨ ਵਾਚਂ ਵਿਜਿਜ੍ਞਾਸੀਤ ਵਕ੍ਤਾਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਨ ਗਨ੍ਧਂ ਵਿਜਿਜ੍ਞਾਸੀਤ ਘ੍ਰਾਤਾਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਨ ਰੂਪਂ ਵਿਜਿਜ੍ਞਾਸੀਤ ਰੂਪਵਿਦ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਨ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਵਿਜਿਜ੍ਞਾਸੀਤ ਸ਼੍ਰੋਤਾਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਨਾਨ੍ਨਰਸਂ ਵਿਜਿਜ੍ਞਾਸੀਤਾਨ੍ਨਰਸਵਿਜ੍ਞਾਤਾਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਨ ਕਰ੍ਮ ਵਿਜਿਜ੍ਞਾਸੀਤ ਕਰ੍ਤਾਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਨ ਸੁਖਦੁਃਖੇ ਵਿਜਿਜ੍ਞਾਸੀਤ ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਰ੍ਵਿਜ੍ਞਾਤਾਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਨਾਨਨ੍ਦਂ ਨ ਰਤਿਂ ਨ ਪ੍ਰਜਾਤਿਂ ਵਿਜਿਜ੍ਞਾਸੀਤਾਨਨ੍ਦਸ੍ਯ ਰਤੇਃ ਪ੍ਰਜਾਤੇਰ੍ਵਿਜ੍ਞਾਤਾਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਨੇਤ੍ਯਾਂ ਵਿਜਿਜ੍ਞਾਸੀਤੈਤਾਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ । ਨ ਮਨੋ ਵਿਜਿਜ੍ਞਾਸੀਤ ਮਨ੍ਤਾਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ । ਤਾ ਵਾ ਏਤਾ ਦਸ਼ੈਵ ਭੂਤਮਾਤ੍ਰਾ ਅਧਿਪ੍ਰਜ੍ਞਂ ਦਸ਼ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਮਾਤ੍ਰਾ ਅਧਿਭੂਤਂ ਯਦ੍ਧਿ ਭੂਤਮਾਤ੍ਰਾ ਨ ਸ੍ਯੁਰ੍ਨ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਮਾਤ੍ਰਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਯਦ੍ਵਾ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਮਾਤ੍ਰਾ ਨ ਸ੍ਯੁਰ੍ਨ ਭੂਤਮਾਤ੍ਰਾਃ ਸ੍ਯੁਃ

ਬੋਲ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣੋ; ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸੁੰਘਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣੋ; ਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣੋ; ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣੋ; ਖਾਣ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸੁਆਦ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣੋ; ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣੋ; ਸੁਖ-ਦੁਖ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣੋ; ਆਨੰਦ, ਰਸ ਜਾਂ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣੋ; ਚਲਣ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਚਲਣ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣੋ; ਮਨ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਇਹ ਦਸ ਤੱਤ ਸਮਝ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ; ਦਸ ਸਮਝ ਦੇ ਤੱਤ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਜੇ ਤੱਤ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸਮਝ ਦੇ ਤੱਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ; ਜੇ ਸਮਝ ਦੇ ਤੱਤ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਤੱਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ।

ਨ ਹ੍ਯਨ੍ਯਤਰਤੋ ਰੂਪਂ ਕਿਞ੍ਚਨ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯੇਨ੍ਨੋ ਏਤਨ੍ਨਾਨਾ ਤਦ੍ਯਥਾ ਰਥਸ੍ਯਾਰੇषੁ ਨੇਮਿਰਰ੍ਪਿਤਾ ਨਾਭਾਵਰਾ ਅਰ੍ਪਿਤਾ ਏਵਮੇਵੈਤਾ ਭੂਤਮਾਤ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਮਾਤ੍ਰਾਸ੍ਵਰ੍ਪਿਤਾਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਮਾਤ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਾਣੇऽਰ੍ਪਿਤਾਃ ਸ ਏष ਪ੍ਰਾਣ ਏਵ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਤ੍ਮਾਨਨ੍ਦੋऽਜਰੋऽਮृਤਃ । ਨ ਸਾਧੁਨਾ ਕਰ੍ਮਣਾ ਭੂਯਾਨ੍ਨੋ ਏਵਾਸਾਧੁਨਾ ਕਨੀਯਾਨ੍ । ਏष ਹ੍ਯੇਵੈਨਂ ਸਾਧੁਕਰ੍ਮ ਕਾਰਯਤਿ ਤਂ ਯਮੇਭ੍ਯੋ ਲੋਕੇਭ੍ਯੋ ਉਨ੍ਨਿਨੀषਤ ਏष ਉ ਏਵੈਨਮਸਾਧੁ ਕਰ੍ਮ ਕਾਰਯਤਿ ਤਂ ਯਮਧੋ ਨਿਨੀषਤੇ । ਏष ਲੋਕਪਾਲ ਏष ਲੋਕਾਧਿਪਤਿਰੇष ਸਰ੍ਵੇਸ਼੍ਵਰਃ ਸ ਮ ਆਤ੍ਮੇਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸ ਮ ਆਤ੍ਮੇਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍

ਕੋਈ ਰੂਪ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਦੀ ਪੱਟੀ ਸਪੋਕਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਨਾਭੀ ਪੱਟੀ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੱਤ ਸਮਝ ਦੇ ਤੱਤਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਮਝ ਦੇ ਤੱਤ ਪ੍ਰਾਣ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਸਮਝ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਆਨੰਦਮਈ, ਜੁਆਣ, ਅਮਰ। ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਵਧਦਾ ਨਹੀਂ, ਮਾੜਾ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਮਾੜਾ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਦਾ ਹਾਕਮ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣੋ: 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਆਤਮਾ ਹੈ।' ਇਹ ਜਾਣੋ: 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਆਤਮਾ ਹੈ।'

ਫਿਰ ਗਾਰਗਿਆ, ਬਾਲਾਕਿਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਸ਼ੀਨਰਾਂ, ਮਤਸਿਆਂ, ਕੁਰੂ-ਪੰਚਾਲਾਂ, ਕਾਸੀਆਂ ਤੇ ਵਿਦੇਹਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਾਸੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ: 'ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਸਿਖਾਵਾਂਗਾ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।' ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ, ਜਨਕ ਨੂੰ ਜਨਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ ਹਨ।

ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਬਾਲਾਕੀ, ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।' ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਾ ਸਮਝੀਂ; ਇਹ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।

ਤਤ ਉ ਹ ਬਾਲਾਕਿਸ੍ਤੂष੍ਣੀਮਾਸ ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰੇਤਾਵਨ੍ਨੁ ਬਾਲਾਕਾ੩ਇ ਇਤ੍ਯੇਤਾਵਦ੍ਧੀਤਿ ਹੋਵਾਚ ਬਾਲਾਕਿਸ੍ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਮृषਾ ਵੈ ਕਿਲ ਮਾ ਸਮਵਾਦਯਿष੍ਠਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤੇ ਬ੍ਰਵਾਣੀਤਿ । ਸ ਹੋਵਾਚ ਯੋ ਵੈ ਬਾਲਾਕ ਏਤੇषਾਂ ਪੁਰੁषਾਣਾਂ ਕਰ੍ਤਾ ਯਸ੍ਯ ਵੈਤਤ੍ਕਰ੍ਮ ਸ ਵੈ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯ ਇਤਿ ਤਤ ਉ ਹ ਬਾਲਾਕਿਃ ਸਮਿਤ੍ਪਾਣਿਃ ਪ੍ਰਤਿਚਕ੍ਰਾਮੋਪਾਯਾਨੀਤਿ ਤਂ ਹੋਵਾਚਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਰੂਪਮੇਵ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਤ੍ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਮੁਪਨਯੇਤ੍ । ਏਹਿ ਵ੍ਯੇਵ ਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞਪਯਿष੍ਯਾਮੀਤਿ ਤਂ ਹ ਪਾਣਾਵਭਿਪਦ੍ਯ ਪ੍ਰਵਵ੍ਰਾਜ ਤੌ ਹ ਸੁਪ੍ਤਂ ਪੁਰੁषਮੀਯਤੁਸ੍ਤਂ ਹਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰਾਮਨ੍ਤ੍ਰਯਾਂਚਕ੍ਰੇ । ਬृਹਤ੍ਪਾਣ੍ਡਰਵਾਸਃ ਸੋਮਰਾਜਨ੍ਨਿਤਿ । ਸ ਉ ਹ ਤੂष੍ਣੀਮੇਵ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯੇ । ਤਤ ਉ ਹੈਨਂ ਯष੍ਟ੍ਯਾਵਿਚਿਕ੍ਸ਼ੇਪ ਸ ਤਤ ਏਵ ਸਮੁਤ੍ਤਸ੍ਥੌ ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ । ਕ੍ਵੈष ਏਤਦ੍ਵਾਲੋਕੇ ਪੁਰੁषੋऽਸ਼ਯਿष੍ਟ ਕ੍ਵੈਤਦਭੂਤ੍ਕੁਤ ਏਤਦਾਗਾ੩ਦਿਤਿ । ਤਤ ਉ ਹ ਬਾਲਾਕਿਰ੍ਨ ਵਿਜਜ੍ਞੌ

ਫਿਰ ਬਾਲਾਕੀ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਬਾਲਾਕੀ, ਕੀ ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ?' 'ਹਾਂ, ਇਹੀ ਹੈ,' ਬਾਲਾਕੀ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ।' ਉਹ ਆਖਿਆ, 'ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਹ ਕੰਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ।' ਫਿਰ ਬਾਲਾਕੀ ਲੱਕੜ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਜੇ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸਿਖਾਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਲਟ ਹੋਵੇਗਾ। ਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂ।' ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਚਲ ਪਿਆ। ਉਹ ਇਕ ਸੁੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਗਏ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ, 'ਸੋਮ ਰਾਜਾ, ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ ਹੋਏ!' ਪਰ ਉਹ ਚੁੱਪ ਸੁੱਤਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਝਟਕਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਬੈਠਾ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਕਿੱਥੇ ਸੀ? ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ, ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ?' ਬਾਲਾਕੀ ਨਾ ਜਾਣ ਸਕਿਆ।

ਤਂ ਹੋਵਾਚਾਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਯਤ੍ਰੈष ਏਤਦ੍ਬਾਲਾਕੇ ਪੁਰੁषੋऽਸ਼ਯਿष੍ਟ ਯਤ੍ਰੈਤਦਭੂਦ੍ਯਤ ਏਤਦਾਗਾਦ੍ਧਿਤਾ ਨਾਮ ਹृਦਯਸ੍ਯ ਨਾਡ੍ਯੋ ਹृਦਯਾਤ੍ਪੁਰੀਤਤਮਭਿਪ੍ਰਤਨ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਦ੍ਯਥਾ ਸਹਸ੍ਰਧਾ ਕੇਸ਼ੋ ਵਿਪਾਟਿਤਸ੍ਤਾਵਦਣ੍ਵ੍ਯਃ ਪਿਙ੍ਗਲਸ੍ਯਾਣਿਮ੍ਨਾ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ । ਸ਼ੁਕ੍ਲਸ੍ਯ ਕृष੍ਣਸ੍ਯ ਪੀਤਸ੍ਯ ਲੋਹਿਤਸ੍ਯੇਤਿ ਤਾਸੁ ਤਦਾ ਭਵਤਿ । ਯਦਾ ਸੁਪ੍ਤਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਨ ਕਞ੍ਚਨ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਾਣ ਏਵੈਕਧਾ ਭਵਤਿ ਤਥੈਨਂ ਵਾਕ੍ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਨਾਮਭਿਃ ਸਹਾਪ੍ਯੇਤਿ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸਰ੍ਵੈ ਰੂਪੈਃ ਸਹਾਪ੍ਯੇਤਿ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸ਼ਬ੍ਦੈਃ ਸਹਾਪ੍ਯੇਤਿ ਮਨਃ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਧ੍ਯਾਤੈਃ ਸਹਾਪ੍ਯੇਤਿ ਸ ਯਦਾ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯਤੇ ਯਥਾਗ੍ਨੇਰ੍ਜ੍ਵਲਤੋ ਸਰ੍ਵਾ ਦਿਸ਼ੋ ਵਿਸ੍ਫੁਲਿਙ੍ਗਾ ਵਿਪ੍ਰਤਿष੍ਠੇਰਨ੍ਨੇਵਮੇਵੈਤਸ੍ਮਾਦਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਾਣਾ ਯਥਾਯਤਨਂ ਵਿਪ੍ਰਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇਭ੍ਯੋ ਦੇਵਾ ਦੇਵੇਭ੍ਯੋ ਲੋਕਾਸ੍ਤਦ੍ਯਥਾ ਕ੍ਸ਼ੁਰਃ ਕ੍ਸ਼ੁਰਧ੍ਯਾਨੇऽਵਹਿਤਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸ਼੍ਵਂਭਰੋ ਵਾ ਵਿਸ਼੍ਵਂਭਰਕੁਲਾਯ ਏਵਮੇਵੈष ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਆਤ੍ਮੇਦਂ ਸ਼ਰੀਰਮਾਤ੍ਮਾਨਮਨੁਪ੍ਰਵਿष੍ਟ ਆ ਲੋਮਭ੍ਯ ਆ ਨਖੇਭ੍ਯਃ

ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਆਇਆ—ਉਹ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦਿਲ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਵਾਲ ਵੰਡਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਨਸਾਂ ਬਲੌਂਦੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਾਲ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਪਤਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਚਿੱਟੀਆਂ, ਕਾਲੀਆਂ, ਪੀਲੀਆਂ, ਲਾਲ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਸਾਹ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬੋਲੀ, ਸਾਰੇ ਨਾਂ, ਅੱਖਾਂ, ਸਾਰੇ ਰੂਪ, ਕੰਨ, ਸਾਰੀ ਆਵਾਜ਼, ਮਨ, ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ—all ਕੁਝ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਉੱਡਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਆਪ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਹਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਉਸਤਰਾ ਆਪਣੇ ਖੋਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮਕੜੀ ਆਪਣੇ ਜਾਲੇ ਵਿੱਚ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਆਪ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਨੱਖਾਂ ਤੱਕ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।