ਕੌषੀਤਕ੍ਯੁਪਨਿषਦ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਾਲਾਕੀ ਨੇ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨਾਲ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਬਾਲਾਕੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ, ਇਹ ਜੋ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਤੱਤ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਨਾ ਕਰ, ਇਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਤੀਰੂਪ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਰੂਪ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਵਿਲੱਖਣ ਨਹੀਂ।" ਫਿਰ ਬਾਲਾਕੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ, ਇਹ ਜੋ ਗੂੰਜ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਤੱਤ ਨਾ ਸਮਝ, ਇਹ ਦੂਜਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਬਾਲਾਕੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਜੋ ਆਵਾਜ਼ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਤੱਤ ਨਾ ਸਮਝ, ਇਹ ਅਸੁਰ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਬਾਲਾਕੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਜੋ ਸਾਇਆ-ਰੂਪ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਤੱਤ ਨਾ ਮੰਨ, ਇਹ ਮੌਤ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਬਾਲਾਕੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਜੋ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਤੱਤ ਨਾ ਮੰਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਧਨ-ਧਾਨ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਬਾਲਾਕੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਜੋ ਸੁਝਾਣ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤਿਆਂ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਤੱਤ ਨਾ ਮੰਨ, ਇਹ ਯਮ ਹੈ, ਇਹ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਬਾਲਾਕੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਜੋ ਸੱਜੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਤੱਤ ਨਾ ਮੰਨ, ਇਹ ਨਾਮ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਅੱਗ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਤੇ ਜੋਤ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਬਾਲਾਕੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਜੋ ਖੱਬੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਤੱਤ ਨਾ ਮੰਨ, ਇਹ ਸੱਚ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਤੇ ਚਮਕ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਲਾਕੀ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਿਆ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਬਾਲਾਕੀ, ਕੀ ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ?" ਬਾਲਾਕੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹਾਂ, ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਗਿਆਨ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਬਣਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਭ ਕੰਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬਾਲਾਕੀ ਨੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇੰਦਣ ਫੜ ਕੇ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਲੈਣ ਲਈ ਗਿਆ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਉਲਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਜੇ ਇੱਕ ਕਸ਼ਤਰੀਅ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਵੇ। ਪਰ ਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ।" ਫਿਰ ਉਹ ਬਾਲਾਕੀ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਇੱਕ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ, "ਹੇ ਰਾਜਨ ਸੋਮਾ, ਜੋ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹੋ!" ਪਰ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਚੁੱਪ ਰਹਿਆ। ਫਿਰ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਮਾਰੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਬੈਠਿਆ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿੱਥੋਂ ਮੁੜ ਆਇਆ?" ਬਾਲਾਕੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ।