ਕੌषੀਤਕ੍ਯੁਪਨਿषਦ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਇਹ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਵਧੀਆ ਕਥਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਾਲ: “ਮੇਰੀ ਬੋਲੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਮੇਰੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ। ਹੇ ਆਤਮਾ, ਆਪਣਾ ਸਵਰੂਪ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ। ਜੋ ਵੀ ਮੈਂ ਵੇਦ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਭੁੱਲੇ। ਜੋ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਮਨ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਅਧਿਆਨ ਦੁਆਰਾ, ਮੈਂ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸਦਾ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ। ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਵਚਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇ।” ਇਸ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਥਾ ਚਿਤ੍ਰ ਗਾਰਗਯਾਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਿਤ੍ਰ ਨੇ ਅਰੁਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਚੁਣਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੂ ਨੂੰ ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਜਦ ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੂ ਬੈਠਾ, ਚਿਤ੍ਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਗੌਤਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਕੀ ਕੋਈ ਐਸਾ ਲੋਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਰੱਖੋਗੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ?” ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਤੋਂ ਪੁੱਛਾਂਗਾ।” ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਇਆ?” ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਹੋਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਚਲੋ, ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਸਿੱਖੀਏ।” ਫੜੀ ਹੋਈ ਲੱਕੜ ਨਾਲ, ਦੋਵੇਂ ਚਿਤ੍ਰ ਗਾਰਗਯਾਨੀ ਕੋਲ ਗਏ। ਚਿਤ੍ਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਗੌਤਮ, ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਾਂਗ ਆਏ ਹੋ। ਆਓ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਿਖਾਵਾਂਗਾ।” ਚਿਤ੍ਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਸਿਆ, “ਜੋ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੰਦ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਚੰਦ ਦੀ ਵਧਦੀ ਕਲ੍ਹ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਘਟਦੀ ਕਲ੍ਹ ਵਿੱਚ, ਚੰਦ ਉਤਪਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਹੈ ਸਵਰਗ-ਲੋਕ ਦਾ ਦਰਵਾਜਾ। ਜਿਹੜਾ ਚੰਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ; ਜਿਹੜਾ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀੜਾ, ਪੰਛੀ, ਸ਼ੇਰ, ਮੱਛੀ, ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ, ‘ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?’ ਉਹ ਕਹੇ, ‘ਮੈਂ ਸਿਆਣੀ ਰੁਤਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੰਦਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਲਾਈਨ ਤੋਂ। ਮੈਨੂੰ ਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸੁੱਟੋ, ਪਿਤਾ ਵੱਲ ਦਿਓ। ਰੁਤਾਂ ਤੇ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਰੀਰ ਲੈਣ।’ ਇਸ ਸੱਚ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਰੁਤ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉਤਪੱਤੀ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?” ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ, ਇਸ਼ਵਰੀ ਰਸਤਾ ਤੇ ਚਲ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਗ ਦੇ ਲੋਕ, ਫਿਰ ਹਵਾ ਦੇ ਲੋਕ, ਫਿਰ ਵਰੁਣ ਦੇ ਲੋਕ, ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਲੋਕ, ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਲੋਕ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ, ਤੇ ਆਖਰ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਖੋਜ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਵਿਰਾਜਾ ਦਰਿਆ, ਸਾਲਾ ਰੁੱਖ, ਸਮਸਥਾਨਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਅਪਰਾਜਿਤਾ ਮਹਲ, ਤੇ ਇੰਦਰ-ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਰਬਾਨਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵਿਭੂਪ੍ਰਮਿਤਾ ਤਖਤ, ਵਿਚਕਸ਼ਣਾ ਬੈਠਕ, ਅਮਿਤੌਜਾ ਖਟ, ਪ੍ਰਿਆ ਮਨ ਦੀ ਪਿਆਰੀ, ਪ੍ਰਤਿਰੂਪਾ ਅੱਖ ਦੀ ਸੋਹਣੀ, ਫੁੱਲ, ਨਦੀਆਂ, ਮਾਵਾਂ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਰਾਜਾ ਨਦੀ ਤੇ, ਮਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਪੁੱਛਦਾ, “ਮੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ, ਕੀ ਉਹ ਬਿਨਾ ਉਮਰ ਹੋਏ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਮਰ ਲੱਗੇਗੀ?” ਪੰਜ ਸੌ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜਦੀਆਂ ਹਨ: ਸੋਹਣੇ ਹੱਥ, ਫਲ, ਲਗਾ ਕੇ, ਮਾਲਾ ਲੈ ਕੇ। ਬ੍ਰਹਮਨ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਲ ਦੇ ਝੀਲ ਤੇ ਜਾਂਦਾ, ਮਨ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਜੋ ਨਾ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਖੋਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਰਾਜਾ ਨਦੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਝਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਪਿੱਛੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਪਿਆਰੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮ। ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੋਈ ਪਿੱਛੇ ਵੱਜਦੇ ਪਹੀਏ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਦੁਅਤਾਂ, ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਲਾਅ ਰੁੱਖ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਹੈ। ਸਮਸਥਾਨਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦਾ ਸੁਆਦ ਹੈ। ਅਪਰਾਜਿਤਾ ਮਹਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਰਬਾਨ, ਜੋ ਪਾਸੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਭੂਪ੍ਰਮਿਤਾ ਤਖਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ। ਵਿਚਕਸ਼ਣਾ ਬੈਠਕ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪੈਰ ਬ੍ਰਹਦਰਥੰਤਰਾ ਤੇ ਸਯੈਤਾ ਹਨ, ਪਿੱਛੇ ਨਉਧਸੇ ਤੇ ਵੈਰੂਪਾ-ਵੈਰਾਜਾ, ਤੇ ਢੰਢੇ ਸ਼ਾਕਵਰਾ ਤੇ ਰੈਵਤਾ ਹਨ। ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਮਿਤੌਜਾ ਖਟ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪੈਰ ਪੂਰਵ-ਭਵਿੱਖ, ਪਿੱਛੇ ਬ੍ਰਹਦਰਥੰਤਰਾ, ਸਿਰ ਭਦਰਾ ਤੇ ਯਜਨਯਜਨੀਆ, ਢੰਢੇ ਸਾਮਨ ਤੇ ਯਜੁਸ, ਗੱਦਾ ਸੋਮਾ-ਰਸ, ਚਾਦਰ ਉਦਗੀਥਾ, ਤਕੀਆ ਸੰਪੰਨਤਾ। ਇਸ ਖਟ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਨ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਨ ਕੋਲ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਨ ਪੁੱਛਦਾ, “ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?” ਉਹ ਉੱਤਰ ਦੇਵੇ। “ਮੈਂ ਰੁਤ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉਤਪੱਤੀ ਹਾਂ, ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ। ਹੇ ਪਤਨੀ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਲ, ਚਮਕਦਾਰ, ਜੀਵ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਆਤਮਾ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਹੋ, ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ।” ਬ੍ਰਹਮਨ ਪੁੱਛਦਾ, “ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?” ਉਹ ਕਹੇ, “ਸੱਚ।” ਉਹ ਸੱਚ ਕੀ ਹੈ? ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਹੈ; ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ, ਇਸ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ‘ਸੱਚ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਤੁਸੀਂ ਹੋ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ: “ਯਜੁਸ ਪੇਟ, ਸਾਮਨ ਸਿਰ, ਇਹ ਰਿਗ ਦਾ ਅਟੱਲ ਰੂਪ ਹੈ।” ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਜੋ ਸਿਆਣਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਨ ਪੁੱਛਦਾ, “ਮੈਂ ਪੁਰਸ਼ ਨਾਮਾਂ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ?” ਉਹ ਕਹੇ, “ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ।” “ਸਤਰੀ ਨਾਮਾਂ?” “ਬੋਲੀ ਨਾਲ।” “ਨਪੁੰਸਕ ਨਾਮਾਂ?” “ਮਨ ਨਾਲ।” “ਵਾਸਨਾ?” “ਸੁੰਘਣ ਨਾਲ।” “ਰੂਪ?” “ਵੇਖਣ ਨਾਲ।” “ਧੁਨੀ?” “ਸੁਣਨ ਨਾਲ।” “ਸੁਆਦ?” “ਜੀਭ ਨਾਲ।” “ਕਰਮ?” “ਹੱਥ ਨਾਲ।” “ਸੁਖ-ਦੁਖ?” “ਸਰੀਰ ਨਾਲ।” “ਆਨੰਦ, ਆਨੰਦ-ਉਤਪੱਤੀ?” “ਜਨਨ ਅੰਗ ਨਾਲ।” “ਚਲਣ?” “ਪੈਰ ਨਾਲ।” “ਚਿੰਤਾ-ਇੱਛਾ?” “ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ।” ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ, ਮੇਰਾ ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਲੋਕ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਜਿੱਤਦਾ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੌਸ਼ੀਤਕੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ।” ਇਸ ਪ੍ਰਾਣ ਲਈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ, ਮਨ ਦੂਤ ਹੈ, ਬੋਲੀ ਸਹਾਇਕ, ਅੱਖ ਸਰੀਰ, ਕੰਨ ਸੁਚਿਤਕਰਤਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਬਿਨਾ ਮੰਗੇ ਭੇਟ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਜਾਣਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਬਿਨਾ ਮੰਗੇ ਭੇਟ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਕੋਲ ਬੈਠਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਨਾ ਮੰਗੋ। ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਭੀਖ ਮੰਗ ਕੇ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ, “ਜੋ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਖਾਵਾਂਗਾ।” ਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ, ਕਹਿੰਦੇ, “ਅਸੀਂ ਦੇਵਾਂਗੇ।” ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਕਹਿੰਦੇ, “ਅਸੀਂ ਦੇਵਾਂਗੇ,” ਪਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਪੈੰਗਯ ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ, “ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ।” ਇਸ ਪ੍ਰਾਣ ਲਈ, ਬੋਲੀ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਹੈ; ਅੱਖ ਉਸ ਨਾਲ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ; ਅੱਖ ਉੱਤੇ ਹੈ; ਕੰਨ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦਾ; ਕੰਨ ਉੱਤੇ ਹੈ; ਮਨ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦਾ; ਮਨ ਉੱਤੇ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਬਿਨਾ ਮੰਗੇ ਭੇਟ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਜਾਣਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਬਿਨਾ ਮੰਗੇ ਭੇਟ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਕੋਲ ਬੈਠਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਨਾ ਮੰਗੋ। ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਭੀਖ ਮੰਗ ਕੇ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ, “ਜੋ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਖਾਵਾਂਗਾ।” ਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ, ਕਹਿੰਦੇ, “ਅਸੀਂ ਦੇਵਾਂਗੇ।” ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਕਹਿੰਦੇ, “ਅਸੀਂ ਦੇਵਾਂਗੇ,” ਪਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਜੋ ਇੱਕ ਖਜਾਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਪੂਰਨਮਾਸੀ, ਅਮਾਵਸ, ਚੰਗੀ ਰਾਤ ਜਾਂ ਸ਼ੁਭ ਤਾਰੇ ਤੇ, ਅੱਗ ਜਗਾ ਕੇ, ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਘੀ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ: “ਬੋਲੀ, ਜੋ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦੀ, ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰੇ; ਉਸ ਨੂੰ, ਸ੍ਵਾਹਾ।” “ਪ੍ਰਾਣ, ਜੋ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦੀ, ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰੇ; ਉਸ ਨੂੰ, ਸ੍ਵਾਹਾ।” “ਅੱਖ, ਜੋ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦੀ, ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰੇ; ਉਸ ਨੂੰ, ਸ੍ਵਾਹਾ।” “ਕੰਨ, ਜੋ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦੀ, ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰੇ; ਉਸ ਨੂੰ, ਸ੍ਵਾਹਾ।” “ਮਨ, ਜੋ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦੀ, ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰੇ; ਉਸ ਨੂੰ, ਸ੍ਵਾਹਾ।” “ਵਿਚਾਰ, ਜੋ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦੀ, ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰੇ; ਉਸ ਨੂੰ, ਸ੍ਵਾਹਾ।” ਫਿਰ, ਧੂੰਏ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਲੈ ਕੇ, ਘੀ ਨਾਲ ਅੰਗ ਮਲ ਕੇ, ਬੋਲੀ ਰੋਕ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਦੱਸੇ ਜਾਂ ਦੂਤ ਭੇਜੇ; ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਕਿਸੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਣੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਲਈ ਇਹ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਸੇ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ, ਅੱਗ ਜਗਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ: “ਤੁਾਡੀ ਬੋਲੀ ਮੈਨੂੰ, ਇਹ, ਸ੍ਵਾਹਾ।” “ਤੁਾਡੀ ਅੱਖ ਮੈਨੂੰ, ਇਹ, ਸ੍ਵਾਹਾ।” “ਤੁਾਡਾ ਕੰਨ ਮੈਨੂੰ, ਇਹ, ਸ੍ਵਾਹਾ।” “ਤੁਾਡਾ ਮਨ ਮੈਨੂੰ, ਇਹ, ਸ੍ਵਾਹਾ।” “ਤੁਾਡਾ ਵਿਚਾਰ ਮੈਨੂੰ, ਇਹ, ਸ੍ਵਾਹਾ।” ਫਿਰ, ਧੂੰਏ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਲੈ ਕੇ, ਘੀ ਨਾਲ ਅੰਗ ਮਲ ਕੇ, ਬੋਲੀ ਰੋਕ ਕੇ, ਸੰਪਰਕ ਲੱਭੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਚੁੱਪ ਰਹੇ। ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ; ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਖੁਰਾਕ, ਇਹ ਮੱਧਲੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਬੋਲਦਾ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ; ਫਿਰ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਣ ਲੈਂਦਾ, ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਫਿਰ, ਉਹ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਹੁਤੀਆਂ ਸਦਾ, ਅਮਰ, ਜਾਗਦਿਆਂ ਤੇ ਸੋਦਿਆਂ, ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ, ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੋਰ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਜੋ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਿਆਣੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸ਼ੁਸ਼ਕਭ੍ਰਿੰਗਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੰਤ੍ਰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ।” ਇਸ ਨੂੰ ਰਿਗ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਦੀ ਵਧੀਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯਜੁਸ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਾਮਨ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਪੰਨਤਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ, ਤੇ ਚਮਕ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਚਮਕਦਾਰ ਬਣਦਾ, ਐਸਾ ਹੀ ਜੋ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਚਮਕਦਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਯਜਮਾਨ ਆਪਣਾ ਆਪ ਕਰਮ ਦੀ ਇੱਟ ਵਜੋਂ ਬਣਾਉਂਦਾ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਯਜੁਸ ਪੋੜਦਾ, ਹੋਤ੍ਰ ਰਿਗ ਪੋੜਦਾ, ਉਦਗਾਤ੍ਰ ਸਾਮਨ ਪੋੜਦਾ। ਇਹ ਤਿੰਨfold ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਪ ਹੈ। ਜੋ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਆਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਸਭ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ: ਕੌਸ਼ੀਤਕੀ ਦੀ ਤਿੰਨ ਧਿਆਨ-ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ। ਜੰਊ ਪਾ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਕੱਚੇ ਭਾਂਡੇ ਨਾਲ, ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ: “ਤੁਸੀਂ ਚਮਕ ਹੋ; ਮੇਰਾ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰੋ।” ਇਹੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸੂਰਜ ਤੇ: “ਤੁਸੀਂ ਉਪਰ ਚਮਕ ਹੋ; ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰੋ।