ਕੌषੀਤਕ੍ਯੁਪਨਿषਦ੍

ਹੁਣ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚਤਾ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋ ਗਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲੀ (ਵਾਣੀ) ਆਈ, ਉਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਬੋਲਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਨਜ਼ਰ ਆਈ, ਉਸ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਸੁਣਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਆਈ, ਉਸ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਜਿੰਦ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਫਿਰ ਮਨ ਆਇਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਰੀਰ ਨਿਰਜੀਵ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ, ਸਾਹ (ਪ੍ਰਾਣ) ਆਇਆ, ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਉੱਠ ਬੈਠਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਸਲ ਆਤਮਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਹਵਾ (ਵਾਯੁ) ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨੀਂਹ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਬਣਾਕੇ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਵਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਰੀਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨੌਂ ਕੁੱਟੀਆਂ ਦਰਬਾ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਅੱਗ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਘੜਾ ਤੇ ਪਿਆਲਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਕੱਪੜਾ ਓਢ ਕੇ ਲੈਂਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਆ ਕੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਛੂਹ ਕੇ, ਮੁੱਖ ਵੱਲ ਕਰ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇਂਦਾ ਹੈ: "ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ," ਪੁੱਤਰ ਕਹਿੰਦਾ, "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਰੱਖੋ।" ਇੰਝ ਹੀ ਸਾਹ, ਨਜ਼ਰ, ਸੁਣਨ, ਮਨ, ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਸਰ, ਕਰਮ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਆਨੰਦ ਤੇ ਵੰਸ਼, ਚਲਣ, ਬੁੱਧੀ, ਵਿਵੇਕ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰ ਵਾਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਉੱਠ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: "ਤੇਰਾ ਨਾਮ, ਤੇਰੀ ਜੋਤ, ਤੇਰੀ ਪੋਸ਼ਣ ਤੇ ਤੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਵਧੇ।" ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੀ ਸੱਜੀ ਰਾਨ ਨੂੰ ਹੱਥ ਜਾਂ ਕੱਪੜੀ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ: "ਤੈਨੂੰ ਸਵਰਗ ਤੇ ਤੇਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਮਿਲਣ।" ਜੇ ਪਿਤਾ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੈ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਜਾਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪੁੱਤਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਤਰਦਨ, ਜੋ ਦਿਵੋਦਾਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਆਸਥਾਨ ਤੇ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਵਿਰਤਾ ਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪ੍ਰਤਰਦਨ, ਤੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।" ਪ੍ਰਤਰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਭਲਾ ਸਮਝਦੇ ਹੋ, ਉਹੀ ਚੁਣੋ।" ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਦੂਜੇ ਲਈ ਵਰ ਨਹੀਂ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤੂੰ ਆਪ ਚੁਣ।" ਪ੍ਰਤਰਦਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂ।" ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ। ਮੈਨੂੰ ਜਾਣ; ਇਹੀ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਭਲਾ ਹੈ।" ਇੰਦਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਤ੍ਰਿਮੁਖੀ ਤਵਸ਼ਟ੍ਰਾ ਦੈਤ ਨੂੰ, ਸਾਲਾਵ੍ਰਿਕਾਂ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ, ਰਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ, ਤੇ ਸਵਰਗ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। "ਜਿਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦਾ ਘਾਤ, ਨਾ ਚੋਰੀ, ਨਾ ਅਪ੍ਰਸਵ, ਨਾ ਕੋਈ ਪਾਪ ਛੂਹ ਸਕਦਾ।" ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਣ ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਤਮਾ। ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਨ ਤੇ ਅਮਰਤਾ ਵਜੋਂ ਪੂਜ। ਜਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਣ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਅਮਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੱਚ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਨ ਤੇ ਅਮਰਤਾ ਵਜੋਂ ਪੂਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ, ਤੇ ਉਪਰਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਮਰਤਾ ਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ,' ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਨਾਮ, ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਰੂਪ, ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਸੁਰ, ਜਾਂ ਮਨ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾ ਸਕਦਾ। ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਇਕਠੇ ਹਨ; ਹਰ ਇਕ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।'" ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਬੋਲੀ ਜਾਂ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬਿਨਾਂ ਬੋਲੀ ਵਾਲੇ ਵੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਜ਼ਰ ਜਾਂ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਨੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਿਹਰੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਜਾਂ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੂਰਖ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਲੱਤ ਜਾਂ ਹੱਥ ਵਿੱਛੜ ਜਾਣ, ਤਦ ਵੀ ਜੀਵਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪ੍ਰਾਣ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਗਿਆਨ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਕੱਠੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਇਕਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੋਲੀ, ਨਜ਼ਰ, ਸੁਣਨ, ਮਨ—ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੰਝ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਮਰ ਰਹਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਨਾਮ, ਸਾਹ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਸੁਗੰਧ, ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਰੂਪ, ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਸੁਰ, ਮਨ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਸੋਚਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਨਾਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਗਿਆਨ ਇਕੱਠੇ ਹਨ, ਇਕੱਠੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੋਲੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਇਕ ਲੱਤ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਤੱਤ ਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਨੱਕ, ਅੱਖ, ਕੰਨ, ਜੀਭ, ਹੱਥ, ਸਰੀਰ, ਲਿੰਗ, ਲੱਤ, ਗਿਆਨ ਆਪ—ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਲੱਤਾਂ ਹਨ ਤੇ ਹਰ ਇਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਤੱਤ ਹੈ ਜੋ ਪਾਰਲੇ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਬੋਲੀ, ਸਾਹ, ਨਜ਼ਰ, ਸੁਣਨ, ਜੀਭ, ਹੱਥ, ਸਰੀਰ, ਲਿੰਗ, ਲੱਤ, ਤੇ ਆਪ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਕੋਈ ਵੀ ਇੰਦ੍ਰਾ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਮਨੁੱਖ ਕਹਿੰਦਾ, "ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ।" ਇਹ ਹਰ ਇੰਦ੍ਰੇ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸੁਘਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ; ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ; ਅਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ; ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਸਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ; ਕਰਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ; ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ; ਆਨੰਦ, ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ; ਚਲਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਸ ਤੱਤ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਤੱਤ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ। ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਰੂਪ ਦੋਵੇਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਪਹੀਆ ਦੀ ਢੀਲੀਆਂ ਤੇ ਧੁਰਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਇੰਝ ਹੀ ਤੱਤ ਗਿਆਨ ਤੇ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਣ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਆਨੰਦਮਈ, ਅਜਰਾ, ਅਮਰ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਨਹੀਂ, ਮੰਦੇ ਨਾਲ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਚੇ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਸਰਵ-ਸਵਾਮੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: "ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਆਪ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਗਾਰਗਿਆ, ਬਾਲਾਕਿਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਿਆਂ—ਉਸ਼ਿਨਰ, ਮਤਸਿਆ, ਕੁਰੂ, ਪਾਂਚਾਲ, ਕਾਸ਼ੀ, ਵਿਦੇਹ—ਦੇ ਦਰਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਉਹ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ, ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਸਿਖਾਵਾਂਗਾ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।" ਇੱਥੇ ਜਨਕ ਦਾ ਵੀ ਜਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇੰਝ ਨਾ ਕਰ। ਉਹ ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਵਾਲਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇੰਝ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਇੰਝ ਕਰੇ, ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਮੁਖੀਆ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਚੰਨ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਪੁਰਖ ਦੀ ਗੱਲ ਆਈ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸੋਮ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਭੋਜਨ ਦਾ ਆਤਮਾ। ਜੋ ਇੰਝ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਭੋਜਨ ਦਾ ਆਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਬਿਜਲੀ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਪੁਰਖ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਈ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਉਹ ਤੇਜ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਜੋ ਇੰਝ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਤੇਜ ਦਾ ਆਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਿਚ ਪੁਰਖ ਦੀ ਗੱਲ ਆਈ। "ਉਹ ਧੁਨੀ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ," ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਆਖਿਆ। "ਜੋ ਇੰਝ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਧੁਨੀ ਦਾ ਆਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਪੁਰਖ ਦੀ ਗੱਲ ਆਈ। "ਇਹ ਆਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਪੂਰਨ ਨਹੀਂ," ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਜੋ ਇੰਝ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਵੰਸ਼ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਹਵਾ ਵਿਚ ਪੁਰਖ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਈ। "ਉਹ ਇੰਦਰ ਹੈ, ਜਿੱਤੂ ਹੈ, ਪਰ ਆਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਇੰਝ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਅਜਿੱਤੂ ਤੇ ਜਿੱਤੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਅੱਗ ਵਿਚ ਪੁਰਖ ਦੀ ਗੱਲ ਆਈ। "ਉਹ ਵਿਸਾਸਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਇੰਝ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ ਹੈ।" ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਪੁਰਖ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਈ। "ਉਹ ਨਾਮ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਨਾਮ ਦਾ ਆਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਆਇਨੇ ਵਿਚ ਪੁਰਖ ਦੀ ਗੱਲ ਆਈ। "ਉਹ ਸਾਥੀ ਹੈ। ਜੋ ਇੰਝ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਸਾਥੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" ਗੂੰਜ ਵਿਚ ਪੁਰਖ ਦੀ ਗੱਲ ਆਈ। "ਉਹ ਦੂਜਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਟੂਟ ਹੈ। ਜੋ ਇੰਝ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਪੁਰਖ ਦੀ ਗੱਲ ਆਈ। "ਉਹ ਅਸੁਰ ਹੈ। ਜੋ ਇੰਝ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਗੁੰਝਲ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਛਾਂ ਵਿਚ ਪੁਰਖ ਦੀ ਗੱਲ ਆਈ। "ਉਹ ਮੌਤ ਹੈ। ਜੋ ਇੰਝ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।