ନ ହ୍ଯନ୍ଯତରତୋ ରୂପଂ କିଞ୍ଚନ ସିଦ୍ଧ୍ଯେନ୍ନୋ ଏତନ୍ନାନା ତଦ୍ଯଥା ରଥସ୍ଯାରେଷୁ ନେମିରର୍ପିତା ନାଭାଵରା ଅର୍ପିତା ଏଵମେଵୈତା ଭୂତମାତ୍ରାଃ ପ୍ରଜ୍ଞାମାତ୍ରାସ୍ଵର୍ପିତାଃ ପ୍ରଜ୍ଞାମାତ୍ରାଃ ପ୍ରାଣେଽର୍ପିତାଃ ସ ଏଷ ପ୍ରାଣ ଏଵ ପ୍ରଜ୍ଞାତ୍ମାନନ୍ଦୋଽଜରୋଽମୃତଃ । ନ ସାଧୁନା କର୍ମଣା ଭୂଯାନ୍ନୋ ଏଵାସାଧୁନା କନୀଯାନ୍ । ଏଷ ହ୍ଯେଵୈନଂ ସାଧୁକର୍ମ କାରଯତି ତଂ ଯମେଭ୍ଯୋ ଲୋକେଭ୍ଯୋ ଉନ୍ନିନୀଷତ ଏଷ ଉ ଏଵୈନମସାଧୁ କର୍ମ କାରଯତି ତଂ ଯମଧୋ ନିନୀଷତେ । ଏଷ ଲୋକପାଲ ଏଷ ଲୋକାଧିପତିରେଷ ସର୍ଵେଶ୍ଵରଃ ସ ମ ଆତ୍ମେତି ଵିଦ୍ଯାତ୍ସ ମ ଆତ୍ମେତି ଵିଦ୍ଯାତ୍
ଏକାକି କେବେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଯେପରି ଚକାର ଆରାରେ ନେମି ଲାଗିଥାଏ, ଏବଂ ନାଭିରେ ଆରା ଲାଗିଥାଏ, ସେପରି ଭୂତତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ବୁଦ୍ଧିତତ୍ତ୍ୱରେ ନିର୍ଭର କରିଛି, ବୁଦ୍ଧିତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ପୁଣି ପ୍ରାଣରେ ନିର୍ଭର କରିଛି। ଏହି ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧିର ଆତ୍ମା, ଆନନ୍ଦମୟ, ବୟସ ନ ହୁଏ, ଅମୃତ। ଭଲ କାମ କଲେ ବଡ଼ ହୁଏନାହିଁ, ଖରାପ କାମ କଲେ ଛୋଟ ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ପ୍ରାଣ ନିଜେ ଭଲ କାମ କରାଏ ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକରୁ ଉପରକୁ ନେଇଯାଏ; ଏହି ପ୍ରାଣ ନିଜେ ଖରାପ କାମ କରାଏ ଏବଂ ତଳକୁ ନେଇଯାଏ। ଏହି ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଲୋକର ରକ୍ଷକ, ଲୋକର ମାଲିକ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିକାରୀ। ଏହି ପ୍ରାଣ ମୋର ଆତ୍ମା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ପ୍ରାଣ ମୋର ଆତ୍ମା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ୍।
ଅଥ ଗାର୍ଗ୍ଯୋ ହ ଵୈ ବାଲାକିରନୂଚାନଃ ସଂସ୍ପୃଷ୍ଟ ଆସ ସୋଽଯମୁଶିନରେଷୁ ସଂଵସନ୍ମତ୍ସ୍ଯେଷୁ କୁରୁପଞ୍ଚାଲେଷୁ କାଶୀଵିଦେହେଷ୍ଵିତି ସହାଜାତଶତ୍ରୁଂ କାଶ୍ଯମେତ୍ଯୋଵାଚ । ବ୍ରହ୍ମ ତେ ବ୍ରଵାଣୀତି ତଂ ହୋଵାଚ ଅଜାତଶତ୍ରୁଃ । ସହସ୍ରଂ ଦଦ୍ମସ୍ତ ଇତ୍ଯେତସ୍ଯାଂ ଵାଚି ଜନକୋ ଜନକ ଇତି ଵା ଉ ଜନା ଧାଵନ୍ତୀତି
ତାପରେ ବାଲାକିରଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗାର୍ଗ୍ୟ, ଏକ ଛାତ୍ର, ସ୍ପର୍ଶ କରାଯାଇଥିଲେ। ସେ ଉଶିନର, ମତ୍ସ୍ୟ, କୁରୁ, ପଞ୍ଚାଳ, କାଶୀ ଓ ବିଦେହ ଦେଶରେ ବସିଥିଲେ। ସେ କାଶୀର ରାଜା ଅଜାତଶତ୍ରୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ—'ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଶିଖେଇବି।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ—'ମୁଁ ତୁମକୁ ହଜାର ଦେଉଛି।' ଏହି କଥାରେ ଜନକଙ୍କୁ 'ଜନକ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଲୋକେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ନ୍ତି।
ସ ହୋଵାଚ ବାଲାକିର୍ଯ ଏଵୈଷ ଆଦିତ୍ଯେ ପୁରୁଷସ୍ତମେଵାହମୁପାସ ଇତି ତଂ ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁର୍ମା ମୈତସ୍ମିନ୍ସମଵାଦଯିଷ୍ଠାଃ । ବୃହତ୍ପାଣ୍ଡରଵାସା ଅତିଷ୍ଠାଃ ସର୍ଵେଷାଂ ଭୂତାନାଂ ମୂର୍ଧେତି ଵା ଅହମେତମୁପାସ ଇତି ସ ଯୋ ହୈତମେଵମୁପାସ୍ତେଽତିଷ୍ଠାଃ ସର୍ଵେଷାଂ ଭୂତାନାଂ ମୂର୍ଧା ଭଵତି
ସେ କହିଲେ, 'ବାଳାକିର୍ୟ, ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପୁରୁଷ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଭଳି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ବଡ଼ ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ରହନ୍ତି। ମୁଁ ଏଭଳି ପୂଜା କରେ। ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ପୂଜା କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଣ୍ଡ ହୋଇଯାଏ।
ସ ହୋଵାଚା ବାଲାକିର୍ଯ ଏଵୈଷ ଚନ୍ଦ୍ରମସି ପୁରୁଷସ୍ତମେଵାହମୁପାସ ଇତି ତଂ ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁର୍ମା ମୈତସ୍ମିନ୍ସମଵାଦଯିଷ୍ଠାଃ ସୋମୋ ରାଜାନ୍ନସ୍ଯାତ୍ମେତି ଵା ଅହମେତମୁପାସ ଇତି ସ ଯୋ ମେଵମୁପାସ୍ତେଽନ୍ନସ୍ଯାତ୍ମା ଭଵତି
ସେ କହିଲେ, 'ବାଳାକିର୍ୟ, ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଥିବା ପୁରୁଷ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଭଳି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସୋମ ରାଜା, ସେ ଖାଦ୍ୟର ଆତ୍ମା। ମୁଁ ଏଭଳି ପୂଜା କରେ। ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ପୂଜା କରେ, ସେ ଖାଦ୍ୟର ଆତ୍ମା ହୋଇଯାଏ।
ସ ହୋଵାଚ ବାଲାକିର୍ଯ ଏଵୈଷ ଵିଦ୍ଯୁତି ପୁରୁଷସ୍ତମେଵାହମୁପାସ ଇତି ତଂ ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁର୍ମା ମୈତସ୍ମିନ୍ସମଵାଦଯିଷ୍ଠାସ୍ତେଜସ ଆତ୍ମେତି ଵା ଅହମେତମୁପାସ ଇତି ସ ଯୋ ହୈତମେଵମୁପାସ୍ତେ ତେଜସ ଆତ୍ମା ଭଵତି
ସେ କହିଲେ, 'ବାଳାକିର୍ୟ, ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ବିଦ୍ୟୁତରେ ଥିବା ପୁରୁଷ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଭଳି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେ ତେଜର ଆତ୍ମା। ମୁଁ ଏଭଳି ପୂଜା କରେ। ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ପୂଜା କରେ, ସେ ତେଜର ଆତ୍ମା ହୋଇଯାଏ।
ସ ହୋଵାଚ ବାଲାକିର୍ଯ ଏଵୈଷ ସ୍ତନଯିତ୍ନୌ ପୁରୁଷସ୍ତମେଵାହମୁପାସ ଇତି ତଂ ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁର୍ମା ମୈତସ୍ମିନ୍ସମଵାଦଯିଷ୍ଠାଃ ଶବ୍ଦସ୍ଯାତ୍ମେତି ଵା ଅହମେତମୁପାସ ଇତି ସ ଯୋ ହୈତମେଵମୁପାସ୍ତେ ଶବ୍ଦସ୍ଯାତ୍ମା ଭଵତି
ସେ କହିଲେ, 'ବାଳାକିର୍ୟ, ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ବଜ୍ରରେ ଥିବା ପୁରୁଷ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଭଳି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେ ଶବ୍ଦର ଆତ୍ମା। ମୁଁ ଏଭଳି ପୂଜା କରେ। ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ପୂଜା କରେ, ସେ ଶବ୍ଦର ଆତ୍ମା ହୋଇଯାଏ।
ସ ହୋଵାଚ ବାଲାକିର୍ଯ ଏଵୈଷ ଵାଯୌ ପୁରୁଷସ୍ତମେଵାହମୁପାସ ଇତି ତଂ ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁର୍ମା ମୈତସ୍ମିନ୍ସମଵାଦଯିଷ୍ଠା ଇନ୍ଦ୍ରୋ ଵୈକୁଣ୍ଠୋଽପରାଜିତା ସେନେତି ଵା ଅହମେତମୁପାସ ଇତି ସ ଯୋ ହୈତମେଵମୁପାସ୍ତେ । ଜିଷ୍ଣୁର୍ହ ଵାପରାଜିଷ୍ଣୁରନ୍ଯତସ୍ଯଜାଯୀ ଭଵତି
ସେ କହିଲେ, 'ବାଳାକି, ଏହି ବାୟୁରେ ଥିବା ପୁରୁଷ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଏକାକି ଧ୍ୟାନ କରେ।' ତାହାପରେ ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଏହିଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ବୈକୁଣ୍ଠ, ଅପରାଜିତ ସେନାପତି ଅଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରେ।' ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଅଜୟ ଓ ବିଜୟୀ ହୁଏ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ସ ହୋଵାଚ ବାଲାକିର୍ଯ ଏଵୈଷୋଽଗ୍ନୌ ପୁରୁଷସ୍ତମେଵାହମୁପାସ ଇତି ତଂ ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁର୍ମା ମୈତସ୍ମିନ୍ସମଵାଦଯିଷ୍ଠା ଵିଷାସହିରିତି ଵା ଅହମେତମୁପାସ ଇତି ସ ଯୋ ହୈତମେଵମୁପାସ୍ତେ ଵିଷାସହିର୍ଵାନ୍ଵେଷ ଭଵତି
ସେ କହିଲେ, 'ବାଳାକି, ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଥିବା ପୁରୁଷ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଏକାକି ଧ୍ୟାନ କରେ।' ତାହାପରେ ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଏହିଠାରେ ବିଷାସହି ଅଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରେ।' ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ବିଷକୁ ଜୟ କରିବାର ଶକ୍ତି ପାଏ।
ସ ହୋଵାଚ ବାଲାକିର୍ଯ ଏଵୈଷୋଽପ୍ସୁ ପୁରୁଷସ୍ତମେଵାହମୁପାସ ଇତି ତଂ ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁର୍ମା ମୈତସ୍ମିନ୍ସମଵାଦଯିଷ୍ଠା ନାମ୍ନ୍ଯସ୍ଯାତ୍ମେତି ଵା ଅହମେତମୁପାସ ଇତି ସ ଯୋ ହୈତମେଵମୁପାସ୍ତେ ନାମ୍ନ୍ଯସ୍ଯାତ୍ମା ଭଵତୀତ୍ଯଧିଦୈଵତମଥାଧ୍ଯାତ୍ମମ୍
ସେ କହିଲେ, 'ବାଳାକି, ଏହି ଜଳରେ ଥିବା ପୁରୁଷ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଏକାକି ଧ୍ୟାନ କରେ।' ତାହାପରେ ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଏହିଠାରେ ନାମମାନଙ୍କର ଆତ୍ମା ଅଛି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରେ।' ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ନାମମାନଙ୍କର ଆତ୍ମା ହୁଏ। ଏହା ଦେବତାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷା, ଏବେ ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ।
ସ ହୋଵାଚ ବାଲାକିର୍ଯ ଏଵୈଷ ଆଦର୍ଶେ ପୁରୁଷସ୍ତମେଵାହମୁପାସ ଇତି ତଂ ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁର୍ମା ମୈତସ୍ମିନ୍ସମଵାଦଯିଷ୍ଠାଃ ପ୍ରତିରୂପ ଇତି ଵା ଅହମେତମୁପାସ ଇତି ସ ଯୋ ହୈତମେଵମୁପାସ୍ତେ ପ୍ରତିରୂପୋ ହୈଵାସ୍ଯ ପ୍ରଜାଯାମାଜାଯତେ ନାପ୍ରତିରୂପଃ
ସେ କହିଲେ, 'ବାଳାକି, ଏହି ଅଦର୍ଶରେ ଯେ ପୁରୁଷ ଦେଖାଯାଉଛି, ସେଠିକୁ ମୁଁ ଉପାସନା କରେ।' ତାପରେ ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବି ଉପାସନା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଏହା ତ କେବଳ ଏକ ପ୍ରତିଛବି। ମୁଁ ଏହାକୁ ଏଭଳି ଉପାସନା କରେ।' ଯିଏ ଏହିପରି ଉପାସନା କରେ, ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ପ୍ରତିଛବି ସ୍ୱରୂପ ହୁଅନ୍ତି, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ସ ହୋଵାଚ ବାଲାକିର୍ଯ ଏଵୈଷ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ୍କାଯାଂ ପୁରୁଷସ୍ତମେଵାହମୁପାସ ଇତି ତଂ ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁର୍ମା ମୈତସ୍ମିନ୍ସମଵାଦଯିଷ୍ଠା ଦ୍ଵିତୀଯୋଽନପଗ ଇତି ଵା ଅହମେତମୁପାସ ଇତି ସ ଯୋ ହୈତମେଵମୁପାସ୍ତେ ଵିନ୍ଦତେ ଦ୍ଵିତୀଯାଦ୍ଦ୍ଵିତୀଯଵାନ୍ଭଵତି
ସେ କହିଲେ, 'ବାଳାକି, ଏହି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିରେ ଯେ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ସେଠିକୁ ମୁଁ ଉପାସନା କରେ।' ତାପରେ ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବି ଉପାସନା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଅଲଗା ହେବାକୁ ନାହିଁ। ମୁଁ ଏହାକୁ ଏଭଳି ଉପାସନା କରେ।' ଯିଏ ଏହିପରି ଉପାସନା କରେ, ସେ ଦ୍ୱିତୀୟକୁ ପାଉଛନ୍ତି ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟର ସ୍ୱାମୀ ହୁଅନ୍ତି।
ସ ହୋଵାଚ ବାଲାକିର୍ଯ ଏଵୈଷ ଶବ୍ଦଃ ପୁରୁଷମନ୍ଵେତି ତମେଵାହମୁପାସ ଇତି ତଂ ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁର୍ମା ମୈତସ୍ମିନ୍ସମଵାଦଯିଷ୍ଠା ଅସୁରିତି ଵା ଅହମେତମୁପାସ ଇତି ସ ଯୋ ହୈତମେଵମୁପାସ୍ତେ ନୋ ଏଵ ସ୍ଵଯଂ ନାସ୍ଯ ପ୍ରଜା ପୁରା କାଲାତ୍ସଂମୋହମେତି
ସେ କହିଲେ, 'ବାଳାକି, ଏହି ଶବ୍ଦ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେଠିକୁ ମୁଁ ଉପାସନା କରେ।' ତାପରେ ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବି ଉପାସନା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଏହା ଅସୁର। ମୁଁ ଏହାକୁ ଏଭଳି ଉପାସନା କରେ।' ଯିଏ ଏହିପରି ଉପାସନା କରେ, ସେ ନିଜେ ସମୟର ପୂର୍ବରୁ ସନ୍ତାନ ପାଉନାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ନ୍ତି।
ସ ହୋଵାଚ ବାଲାକିର୍ଯ ଏଵୈଷ ଚ୍ଛାଯାପୁରୁଷସ୍ତମେଵାହମୁପାସ ଇତି ତଂ ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁର୍ମା ମୈତସ୍ମିନ୍ସମଵାଦଯିଷ୍ଠା ମୃତ୍ଯୁରିତି ଵା ଅହମେତମୁପାସ ଇତି ସ ଯୋ ହୈତମେଵମୁପାସ୍ତେ ନୋ ଏଵ ସ୍ଵଯଂ ନାସ୍ଯ ପ୍ରଜା ପୁରା କାଲାତ୍ପ୍ରମୀଯତେ
ସେ କହିଲେ, 'ବାଳାକି, ଏହି ଛାୟାରେ ଯେ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ସେଠିକୁ ମୁଁ ଉପାସନା କରେ।' ତାପରେ ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବି ଉପାସନା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଏହା ମୃତ୍ୟୁ। ମୁଁ ଏହାକୁ ଏଭଳି ଉପାସନା କରେ।' ଯିଏ ଏହିପରି ଉପାସନା କରେ, ସେ ନିଜେ ସମୟର ପୂର୍ବରୁ ସନ୍ତାନ ପାଉନାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି।
ସ ହୋଵାଚ ବାଲାକିର୍ଯ ଏଵୈଷ ଶାରୀରଃ ପୁରୁଷସ୍ତମେଵାହମୁପାସ ଇତି ତଂ ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁର୍ମା ମୈତସ୍ମିନ୍ସମଵାଦଯିଷ୍ଠାଃ ପ୍ରଜାପତିରିତି ଵା ଅହମେତମୁପାସ ଇତି ସ ଯୋ ହୈତମେଵମୁପାସ୍ତେ ପ୍ରଜାଯତେ ପ୍ରଜଯା ପଶୁଭିଃ
ସେ କହିଲେ, 'ବାଳାକି, ଏହିଁ ହେଉଛନ୍ତି ଶରୀରରେ ଥିବା ପୁରୁଷ; ମୁଁ ଏହାଙ୍କୁ ଏକାକି ଧ୍ୟାନ କରେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଏହିଁ ପ୍ରଜାପତି। ମୁଁ ଏହାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରେ।' ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ସନ୍ତାନ ଓ ପଶୁ ସମ୍ପତି ସହିତ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ସ ହୋଵାଚ ବାଲାକିର୍ଯ ଏଵୈଷ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଆତ୍ମା ଯେନୈତତ୍ପୁରୁଷଃ ସୁପ୍ତଃ ସ୍ଵପ୍ନମାଚରତି ତମେଵାହମୁପାସ ଇତି ତଂ ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁର୍ମା ମୈତସ୍ମିନ୍ସମଵାଦଯିଷ୍ଠା ଯମୋ ରାଜେତି ଵା ଅହମେତମୁପାସ ଇତି ସ ଯୋ ହୈତମେଵମୁପାସ୍ତେ ସର୍ଵଂ ହାସ୍ମା ଇଦଂ ଶ୍ରୈଷ୍ଠ୍ଯାଯ ଗମ୍ଯତେ
ସ ହୋଵାଚ ବାଲାକିର୍ଯ ଏଵୈଷ ଦକ୍ଷିଣେଽକ୍ଷନ୍ପୁରୁଷସ୍ତମେଵାହମୁପାସ ଇତି ତଂ ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁର୍ମା ମୈତସ୍ମିନ୍ସମଵାଦଯିଷ୍ଠା ନାମ୍ନ ଆତ୍ମାଽଗ୍ନେରାତ୍ମା ଜ୍ଯୋତିଷ ଆତ୍ମେତି ଵା ଅହମେତମୁପାସ ଇତି ସ ଯୋ ହୈତମେଵମୁପାସ୍ତ ଏତେଷାଂ ସର୍ଵେଷାମାତ୍ମା ଭଵତି
ସେ କହିଲେ, 'ବାଳାକି, ଏହିଁ ହେଉଛନ୍ତି ଡାହାଣ ଆଖିରେ ଥିବା ପୁରୁଷ; ମୁଁ ଏହାଙ୍କୁ ଏକାକି ଧ୍ୟାନ କରେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଏହିଁ ନାମର ଆତ୍ମା, ଅଗ୍ନିର ଆତ୍ମା, ଆଲୋକର ଆତ୍ମା। ମୁଁ ଏହାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରେ।' ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ହୁଏ।
ସ ହୋଵାଚ ବାଲାକିର୍ଯ ଏଵୈଷ ସଵ୍ଯେଽକ୍ଷନ୍ପୁରୁଷସ୍ତମେଵାହମୁପାସ ଇତି ତଂ ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁର୍ମା ମୈତସ୍ମିନ୍ସମଵାଦଯିଷ୍ଠାଃ ସତ୍ଯସ୍ଯାତ୍ମା ଵିଦ୍ଯୁତ ଆତ୍ମା ତେଜସ ଆତ୍ମେତି ଵା ଅହମେତମୁପାସ ଇତି ସ ଯୋ ହୈତମେଵମୁପାସ୍ତ ଏତେଷାଂ ସର୍ଵେଷାମାତ୍ମା ଭଵତୀତି
ସେ କହିଲେ, 'ବାଳାକି, ଏହିଁ ହେଉଛନ୍ତି ବାମ ଆଖିରେ ଥିବା ପୁରୁଷ; ମୁଁ ଏହାଙ୍କୁ ଏକାକି ଧ୍ୟାନ କରେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଏହିଁ ସତ୍ୟର ଆତ୍ମା, ବିଦ୍ୟୁତର ଆତ୍ମା, ତେଜର ଆତ୍ମା। ମୁଁ ଏହାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରେ।' ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ହୁଏ।
ସ ହୋଵାଚ ବାଲାକିର୍ଯ ଏଵୈଷ ଆକାଶେ ପୁରୁଷସ୍ତମେଵାହମୁପାସ ଇତି ତଂ ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁର୍ମା ମୈତସ୍ମିନ୍ସମଵାଦଯିଷ୍ଠାଃ ପୂର୍ଣମପ୍ରଵର୍ତି ବ୍ରହ୍ମେତି ଵା ଅହମେତମୁପାସ ଇତି ସ ଯୋ ହୈତମେଵମୁପାସ୍ତେ ପୂର୍ଯତେ ପ୍ରଜଯା ପଶୁଭିର୍ନୋ ଏଵ ସ୍ଵଯଂ ନାସ୍ଯ ପ୍ରଜା ପୁରା କାଲାତ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ
ସେ କହିଲେ, 'ବାଳାକି, ଏହି ଆକାଶରେ ଥିବା ପୁରୁଷ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଏକାକି ଧ୍ୟାନ କରେ।' ତାହାପରେ ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି ଭାବି ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଏହିଠାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ନାହିଁ, ଏହା ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ପ୍ରବୃତ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରେ।' ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ପୁତ୍ର ପଶୁ ଓ ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜେ ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି କରେ ନାହିଁ।
ସେ କହିଲେ, 'ବାଳାକି, ଏହିଁ ହେଉଛନ୍ତି ସେଇ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଆତ୍ମା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ପୁରୁଷ ଶୟନ କାଳରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେ; ମୁଁ ଏହାଙ୍କୁ ଏକାକି ଧ୍ୟାନ କରେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଏହିଁ ଯମ, ଏହିଁ ରାଜା। ମୁଁ ଏହାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରେ।' ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ପାଇଁ ମିଳିଯାଏ।
ତତ ଉ ହ ବାଲାକିସ୍ତୂଷ୍ଣୀମାସ ତଂ ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁରେତାଵନ୍ନୁ ବାଲାକା୩ଇ ଇତ୍ଯେତାଵଦ୍ଧୀତି ହୋଵାଚ ବାଲାକିସ୍ତଂ ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁର୍ମୃଷା ଵୈ କିଲ ମା ସମଵାଦଯିଷ୍ଠା ବ୍ରହ୍ମ ତେ ବ୍ରଵାଣୀତି । ସ ହୋଵାଚ ଯୋ ଵୈ ବାଲାକ ଏତେଷାଂ ପୁରୁଷାଣାଂ କର୍ତା ଯସ୍ଯ ଵୈତତ୍କର୍ମ ସ ଵୈ ଵେଦିତଵ୍ଯ ଇତି ତତ ଉ ହ ବାଲାକିଃ ସମିତ୍ପାଣିଃ ପ୍ରତିଚକ୍ରାମୋପାଯାନୀତି ତଂ ହୋଵାଚଜାତଶତ୍ରୁଃ ପ୍ରତିଲୋମରୂପମେଵ ସ୍ଯାଦ୍ଯତ୍କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ବ୍ରାହ୍ମଣମୁପନଯେତ୍ । ଏହି ଵ୍ଯେଵ ତ୍ଵା ଜ୍ଞପଯିଷ୍ଯାମୀତି ତଂ ହ ପାଣାଵଭିପଦ୍ଯ ପ୍ରଵଵ୍ରାଜ ତୌ ହ ସୁପ୍ତଂ ପୁରୁଷମୀଯତୁସ୍ତଂ ହାଜାତଶତ୍ରୁରାମନ୍ତ୍ରଯାଂଚକ୍ରେ । ବୃହତ୍ପାଣ୍ଡରଵାସଃ ସୋମରାଜନ୍ନିତି । ସ ଉ ହ ତୂଷ୍ଣୀମେଵ ଶିଶ୍ଯେ । ତତ ଉ ହୈନଂ ଯଷ୍ଟ୍ଯାଵିଚିକ୍ଷେପ ସ ତତ ଏଵ ସମୁତ୍ତସ୍ଥୌ ତଂ ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ । କ୍ଵୈଷ ଏତଦ୍ଵାଲୋକେ ପୁରୁଷୋଽଶଯିଷ୍ଟ କ୍ଵୈତଦଭୂତ୍କୁତ ଏତଦାଗା୩ଦିତି । ତତ ଉ ହ ବାଲାକିର୍ନ ଵିଜଜ୍ଞୌ
ତାପରେ ବାଳାକି ଚୁପ୍ ହେଲେ। ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଇଁ ହେ ବାଳାକି, ଏଠିରେ ଶେଷ କି?' ବାଳାକି କହିଲେ, 'ହଁ, ଏଠିଏ ଶେଷ।' ତାହାପରେ ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଅନ୍ୟଥା ଧ୍ୟାନ କରିଛ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଦେଖେଇବି।' ସେ କହିଲେ, 'ଏହି ସମସ୍ତ ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଯିଏ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଯାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଏହା, ସେଇ ଜଣେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।' ତାପରେ ବାଳାକି ହାତରେ ଇଂଧନ ନେଇ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏହା ଅଲଟା ହେବ, ଯଦି କ୍ଷତ୍ରିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଶିଖାଏ। ଆସ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଜଣେଇବି।' ସେ ବାଳାକିଙ୍କର ହାତ ଧରି ଚାଲିଗଲେ। ଦୁଇଜଣେ ଏକ ଶୁଯାଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଅଜାତଶତ୍ରୁ ଡାକିଲେ, 'ହେ ସୋମ ରାଜା, ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଛ!' କିନ୍ତୁ ସେ ଚୁପ୍ଚାପ ଶୁଅଥିଲେ। ତାପରେ ତାଙ୍କୁ ଲାଠିରେ ମାଡ଼ିଲେ, ତେବେ ସେ ଉଠିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଅଜାତଶତ୍ରୁ ପଚାରିଲେ, 'ଏହି ଦେହରେ ଥିବା ପୁରୁଷ କେଉଁଠି ଥିଲେ? କେଉଁଠୁ ଆସିଲେ, କେଉଁଠି ଗଲେ?' ବାଳାକି ଏହା ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତଂ ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁର୍ଯତ୍ରୈଷ ଏତଦ୍ବାଲାକେ ପୁରୁଷୋଽଶଯିଷ୍ଟ ଯତ୍ରୈତଦଭୂଦ୍ଯତ ଏତଦାଗାଦ୍ଧିତା ନାମ ହୃଦଯସ୍ଯ ନାଡ୍ଯୋ ହୃଦଯାତ୍ପୁରୀତତମଭିପ୍ରତନ୍ଵନ୍ତି ତଦ୍ଯଥା ସହସ୍ରଧା କେଶୋ ଵିପାଟିତସ୍ତାଵଦଣ୍ଵ୍ଯଃ ପିଙ୍ଗଲସ୍ଯାଣିମ୍ନା ତିଷ୍ଠନ୍ତି । ଶୁକ୍ଲସ୍ଯ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ପୀତସ୍ଯ ଲୋହିତସ୍ଯେତି ତାସୁ ତଦା ଭଵତି । ଯଦା ସୁପ୍ତଃ ସ୍ଵପ୍ନଂ ନ କଞ୍ଚନ ପଶ୍ଯତ୍ଯସ୍ମିନ୍ପ୍ରାଣ ଏଵୈକଧା ଭଵତି ତଥୈନଂ ଵାକ୍ସର୍ଵୈର୍ନାମଭିଃ ସହାପ୍ଯେତି ଚକ୍ଷୁଃ ସର୍ଵୈ ରୂପୈଃ ସହାପ୍ଯେତି ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ସର୍ଵୈଃ ଶବ୍ଦୈଃ ସହାପ୍ଯେତି ମନଃ ସର୍ଵୈର୍ଧ୍ଯାତୈଃ ସହାପ୍ଯେତି ସ ଯଦା ପ୍ରତିବୁଧ୍ଯତେ ଯଥାଗ୍ନେର୍ଜ୍ଵଲତୋ ସର୍ଵା ଦିଶୋ ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗା ଵିପ୍ରତିଷ୍ଠେରନ୍ନେଵମେଵୈତସ୍ମାଦାତ୍ମନଃ ପ୍ରାଣା ଯଥାଯତନଂ ଵିପ୍ରତିଷ୍ଠନ୍ତେ ପ୍ରାଣେଭ୍ଯୋ ଦେଵା ଦେଵେଭ୍ଯୋ ଲୋକାସ୍ତଦ୍ଯଥା କ୍ଷୁରଃ କ୍ଷୁରଧ୍ଯାନେଽଵହିତଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଶ୍ଵଂଭରୋ ଵା ଵିଶ୍ଵଂଭରକୁଲାଯ ଏଵମେଵୈଷ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଆତ୍ମେଦଂ ଶରୀରମାତ୍ମାନମନୁପ୍ରଵିଷ୍ଟ ଆ ଲୋମଭ୍ଯ ଆ ନଖେଭ୍ଯଃ
ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏହି ପୁରୁଷ ଯେଉଁଠି ଶୁଅଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ଥିଲେ, ଯେଉଁଠୁ ଆସିଲେ—ସେଠି ହୃଦୟର ହିତା ନାମକ ନାଳୀଗୁଡ଼ିକ ଅଛି, ଯାହା ହୃଦୟରୁ ସରା ଦିଗକୁ ପ୍ରସାରିତ। ଯେପରି ହଜାର ଭାଗରେ ଚିରା ହେଉଥିବା କେଶ, ସେପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏହି ନାଳୀଗୁଡ଼ିକ ରହିଛି—ଧଳା, କଳା, ହଳଦିଆ, ଲାଲ ରଙ୍ଗର। ସେଠି ସେ ବସିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଲୋକ ଶୁଏ ଏବଂ କୌଣସି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସେ କେବଳ ପ୍ରାଣ ସହିତ ଏକତା ହୋଇଯାଏ। ତେବେ ତାଙ୍କର ବାଣୀ ସମସ୍ତ ନାମ ସହିତ, ଚକ୍ଷୁ ସମସ୍ତ ଆକୃତି ସହିତ, କାନ ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ସହିତ, ମନ ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ସହିତ ତାଙ୍କ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଯେତେବେଳେ ସେ ଜାଗେ, ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରୁ ସ୍ପୁଳିଙ୍ଗ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚିଟିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ପ୍ରାଣଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଏ। ପ୍ରାଣରୁ ଦେବତାମାନେ, ଦେବତାମାନେଠାରୁ ଲୋକମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଯେପରି ଛୁରି ମୁଡ଼ିରେ ରଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ମକଡ଼ସା ତାଙ୍କର ଜାଲରେ ଥାଏ, ସେପରି ଏହି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଆତ୍ମା ଏହି ଦେହରେ ଲୋମରୁ ନଖ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବେଶ କରିଛି।
ତମେତମାତ୍ମାନମେତମାତ୍ମନୋଽନ୍ଵଵସ୍ଯତି ଯଥା ଶ୍ରେଷ୍ଠିନଂ ସ୍ଵାସ୍ତଦ୍ଯଥା ଶ୍ରେଷ୍ଠୈଃ ସ୍ଵୈର୍ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଯଥା ଵା ଶ୍ରେଷ୍ଠିନଂ ସ୍ଵା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତ୍ଯେଵମେଵୈଷ ପ୍ରାଜ୍ଞାତ୍ମୈତୈରାତ୍ମଭିର୍ଭୁଙ୍କ୍ତେ । ଏଵଂ ଵୈ ତମାତ୍ମାନମେତ ଆତ୍ମାନୋ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । ସ ଯାଵଦ୍ଧ ଵା ଇନ୍ଦ୍ର ଏତମାତ୍ମାନଂ ନ ଵିଜଜ୍ଞେ ତାଵଦେନମସୁରା ଅଭିବଭୂଵୁଃ । ସ ଯଦା ଵିଜଜ୍ଞେଽଥ ହତ୍ଵାସୁରାନ୍ଵିଜିତ୍ଯ ସର୍ଵେଷାଂ ଦେଵାନାଂ ଶ୍ରୈଷ୍ଠ୍ଯଂ ସ୍ଵାରାଜ୍ଯମାଧିପତ୍ଯଂ ପରୀଯାଯ ଏଵୈଵଂ ଵିଦ୍ଵାନ୍ସର୍ଵାନ୍ପାପ୍ମନୋଽପହତ୍ଯ ସର୍ଵେଷାଂ ଭୂତାନାଂ ଶ୍ରୈଷ୍ଠ୍ଯଂ ସ୍ଵାରାଜ୍ଯମାଧିପତ୍ଯଂ ପର୍ଯେତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଚିହ୍ନିଥାଏ। ଯେପରି ଗୃହସ୍ୱାମୀ ନିଜ ଘରେ ଆରାମରେ ବସିଥାଏ, ଯେପରି ସେ ନିଜ ଲୋକମାନେ ସହିତ ଉପଭୋଗ କରେ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଲୋକମାନେ ଗୃହସ୍ୱାମୀ ସହିତ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଆତ୍ମା ଏହି ଆତ୍ମାମାନେ ସହିତ ଉପଭୋଗ କରେ। ଏଭଳି ଏହି ଆତ୍ମାମାନେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିନଥିଲେ, ତେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅସୁରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦମନ କରିଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେ ଜାଣିଲେ, ତେବେ ଅସୁରମାନେଠାରୁ ଜିତି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଉପରେ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ, ଆଧିପତ୍ୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପାଇଲେ। ଏହିପରି ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଏଭଳି ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ଓ ଆଧିପତ୍ୟ ଲାଭ କରେ—ଯିଏ ଏଭଳି ଜାଣେ, ଯିଏ ଏଭଳି ଜାଣେ।