ਕੌषੀਤਕ੍ਯੁਪਨਿषਦ੍

ਕੌਸ਼ੀਤਕੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇਕ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਹਿਰੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕਥਾ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਸ ਕਥਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾਲ। ਕੋਈ ਇੱਕ ਤੱਤ ਜਾਂ ਰੂਪ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪਹੀਏ ਦੀ ਰੀਮ ਤੀਲਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੱਬ ਰੀਮ 'ਤੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੂਤ ਤੱਤ ਗਿਆਨ ਤੱਤਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੱਤ ਪ੍ਰਾਣ 'ਤੇ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ—ਸਦਾ ਸੁਖੀ, ਜੁਆਨ, ਅਮਰ। ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਵਧਦਾ ਨਹੀਂ, ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੀ ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਭੂ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਧਨੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: "ਇਹ ਮੇਰਾ ਆਤਮਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਗਾਰਗਿਆ, ਬਾਲਾਕਿਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਸ਼ਿਨਾਰਾਂ, ਮਤਸਿਆਂ, ਕੁਰੁਆਂ, ਪੰਚਾਲਿਆਂ, ਕਾਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਵਾਂਗਾ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਆਂਗਾ।" ਇਸ ਗੱਲਚ ਬਾਲਾਕਿਰਾ ਨੂੰ ਜਨਕਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ ਹਨ। ਬਾਲਾਕਿਰਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਹ ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਉਸ ਦੀ ਇੰਝ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਬਾਲਾਕਿਰਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਹ ਚੰਦ ਵਿਚ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕਰੋ। ਸੋਮਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਭੋਜਨ ਦਾ ਆਤਮਾ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਭੋਜਨ ਦਾ ਆਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਅਗਲੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਬਾਲਾਕਿਰਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਵਿਚ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕਰੋ। ਉਹ ਚਮਕ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਚਮਕ ਦਾ ਆਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਅਗਲੇ ਵਾਕ: "ਇਹ ਗਰਜ ਵਿਚ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕਰੋ। ਉਹ ਧੁਨੀ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਧੁਨੀ ਦਾ ਆਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਨਾ ਸਮਝੋ; ਉਹ ਪੂਰਨ ਨਹੀਂ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਤ ਸੰਤਾਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ।" "ਇਹ ਹਵਾ ਵਿਚ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਨਾ ਸਮਝੋ; ਉਹ ਇੰਦਰ ਹੈ, ਅਜੈਯ ਸੈਨਾਪਤੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਜਿੱਤਦਾ, ਅਜੈਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਅੱਗ ਵਿਚ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਨਾ ਸਮਝੋ; ਉਹ ਵਿਸਾਸਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਨਾ ਸਮਝੋ; ਉਹ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਆਤਮਾ ਦੀ ਗੱਲ। "ਇਹ ਦਰਪਣ ਵਿਚ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਨਾ ਸਮਝੋ; ਉਹ ਪ੍ਰਤੀਰੂਪ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ 'ਚ ਪ੍ਰਤੀਰੂਪ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀਰੂਪ।" "ਇਹ ਗੂੰਜ ਵਿਚ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਨਾ ਸਮਝੋ; ਉਹ ਦੂਜਾ, ਅਵਿਭਾਜ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਦੂਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ, ਦੂਜੇ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਨਾ ਸਮਝੋ; ਉਹ ਅਸੁਰ ਹੈ। ਜੋ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤਾਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਪਰ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਛਾਂ-ਵਿਅਕਤੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਨਾ ਸਮਝੋ; ਉਹ ਮੌਤ ਹੈ। ਜੋ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤਾਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਪਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਨਾ ਸਮਝੋ; ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਸੁਝਾਣ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਨਾ ਸਮਝੋ; ਉਹ ਯਮ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਹੈ। ਜੋ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਸੱਜੇ ਅੱਖ ਵਿਚ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਨਾ ਸਮਝੋ; ਉਹ ਨਾਮ, ਅੱਗ, ਚਾਨਣ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਜੋ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਆਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਖੱਬੇ ਅੱਖ ਵਿਚ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਨਾ ਸਮਝੋ; ਉਹ ਸੱਚ, ਬਿਜਲੀ, ਚਮਕ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਜੋ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਆਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਾਲਾਕੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਕੀ ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਬਾਲਾਕੀ?" "ਹਾਂ, ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ," ਬਾਲਾਕੀ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ।" ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ: "ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਹ ਕਰਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਾਣਨਯੋਗ ਹੈ।" ਬਾਲਾਕੀ, ਲੱਕੜ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਕੋਲ ਗਿਆ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਜੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਲਟ ਹੋਵੇਗਾ। ਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਿੱਖਾਵਾਂਗਾ।" ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਚਲ ਪਿਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਸੋਏ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਗਏ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ: "ਹੇ ਰਾਜਾ ਸੋਮਾ, ਚਿੱਟਾ ਪਹਿਨਿਆ!" ਪਰ ਉਹ ਚੁੱਪ, ਓਥੇ ਹੀ ਪਿਆ ਰਹਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਛੜੀ ਮਾਰੀ, ਤੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉਠ ਗਿਆ।