କୌଷୀତକ୍ଯୁପନିଷଦ୍

ଅଥାତଃ ପିତାପୁତ୍ରୀଯଂ ସମ୍ପ୍ରଦାନମିତି ଚାଚକ୍ଷତେ । ପିତା ପୁତ୍ରଂ ପ୍ରେଷ୍ଯନ୍ନାହ୍ଵଯତି ନଵୈସ୍ତୃଣୈରଗାରଂ ସଂସ୍ତୀର୍ଯାଗ୍ନିମୁପସମାଧାଯୋଦକୁମ୍ଭଂ ସପାତ୍ରମୁପନିଧାଯାହତେନ ଵାସସା ସମ୍ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନଃ ସ୍ଵଯଂ ଶ୍ଯେତ ଏତ୍ଯ ପୁତ୍ର ଉପରିଷଟାଦଭିନିପଦ୍ଯତେ, ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈରସ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ସଂସ୍ପୃଶ୍ଯାପି ଵାସ୍ଯାଭିମୁଖତ ଏଵାସୀତାଥାସ୍ମୈ ସଂପ୍ରଯଚ୍ଛତି ଵାଚଂ ମେ ତ୍ଵଯି ଦଧାନୀତି ପିତା ଵାଚଂ ତେ ମଯି ଦଧ ଇତି ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରାଣଂ ମେ ତ୍ଵଯି ଦଧାନୀତି ପିତା ପ୍ରାଣଂ ତେ ମଯି ଦଧ ଇତି ପୁତ୍ରଃ । ଚକ୍ଷୁର୍ମେ ତ୍ଵଯି ଦଧାନୀତି ପିତା ଚକ୍ଷୁସ୍ତେ ମଯି ଦଧ ଇତି ପୁତ୍ରଃ । ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ମେ ତ୍ଵଯି ଦଧାନୀତି ପିତା ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତେ ମଯି ଦଧ ଇତି ପୁତ୍ରଃ । ମନୋ ମେ ତ୍ଵଯି ଦଧାନୀତି ପିତା ମନସ୍ତେ ମଯି ଦଧ ଇତି ପୁତ୍ରଃ । ଅନ୍ନରସାନ୍ମେ ତ୍ଵଯି ଦଧାନୀତି ପିତାନ୍ନରସାଂସ୍ତେ ମଯି ଦଧ ଇତି ପୁତ୍ରଃ । କର୍ମାଣି ମେ ତ୍ଵଯି ଦଧାନୀତି ପିତା କର୍ମାଣି ତେ ମଯି ଦଧ ଇତି ପୁତ୍ରଃ । ସୁଖଦୁଃଖେ ମେ ତ୍ଵଯି ଦଧାନୀତି ପିତା ସୁଖଦୁଃଖେ ତେ ମଯି ଦଧ ଇତି ପୁତ୍ରଃ । ଆନନ୍ଦଂ ରତିଂ ପ୍ରଜାତିଂ ମେ ତ୍ଵଯି ଦଧାନୀତି ପିତା ଆନନ୍ଦଂ ରତିଂ ପ୍ରଜାତିଂ ତେ ମଯି ଦଧ ଇତି ପୁତ୍ରଃ । ଇତ୍ଯା ମେ ତ୍ଵଯି ଦଧାନୀତି ପିତା ଇତ୍ଯା ତେ ମଯି ଦଧ ଇତି ପୁତ୍ରଃ । ଧିଯୋ ଵିଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ କାମାନ୍ମେ ତ୍ଵଯି ଦଧାନୀତି ପିତା ଧିଯୋ ଵିଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ କାମାଂସ୍ତେ ମଯି ଦଧ ଇତି ପୁତ୍ରଃ । ଅଥ ଦକ୍ଷିଣାଵୁତ୍ପ୍ରାଙୁପନିଷ୍କ୍ରାମତି ତଂ ପିତାନୁମନ୍ତ୍ରଯତେ ଯଶୋ ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସମନ୍ନାଦ୍ଯଂ କୀର୍ତିସ୍ତ୍ଵା ଜୁଷତାମିତ୍ଯଥେତରଃ ସଵ୍ଯମଂସମନ୍ଵଵେକ୍ଷତେ ପାଣିନାନ୍ତର୍ଧାଯ ଵସନାନ୍ତେନ ଵା ପ୍ରଚ୍ଛାଦ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗାଂଲ୍ଲୋକାନ୍କାମାନଵାପ୍ନୁହୀତି ସ ଯଦ୍ଯଗଦଃ ସ୍ଯାତ୍ପୁତ୍ରସ୍ଯୈଶ୍ଵର୍ଯେ ପିତା ଵସେତ୍ପରି ଵା ଵ୍ରଜେଦ୍ଯଦ୍ଯୁ ଵୈ ପ୍ରେଯାଦ୍ଯଦେଵୈନଂ ସମାପଯତି ତଥା ସମାପଯିତଵ୍ଯୋ ଭଵତି ତଥା ସମାପଯିତଵ୍ଯୋ ଭଵତି

ଏବେ ପିତାରୁ ପୁଅକୁ ଦେବା ପରମ୍ପରା ବିଷୟରେ କହାଯାଉଛି। ପିତା, ପୁଅକୁ ଡାକି, ନଉଟି କୁଶ ଛାଡ଼ି, ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ଜଳ ଭରା କୁମ୍ଭ ଏବଂ ପାତ୍ର ରଖି, ଜରା ହୋଇଥିବା ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଢାକି, ନିଜେ ଶୋଇଥାଏ। ପୁଅ ଆସି, ପିତାଙ୍କ ନିକଟରେ ବସେ। ପିତା ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ପୁଅଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ପୁଅ ସମ୍ମୁଖରେ ବସେ। ତାପରେ ପିତା କହନ୍ତି— "ମୁଁ ବାଣୀ ତୁମରେ ଦେଉଛି।" ପୁଅ କହେ— "ପିତା, ବାଣୀ ମୋରେ ଦିଅ।" "ମୁଁ ପ୍ରାଣ ତୁମରେ ଦେଉଛି।" "ପିତା, ପ୍ରାଣ ମୋରେ ଦିଅ।" "ମୁଁ ଦୃଷ୍ଟି ତୁମରେ ଦେଉଛି।" "ପିତା, ଦୃଷ୍ଟି ମୋରେ ଦିଅ।" "ମୁଁ ଶ୍ରବଣ ତୁମରେ ଦେଉଛି।" "ପିତା, ଶ୍ରବଣ ମୋରେ ଦିଅ।" "ମୁଁ ମନ ତୁମରେ ଦେଉଛି।" "ପିତା, ମନ ମୋରେ ଦିଅ।" "ମୁଁ ଖାଦ୍ୟର ରସ ତୁମରେ ଦେଉଛି।" "ପିତା, ଖାଦ୍ୟର ରସ ମୋରେ ଦିଅ।" "ମୁଁ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମରେ ଦେଉଛି।" "ପିତା, କାର୍ଯ୍ୟ ମୋରେ ଦିଅ।" "ମୁଁ ସୁଖ ଦୁଃଖ ତୁମରେ ଦେଉଛି।" "ପିତା, ସୁଖ ଦୁଃଖ ମୋରେ ଦିଅ।" "ମୁଁ ଆନନ୍ଦ, ରତି ଏବଂ ସନ୍ତାନ ତୁମରେ ଦେଉଛି।" "ପିତା, ଆନନ୍ଦ, ରତି ଏବଂ ସନ୍ତାନ ମୋରେ ଦିଅ।" "ମୁଁ ଗତି ତୁମରେ ଦେଉଛି।" "ପିତା, ଗତି ମୋରେ ଦିଅ।" "ମୁଁ ବୁଦ୍ଧି, ବିବେକ ଏବଂ ଇଚ୍ଛା ତୁମରେ ଦେଉଛି।" "ପିତା, ବୁଦ୍ଧି, ବିବେକ ଏବଂ ଇଚ୍ଛା ମୋରେ ଦିଅ।" ଏପରେ ପିତା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଉଠି, ପୁଅକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତି— "ଯଶ, ବ୍ରହ୍ମତେଜ, ଆହାର, କୀର୍ତି ତୁମେ ପାଅ।" ଅନ୍ୟଜଣ ଦକ୍ଷିଣ ଜଂଘା ଦେଖି, ହାତ କିମ୍ବା ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାକି, ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ— "ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ ଏବଂ ଇଚ୍ଛା ପାଅ।" ଯଦି ପିତା ସ୍ୱସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି, ସେ ପୁଅଙ୍କ ସମୃଦ୍ଧିରେ ରହନ୍ତି, କିମ୍ବା ଚାଲିଯାନ୍ତି। ଯଦି ପୁଅ ଚାଲିଯାଏ, ତେବେ ପିତା ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଦାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥାନ୍ତି।

ପ୍ରତର୍ଦନୋ ହ ଦୈଵୋଦାସିରିନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରିଯଂ ଧାମୋପଜଗାମ । ଯୁଦ୍ଧେନ ଚ ପୌରୁଷେଣ ଚ ତଂ ହେନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ । ପ୍ରତର୍ଦନ ଵରଂ ତେ ଦଦାନୀତି ସ ହୋଵାଚ ପ୍ରତର୍ଦନଃ । ତ୍ଵମେଵ ମେ ଵୃଣୀଷ୍ଵ ଯଂ ତ୍ଵଂ ମନୁଷ୍ଯାଯ ହିତତମଂ ମନ୍ଯସ ଇତି ତଂ ହେନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ । ନ ଵୈ ଵରୋଽଵରସ୍ମୈ ଵୃଣୀତେ ତ୍ଵମେଵ ଵୃଣୀଷ୍ଵେତ୍ଯେଵମରୋ ଵୈ କିଲ ମ ଇତି ହୋଵାଚ ପ୍ରତର୍ଦନୋଽଥୋ ଖଲ୍ଵିନ୍ଦ୍ରଃ ସତ୍ଯାଦେଵ ନେଯାଯ । ସତ୍ଯଂ ହୀନ୍ଦ୍ରଃ ସ ହୋଵାଚ । ମାମେଵ ଵିଜାନୀହ୍ଯେତଦେଵାହଂ ମନୁଷ୍ଯାଯ ହିତତମଂ ମନ୍ଯେ । ଯନ୍ମାଂ ଵିଜାନୀଯାତ୍ । ତ୍ରିଶୀର୍ଷାଣଂ ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରମହନମଵାଙ୍ମୁଖାନ୍ଯତୀନ୍ସାଲାଵୃକେଭ୍ଯଃ ପ୍ରାଯଚ୍ଛଂ ବହ୍ଵୀଃ ସନ୍ଧା ଅତିକ୍ରମ୍ଯ ଦିଵି ପ୍ରହ୍ଲାଦୀଯାନତୃଣମହମନ୍ତରିକ୍ଷେ ପୌଲୋମାନ୍ପୃଥିଵ୍ଯାଂ କାଲଖାଞ୍ଜାନ୍ । ତସ୍ଯ ମେ ତତ୍ର ନ ଲୋମ ଚ ମାମୀଯତେ । ସ ଯୋ ମାଂ ଵିଜାନୀଯାନ୍ନାସ୍ଯ କେନ ଚ କର୍ମଣା ଲୋକୋ ମୀଯତେ । ନ ମାତୃଵଧେନ ନ ପିତୃଵଧେନ ନ ସ୍ତେଯେନ ନ ଭ୍ରୂଣହତ୍ଯଯା ନାସ୍ଯ ପାପଂ ଚ ନ ଚକୃଷୋ ମୁଖାନ୍ନୀଲଂ ଵେତ୍ତୀତି

ପ୍ରତର୍ଦନ, ଦିବୋଦାସଙ୍କ ପୁଅ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରିୟ ନିବାସକୁ ଗଲେ। ଯୁଦ୍ଧ ଏବଂ ପ୍ରଭାବ ଦ୍ୱାରା, ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ— "ପ୍ରତର୍ଦନ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉଛି।" ପ୍ରତର୍ଦନ କହିଲେ— "ଆପଣ ଯାହା ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ସର୍ବାଧିକ ଭଲ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ତାହା ମୋ ପାଇଁ ଚୟନ କରନ୍ତୁ।" ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ— "ଆଶୀର୍ବାଦ ଅନ୍ୟ ପାଇଁ ଚୟନ କରାଯାଏ ନାହିଁ; ତୁମେ ନିଜେ ଚୟନ କର।" ପ୍ରତର୍ଦନ କହିଲେ— "ତେବେ ମୋତେ ଅମରତ୍ୱ ଦିଅ।" ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯିବ; କାରଣ ଇନ୍ଦ୍ର ସତ୍ୟ। ସେ କହିଲେ— "ମୋତେ ଜାଣ; ଏହା ମୁଁ ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ସର୍ବାଧିକ ଭଲ ବୋଲି ଭାବେ। ଯେଉଁଠି ମୋତେ ଜାଣିବ। ମୁଁ ତିନିମୁଣ୍ଡିଆ ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର ଦାନବକୁ ତଳକୁ ମୁହଁ କରାଇ ସାଳାବୃକମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଇଲି। ଅନେକ ବାଧା ଅତିକ୍ରମ କରି, ସ୍ୱର୍ଗରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦୀୟମାନେ, ଆକାଶରେ ପୌଲୋମମାନେ, ପୃଥିବୀରେ କାଳଖଞ୍ଜମାନେ ଉପରେ ଜିତିଲି। ଏହି ସମସ୍ତ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର ଏକଟି କେଶ ମଧ୍ୟ କ୍ଷତି ପାଇଲା ନାହିଁ। ଯିଏ ମୋତେ ଜାଣେ, ତାଙ୍କୁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଲୋକର ହାନି ହୁଏ ନାହିଁ; ମାତା ବା ପିତା ହତ୍ୟା, ଚୋରି, ଗର୍ଭହତ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବି ତାଙ୍କୁ ପାପ ଛୁଁଏ ନାହିଁ। ସେ ମୁଁହରୁ ନୀଳ ଦେଖେ ନାହିଁ।

ସ ହୋଵାଚ ପ୍ରାଣୋଽସ୍ମି ପ୍ରଜ୍ଞାତ୍ମା ତଂ ମାମାଯୁରମୃତମିତ୍ଯୁପାସ୍ଵ | ଆଯୁଃ ପ୍ରାଣଃ ପ୍ରାଣୋ ଵା ଆଯୁଃ ପ୍ରାଣ ଏଵାଚାମୃତମ୍ । ଯାଵଦ୍ଧ୍ଯସ୍ମିଞ୍ଛରୀରେ ପ୍ରାଣୋ ଵସତି ତାଵଦାଯୁଃ । ପ୍ରାଣେନ ହ୍ଯେଵାମୁଷ୍ମିଂଲ୍ଲୋକେଽମୃତତ୍ଵମାପ୍ନୋତି । ପ୍ରଜ୍ଞଯା ସତ୍ଯସଙ୍କଲ୍ପଂ ସ ଯୋ ମମାଯୁରମୃତମିତ୍ଯୁପାସ୍ତେ ସର୍ଵମାଯୁରସ୍ମିଂଲ୍ଲୋକ ଏତି । ଆପ୍ନୋତ୍ଯମୃତତ୍ଵମକ୍ଷିତିଂ ସ୍ଵର୍ଗେ ଲୋକେ । ତଦ୍ଧୈକ ଆହୁରେକଭୂଯଂ ଵୈ ପ୍ରାଣା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି । ନ ହି କଶ୍ଚନ ଶକ୍ନୁଯାତ୍ସକୃଦ୍ଵାଚା ନାମ ପ୍ରଜ୍ଞାପଯିତୁଂ ଚକ୍ଷୁଷା ରୂପଂ ଶ୍ରୋତ୍ରେଣ ଶବ୍ଦଂ ମନସା ଧ୍ଯାନମିତ୍ଯେକଭୂଯଂ ଵୈ ପ୍ରାଣାଃ । ଏକୈକମେତାନି ସର୍ଵାଣ୍ଯେଵ ପ୍ରଜ୍ଞାପଯନ୍ତି । ଵାଚଂ ଵଦନ୍ତୀ ସର୍ଵେ ପ୍ରାଣା ଅନୁଵଦନ୍ତି । ଚକ୍ଷୁଃ ପଶ୍ଯତ୍ସର୍ଵେ ପ୍ରାଣା ଅନୁପଶ୍ଯନ୍ତି ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଶୃଣ୍ଵତ୍ସର୍ଵେ ପ୍ରାଣା ଅନୁଶୃଣ୍ଵନ୍ତି ମନୋ ଧ୍ଯାଯତ୍ସର୍ଵେ ପ୍ରାଣା ଅନୁଧ୍ଯାଯନ୍ତି ପ୍ରାଣଂ ପ୍ରାଣନ୍ତଂ ସର୍ଵେ ପ୍ରାଣା ଅନୁପ୍ରାଣନ୍ତୀତି । ଏଵମୁହୈଵୈତଦିତି ହେନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ । ଅସ୍ତୀତ୍ଯେଵ ପ୍ରାଣାନାଂ ନିଃଶ୍ରେଯସାଦାନମିତି

ସେ କହିଲେ— "ମୁଁ ପ୍ରାଣ, ମୁଁ ଜ୍ଞାନର ଆତ୍ମା। ମୋତେ ଆୟୁଷ୍ୟ ଏବଂ ଅମରତ୍ୱ ଭାବେ ଉପାସନା କର।" ଆୟୁଷ୍ୟ ହେଉଛି ପ୍ରାଣ; ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଆୟୁଷ୍ୟ; ପ୍ରାଣ ହିଁ ଅମରତ୍ୱ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଣ ଏହି ଶରୀରରେ ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆୟୁଷ୍ୟ ରହିଛି। ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ମାନେ ଏହି ଲୋକରେ ଅମରତ୍ୱ ପାଇଥାଏ। ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ହୁଏ। ଯିଏ "ମୋତେ ଆୟୁଷ୍ୟ ଏବଂ ଅମରତ୍ୱ" ଭାବେ ଉପାସନା କରେ, ସେ ଏହି ଲୋକର ସମସ୍ତ ଆୟୁଷ୍ୟ ପାଏ, ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକରେ ଅମରତ୍ୱ ଏବଂ ଅବିନାଶିତ୍ୱ ପାଏ। କେହି କହନ୍ତି— "ପ୍ରାଣଗୁଡ଼ିକ ଅଲଗା ଯାଆନ୍ତି।" କିନ୍ତୁ କେହି ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ନାମ, ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ରୂପ, ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ, ମନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ଏକାଥରେ ଶିଖାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ପ୍ରାଣଗୁଡ଼ିକ ଏକତାରେ ଅଛନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ସମସ୍ତକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ବାଣୀ କଥା କହିଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଶ୍ରବଣ ଶୁଣିଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ମନ ଚିନ୍ତା କଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ପ୍ରାଣ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଏହିପରି ଏହା ଠିକ୍ ଅଛି, ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ। ଏହିପରି ପ୍ରାଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ଲାଭ ହୁଏ।

ଜୀଵତି ଵାଗପେତୋ ମୂକାନ୍ହି ପଶ୍ଯାମୋ ଜୀଵତି ଚକ୍ଷୁରପେତୋଽନ୍ଧାନ୍ହି ପଶ୍ଯାମୋ ଜୀଵତି ଶ୍ରୋତ୍ରାପେତୋ ବଧିରାନ୍ହି ପଶ୍ଯାମୋ ଜୀଵତି ମନୋପେତୋ ବାଲାନ୍ହି ପଶ୍ଯାମୋ ଜୀଵତି ବାହୁଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଜୀଵତ୍ଯୂରୁଚ୍ଛିନ୍ନ ଇତି । ଏଵଂ ହି ପଶ୍ଯାମ ଇତି । ଅଥ ଖଲୁ ପ୍ରାଣ ଏଵ ପ୍ରଜ୍ଞାତ୍ମେଦଂ ଶରୀରଂ ପରିଗୃହ୍ଯୋତଥାପଯତି । ତସ୍ମାଦେତଦେଵୋଽଥମୁପାସୀତ । ଯୋ ଵୈ ପ୍ରାଣଃ ସା ପ୍ରଜ୍ଞା ଯା ଵା ପ୍ରଜ୍ଞା ସ ପ୍ରାଣଃ । ସହ ହ୍ଯେତାଵସ୍ମିଞ୍ଛରୀରେ ଵସତଃ ସହୋତ୍କ୍ରାମତସ୍ତସ୍ଯୈଷୈଵ ଦୃଷ୍ଟିଃ । ଏତଦ୍ଵିଜ୍ଞାନମ୍ । ଯତ୍ରୈତତ୍ପୁରୁଷଃ ସୁପ୍ତଃ ସ୍ଵପ୍ନଂ ନ କଞ୍ଚନ ପଶ୍ଯତ୍ଯଥାସ୍ମିନ୍ପ୍ରାଣ ଏଵୈକଧା ଭଵତି । ତଦୈନଂ ଵାକ୍ସର୍ଵୈର୍ନାମଭିଃ ସହାପ୍ଯେତି ଚକ୍ଷୁଃ ସର୍ଵୈ ରୂପୈଃ ସହାପ୍ଯେତି ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ସର୍ଵୈଃ ଶବ୍ଦୈଃ ସହାପ୍ଯେତି ମନଃ ସର୍ଵୈର୍ଧ୍ଯାତୈଃ ସହାପ୍ଯେତି । ସ ଯଦା ପ୍ରତିବୁଧ୍ଯତେ ଯଥାଗ୍ନେର୍ଜ୍ଵଲତୋ ସର୍ଵା ଦିଶॊ ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗା ଵିପ୍ରତିଷ୍ଠେରନ୍ନେଵମେଵୈତସ୍ମାଦାତ୍ମନଃ ପ୍ରାଣା ଯଥାଯତନଂ ଵିପ୍ରତିଷ୍ଠନ୍ତେ ପ୍ରାଣେଭ୍ଯୋ ଦେଵା ଦେଵେଭ୍ଯୋ ଲୋକାଃ । ତସ୍ଯୈଷୈଵ ସିଦ୍ଧିରେତଦ୍ଵିଜ୍ଞାନମ୍ । ଯତ୍ରୈତତ୍ପୁରୁଷ ଆର୍ତୋ ମରିଷ୍ଯନ୍ନାବଲ୍ଯଂ ନ୍ଯେତ୍ଯ ମୋହଂ ନୈତି ତଦାହୁଃ । ଉଦକ୍ରମୀଚ୍ଚିତ୍ତମ୍ । ନ ଶୃଣୋତି ନ ପଶ୍ଯତି ଵାଚା ଵଦତି ନ ଧ୍ଯାଯତ୍ଯଥାସ୍ମିନ୍ପ୍ରାଣ ଏଵୈକଧା ଭଵତି ତଦୈନଂ ଵାକ୍ସର୍ଵୈର୍ନାମଭିଃ ସହାପ୍ଯେତି ଚକ୍ଷୁଃ ସର୍ଵୈ ରୂପୈଃ ସହାପ୍ଯେତି ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ସର୍ଵୈଃ ଶବ୍ଦୈଃ ସହାପ୍ଯେତି ମନଃ ସର୍ଵୈର୍ଧ୍ଯାତୈଃ ସହାପ୍ଯେତି ସ ଯଦା ପ୍ରତିବୁଧ୍ଯତେ ଯଥାଗ୍ନେର୍ଜ୍ଵଲତୋ ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗା ଵିପ୍ରତିଷ୍ଠେରନ୍ନେଵମେଵୈତସ୍ମାଦାତ୍ମନଃ ପ୍ରାଣା ଯଥାଯତନଂ ଵିପ୍ରତିଷ୍ଠନ୍ତେ ପ୍ରାଣେଭ୍ଯୋ ଦେଵା ଦେଵେଭ୍ଯୋ ଲୋକାଃ

ଜୀବନ୍ତ ଥିବାବେଳେ କେବେ କେବେ କଥା କହିପାରୁନଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ଜୀବନ୍ତ ଥିବାବେଳେ ଦେଖିପାରୁନଥିବା ଅନ୍ଧ ଲୋକଙ୍କୁ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ଜୀବନ୍ତ ଥିବାବେଳେ ଶୁଣିପାରୁନଥିବା ବଧିରଙ୍କୁ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ଜୀବନ୍ତ ଥିବାବେଳେ ବୁଝିପାରୁନଥିବା ଶିଶୁମନ୍ତି ଲୋକଙ୍କୁ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ହାତ କଟିଯିବା ସତ୍ୱେ ଲୋକ ବଞ୍ଚିଯାନ୍ତି, ଉରୁ କଟିଯିବା ସତ୍ୱେ ଲୋକ ବଞ୍ଚିଯାନ୍ତି—ଏଭଳି ଆମେ ଦେଖୁଛୁ। କିନ୍ତୁ ଶ୍ୱାସ ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରଜ୍ଞାର ଆତ୍ମା ଏହି ଦେହକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଧାରଣ କରେ ଏବଂ ଜୀବନ୍ତ ରଖେ। ଏହିପରି ଏହାକୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ପ୍ରାଣ, ସେଇ ପ୍ରଜ୍ଞା; ଯେଉଁ ପ୍ରଜ୍ଞା, ସେଇ ପ୍ରାଣ। ଏମାନେ ଦେହରେ ଏକାସାଥି ରହନ୍ତି, ଏକାସାଥି ବାହାରିଯାନ୍ତି। ଏହିଅଟି ଦୃଷ୍ଟି, ଏହିଅଟି ଜ୍ଞାନ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ପୁରୁଷ ଶୁଏ ଏବଂ କୌଣସି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଭିତରେ କେବଳ ପ୍ରାଣ ଏକା ହୋଇ ରହେ। ତାଙ୍କୁ ବାକ୍ ସମସ୍ତ ନାମ ସହ ଯୋଗାଏ, ଚକ୍ଷୁ ସମସ୍ତ ରୂପ ସହ, ଶ୍ରୋତ୍ର ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ସହ, ମନ ସମସ୍ତ ଧ୍ୟାନ ସହ ଯୋଗାଏ। ସେ ଯେତେବେଳେ ଜାଗିଉଠନ୍ତି, ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରୁ ସ୍ପୁଳିଙ୍ଗ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚିଟିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ପ୍ରାଣମାନେ ତାଙ୍କ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଯାନ୍ତି; ପ୍ରାଣରୁ ଦେବତା, ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଲୋକମାନେ। ଏହିଅଟି ସିଦ୍ଧି, ଏହିଅଟି ଜ୍ଞାନ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ପୁରୁଷ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁଶୟ୍ୟାରେ ଥାନ୍ତି, ଶକ୍ତି ହରାଇ ଅବୁଝ ହୋଇଯାନ୍ତି, ତେବେ କୁହାଯାଏ—'ତାଙ୍କର ମନ ବାହାରିଯାଇଛି'। ସେ ଶୁଣନ୍ତିନାହାନ୍ତି, ଦେଖନ୍ତିନାହାନ୍ତି, କଥା କହନ୍ତିନାହାନ୍ତି, ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତିନାହାନ୍ତି। ତେବେ ତାଙ୍କ ଭିତରେ କେବଳ ପ୍ରାଣ ଏକା ହୋଇ ରହେ। ବାକ୍ ସମସ୍ତ ନାମ ସହ, ଚକ୍ଷୁ ସମସ୍ତ ରୂପ ସହ, ଶ୍ରୋତ୍ର ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ସହ, ମନ ସମସ୍ତ ଧ୍ୟାନ ସହ ଯୋଗାଏ। ସେ ଯେତେବେଳେ ଜାଗିଉଠନ୍ତି, ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ସ୍ପୁଳିଙ୍ଗ ଚିଟିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ପ୍ରାଣମାନେ ତାଙ୍କ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଯାନ୍ତି; ପ୍ରାଣରୁ ଦେବତା, ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଲୋକମାନେ।

ସ ଯଦାସ୍ମାଚ୍ଛରୀରାଦୁତ୍କ୍ରାମତି ସହୈଵୈତୈଃ ସର୍ଵୈରୁତ୍କ୍ରାମତି ଵାଗସ୍ମାତ୍ସର୍ଵାଣି ନାମାନ୍ଯଭିଵିସୃଜତେ ସୃଜତେ । ଵାଚା ସର୍ଵାଣି ନାମାନ୍ଯାପ୍ନୋତି ପ୍ରାଣୋଽସ୍ମାତ୍ସର୍ଵାନ୍ଗନ୍ଧାନଭିଵିସୃଜତେ ପ୍ରାଣେନ ସର୍ଵାନ୍ଗନ୍ଧାନାପ୍ନୋତି ଚକ୍ଷୁରସ୍ମାତ୍ସର୍ଵାଣି ରୂପାଣ୍ଯଭିଵିସୃଜତେ ଚକ୍ଷୁଷା ସର୍ଵାଣି ରୂପାଣ୍ଯାପ୍ନୋତି ଶ୍ରୋତ୍ରମସ୍ମାତ୍ସର୍ଵାଞ୍ଚ୍ଛବ୍ଦାନଭିଵିସୃଜତେ ଶ୍ରୋତ୍ରେଣ ସର୍ଵାଞ୍ଚ୍ଛବ୍ଦାନାପ୍ନୋତି ମନୋଽସ୍ମାତ୍ସର୍ଵାଣି ଧ୍ଯାତାନ୍ଯଭିଵିସୃଜତେ ମନସା ସର୍ଵାଣି ଧ୍ଯାତାନ୍ଯାପ୍ନୋତି ସୈଷା ପ୍ରାଣେ ସର୍ଵାପ୍ତିଃ । ଯୋ ଵୈ ପ୍ରାଣଃ ସା ପ୍ରଜ୍ଞା ଯା ଵା ପ୍ରଜ୍ଞା ସ ପ୍ରାଣଃ ସ ହ ହ୍ଯେତାଵସ୍ମିଞ୍ଚ୍ଛରୀରେ ଵସତଃ ସହୋତ୍କ୍ରାମତଃ । ଅଥ ଖଲୁ ଯଥାଽସ୍ଯୈ ପ୍ରଜ୍ଞାଯୈ ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନ୍ଯେକଂ ଭଵନ୍ତି ତଦ୍ଵ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଯାମଃ

ଯେତେବେଳେ ପୁରୁଷ ଏହି ଦେହରୁ ବାହାରିଯାନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ବାହାରିଯାନ୍ତି। ବାକ୍ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ନାମକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ବାକ୍ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ନାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ରୂପକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଶ୍ରୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ଶ୍ରୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ମନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଧ୍ୟାନକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ମନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଧ୍ୟାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ପ୍ରାଣରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାପ୍ତି ଅଛି। ଯେଉଁ ପ୍ରାଣ, ସେଇ ପ୍ରଜ୍ଞା; ଯେଉଁ ପ୍ରଜ୍ଞା, ସେଇ ପ୍ରାଣ। ଏମାନେ ଦେହରେ ଏକାସାଥି ରହନ୍ତି, ଏକାସାଥି ବାହାରିଯାନ୍ତି। ଏବେ ଯେପରି ପ୍ରଜ୍ଞାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏକାତ୍ମକ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଏହାକୁ ଆମେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା।

ଵାଗେଵାସ୍ଯା ଏକମଙ୍ଗମୁଦୂଢଂ ତସ୍ଯୈ ନାମ ପରସ୍ତାତ୍ପ୍ରତିଵିହିତା ଭୂତମାତ୍ରା । ଘ୍ରାଣମେଵାସ୍ଯା ଏକମଙ୍ଗମୁଦୂଢଂ ତସ୍ଯ ଗନ୍ଧଃ ପରସ୍ତାତ୍ପ୍ରତିଵିହିତା ଭୂତମାତ୍ରା ଚକ୍ଷୁରେଵାସ୍ଯା ଏକମଙ୍ଗମୁଦୂଢଂ ତସ୍ଯ ରୂପଂ ପରସ୍ତାତ୍ପ୍ରତିଵିହିତା ଭୂତମାତ୍ରା ଶ୍ରୋତ୍ରମେଵାସ୍ଯା ଏକମଙ୍ଗମୁଦୂଢଂ ତସ୍ଯ ଶବ୍ଦଃ ପରସ୍ତାତ୍ପ୍ରତିଵିହିତା ଭୂତମାତ୍ରା ଜିହ୍ଵୈଵାସ୍ଯା ଏକମଙ୍ଗମୁଦୂଢଂ ତସ୍ଯାନ୍ନରସଃ ପରସ୍ତାତ୍ପ୍ରତିଵିହିତା ଭୂତମାତ୍ରା ହସ୍ତାଵେଵାସ୍ଯା ଏକମଙ୍ଗମୁଦୂଢଂ ତଯୋଃ କର୍ମ ପରସ୍ତାତ୍ପ୍ରତିଵିହିତା ଭୂତମାତ୍ରା ଶରୀରମେଵାସ୍ଯା ଏକମଙ୍ଗମୁଦୂଢଂ ତସ୍ଯ ସୁଖଦୁଃଖେ ପରସ୍ତାତ୍ପ୍ରତିଵିହିତା ଭୂତମାତ୍ରା ଉପସ୍ଥ ଏଵାସ୍ଯା ଏକମଙ୍ଗମୁଦୂଢଂ ତସ୍ଯାନନ୍ଦୋ ରତିଃ ପ୍ରଜାତିଃ ପରସ୍ତାତ୍ପ୍ରତିଵିହିତା ଭୂତମାତ୍ରା ପାଦାଵେଵାସ୍ଯା ଏକମଙ୍ଗମୁଦୂଢଂ ତଯୋରିତ୍ଯା ପରସ୍ତାତ୍ପ୍ରତିଵିହିତା ଭୂତମାତ୍ରା ପ୍ରଜ୍ଞୈଵାସ୍ଯା ଏକମଙ୍ଗମୁଦୂଢଂ ତସ୍ଯୈ ଧିଯୋ ଵିଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ କାମାଃ ପରସ୍ତାତ୍ପ୍ରତିଵିହିତା ଭୂତମାତ୍ରା

ବାକ୍ ପ୍ରଜ୍ଞାର ଏକ ଅଙ୍ଗ, ତାହାର ନାମ ପାରେ ଥିବା ଭୂତତ୍ତ୍ୱ। ଘ୍ରାଣ ପ୍ରଜ୍ଞାର ଏକ ଅଙ୍ଗ, ତାହାର ଗନ୍ଧ ପାରେ ଥିବା ଭୂତତ୍ତ୍ୱ। ଚକ୍ଷୁ ପ୍ରଜ୍ଞାର ଏକ ଅଙ୍ଗ, ତାହାର ରୂପ ପାରେ ଥିବା ଭୂତତ୍ତ୍ୱ। ଶ୍ରୋତ୍ର ପ୍ରଜ୍ଞାର ଏକ ଅଙ୍ଗ, ତାହାର ଶବ୍ଦ ପାରେ ଥିବା ଭୂତତ୍ତ୍ୱ। ଜିଭ୍ ପ୍ରଜ୍ଞାର ଏକ ଅଙ୍ଗ, ତାହାର ଖାଦ୍ୟରସ ପାରେ ଥିବା ଭୂତତ୍ତ୍ୱ। ହାତ ପ୍ରଜ୍ଞାର ଏକ ଅଙ୍ଗ, ତାହାର କର୍ମ ପାରେ ଥିବା ଭୂତତ୍ତ୍ୱ। ଶରୀର ପ୍ରଜ୍ଞାର ଏକ ଅଙ୍ଗ, ତାହାର ସୁଖ ଦୁଃଖ ପାରେ ଥିବା ଭୂତତ୍ତ୍ୱ। ଉପସ୍ଥ ପ୍ରଜ୍ଞାର ଏକ ଅଙ୍ଗ, ତାହାର ଆନନ୍ଦ, ରତି, ସନ୍ତାନ ପାରେ ଥିବା ଭୂତତ୍ତ୍ୱ। ପାଦ ପ୍ରଜ୍ଞାର ଏକ ଅଙ୍ଗ, ତାହାର ଗତି ପାରେ ଥିବା ଭୂତତ୍ତ୍ୱ। ପ୍ରଜ୍ଞା ନିଜେ ଏକ ଅଙ୍ଗ, ତାହାର ବୁଦ୍ଧି, ବିବେକ, ଇଚ୍ଛା ପାରେ ଥିବା ଭୂତତ୍ତ୍ୱ।

ପ୍ରଜ୍ଞଯା ଵାଚଂ ସମାରୁହ୍ଯ ଵାଚା ସର୍ଵାଣି ସାମାନ୍ଯାପ୍ନୋତି । ପ୍ରଜ୍ଞଯା ପ୍ରାଣଂ ସମାରୁହ୍ଯ ପ୍ରାଣେନ ସର୍ଵାନ୍ଗନ୍ଧାନାପ୍ନୋତି ପ୍ରଜ୍ଞଯା ଚକ୍ଷୁଃ ସମାରୁହ୍ଯ ଚକ୍ଷୁଷା ସର୍ଵାଣି ରୂପାଣ୍ଯାପ୍ନୋତି ପ୍ରଜ୍ଞଯା ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ସମାରୁହ୍ଯ ଶ୍ରୋତ୍ରେଣ ସର୍ଵାଞ୍ଚ୍ଛବ୍ଦାନାପ୍ନୋତି ପ୍ରଜ୍ଞଯା ଜିହ୍ଵାଂ ସମାରୁହ୍ଯ ଜିହ୍ଵଯା ସର୍ଵାନନ୍ନରସାନାପ୍ନୋତି ପ୍ରଜ୍ଞଯା ହସ୍ତୌ ସମାରୁହ୍ଯ ହସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ସର୍ଵାଣି କର୍ମାଣ୍ଯାପ୍ନୋତି ପ୍ରଜ୍ଞଯା ଶରୀରଂ ସମାରୁହ୍ଯ ଶରୀରେଣ ସୁଖଦୁଃଖେ ଆପ୍ନୋତି ପ୍ରଜ୍ଞଯୋପସ୍ଥଂ ସମାରୁହ୍ଯୋପସ୍ଥେନାନନ୍ଦଂ ରତିଂ ପ୍ରଜ୍ଞାମାପ୍ନୋତି ପ୍ରଜ୍ଞଯା ପାଦୌ ସମାରୁହ୍ଯ ପାଦାଭ୍ଯାଂ ସର୍ଵା ଇତ୍ଯା ଆପ୍ନୋତି ପ୍ରଜ୍ଞଯୈଵ ଧିଯଂ ସମାରୁହ୍ଯ ପ୍ରଜ୍ଞଯୈଵ ଧିଯୋ ଵିଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ କାମାନାପ୍ନୋତି

ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ବାକ୍କୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରି, ବାକ୍ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ନାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରି, ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଷୁକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରି, ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୋତ୍ରକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରି, ଶ୍ରୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ଜିଭ୍କୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରି, ଜିଭ୍ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟରସକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ହାତକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରି, ହାତ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ଶରୀରକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରି, ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ଦୁଃଖ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରି, ଉପସ୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ, ରତି, ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ପାଦକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରି, ପାଦ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରି, ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧି, ବିବେକ, ଇଚ୍ଛା ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ।

ନ ହି ପ୍ରଜ୍ଞାପେତା ଵାଙ୍ନାମ କିଞ୍ଚନ ପ୍ରଜ୍ଞପଯେଦନ୍ଯତ୍ର ମେ ମନୋଽଭୂଦିତ୍ଯାହ । ନାହମେତନ୍ନାମ ପ୍ରାଜ୍ଞାସିଷମିତି । ନ ହି ପ୍ରଜ୍ଞାପେତଃ ପ୍ରାଣୋ ଗନ୍ଧଂ କଞ୍ଚନ ପ୍ରଜ୍ଞପଯେଦନ୍ଯତ୍ର ମେ ମନୋଽଭୂଦିତ୍ଯାହ ନାହମେତଂ ଗନ୍ଧଂ ପ୍ରାଜ୍ଞାସିଷମିତି । ନ ହି ପ୍ରଜ୍ଞାପେତଂ ଚକ୍ଷୂ ରୂପଂ କିଞ୍ଚନ ପ୍ରଜ୍ଞପଯେଦନ୍ଯତ୍ର ମେ ମନୋଽଭୂଦିତ୍ଯାହ । ନାହମେତଦ୍ରୂପଂ ପ୍ରାଜ୍ଞାସିଷମିତି ନ ପ୍ରଜ୍ଞାପେତଂ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଶବ୍ଦଂ କଞ୍ଚନ ପ୍ରଜ୍ଞପଯେଦନ୍ଯତ୍ର ମେ ମନୋଽଭୂଦିତ୍ଯାହ । ନାହମେତଂ ଶବ୍ଦଂ ପ୍ରାଜ୍ଞାସିଷମିତି ନ ହି ପ୍ରଜ୍ଞାପେତା ଜିହ୍ଵାନ୍ନରସଂ କଞ୍ଚନ ପ୍ରଜ୍ଞପଯେଦନ୍ଯତ୍ର ମେ ମନୋଽଭୂଦିତ୍ଯାହ । ନାହମେତମନ୍ନରସଂ ପ୍ରାଜ୍ଞାସିଷମିତି ନ ପ୍ରଜ୍ଞାପେତୌ ହତୌ କର୍ମ କିଞ୍ଚନ ପ୍ରଜ୍ଞପଯେତାମନ୍ଯତ୍ର ମେ ମନୋଽଭୂଦିତ୍ଯାହ ନାହମେତତ୍କର୍ମ ପ୍ରାଜ୍ଞାସିଷମିତି ନ ହି ପ୍ରଜ୍ଞାପେତଂ ଶରୀରଂ ସୁଖଦୁଃଖଂ କିଞ୍ଚନ ପ୍ରଜ୍ଞପଯେଦନ୍ଯତ୍ର ମେ ମନୋଽଭୂଦିତ୍ଯାହ ନାହମେତତ୍ସୁଖଦୁଃଖଂ ପ୍ରାଜ୍ଞାସିଷମିତି ନ ହି ପ୍ରଜ୍ଞାପେତ ଉପସ୍ଥ ଆନନ୍ଦଂ ରତିଂ ପ୍ରଜାତିଂ କାଞ୍ଚନ ପ୍ରଜ୍ଞପଯେଦନ୍ଯତ୍ର ମେ ମନୋଽଭୂଦିତ୍ଯାହ । ନାହମେତମାନନ୍ଦଂ ନ ରତିଂ ପ୍ରଜାତିଂ ପ୍ରାଜ୍ଞାସିଷମିତି ନ ହି ପ୍ରଜ୍ଞାପେତୌ ପାଦାଵିତ୍ଯାଂ କାଞ୍ଚନ ପ୍ରଜ୍ଞାପଯେତାମନ୍ଯତ୍ର ମେ ମନୋଽଭୂଦିତ୍ଯାହ । ନାହମେତାମିତ୍ଯାଂ ପ୍ରାଜ୍ଞସିଷମିତି ନ ହି ପ୍ରଜ୍ଞାପେତା ଧୀଃ କାଚନ ସିଦ୍ଧ୍ଯେନ୍ନ ପ୍ରଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ପ୍ରଜ୍ଞାଯେତ୍

ବୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼ି କେବେ ମଧ୍ୟ କଥା କିଛି ଦେଖାଇପାରେ ନାହିଁ, ଯଦି ମୋର ମନ ନଥାଏ। ସେଠିପାଇଁ କହିଲେ—'ମୁଁ ଏହି ନାମଟି ଜାଣିନଥିଲି।' ବୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼ି ଶ୍ୱାସ କେବେ ମଧ୍ୟ ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯଦି ମୋର ମନ ନଥାଏ। ସେଠିପାଇଁ କହିଲେ—'ମୁଁ ଏହି ଗନ୍ଧଟି ଜାଣିନଥିଲି।' ବୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼ି ଚକ୍ଷୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ରୂପ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ, ଯଦି ମୋର ମନ ନଥାଏ। ସେଠିପାଇଁ କହିଲେ—'ମୁଁ ଏହି ରୂପଟି ଜାଣିନଥିଲି।' ବୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼ି କାନ କେବେ ମଧ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିପାରେ ନାହିଁ, ଯଦି ମୋର ମନ ନଥାଏ। ସେଠିପାଇଁ କହିଲେ—'ମୁଁ ଏହି ଶବ୍ଦଟି ଜାଣିନଥିଲି।' ବୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼ି ଜିଭ କେବେ ମଧ୍ୟ ଖାଦ୍ୟର ରସ ଅନୁଭବ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯଦି ମୋର ମନ ନଥାଏ। ସେଠିପାଇଁ କହିଲେ—'ମୁଁ ଏହି ଖାଦ୍ୟର ରସ ଜାଣିନଥିଲି।' ବୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼ି ହାତ କେବେ ମଧ୍ୟ କାମ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯଦି ମୋର ମନ ନଥାଏ। ସେଠିପାଇଁ କହିଲେ—'ମୁଁ ଏହି କାମଟି ଜାଣିନଥିଲି।' ବୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼ି ଶରୀର କେବେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯଦି ମୋର ମନ ନଥାଏ। ସେଠିପାଇଁ କହିଲେ—'ମୁଁ ଏହି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଜାଣିନଥିଲି।' ବୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼ି ଉପସ୍ଥାନ୍ଗ କେବେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ, ରତି କିମ୍ବା ସନ୍ତାନ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ, ଯଦି ମୋର ମନ ନଥାଏ। ସେଠିପାଇଁ କହିଲେ—'ମୁଁ ଏହି ଆନନ୍ଦ, ରତି, ସନ୍ତାନ ଜାଣିନଥିଲି।' ବୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼ି ପାଦ କେବେ ମଧ୍ୟ ଗତି ଦେଇପାରେ ନାହିଁ, ଯଦି ମୋର ମନ ନଥାଏ। ସେଠିପାଇଁ କହିଲେ—'ମୁଁ ଏହି ଗତି ଜାଣିନଥିଲି।' ବୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼ି ଧୀର ଉନ୍ନତି ହୁଏନାହିଁ, ଜ୍ଞାନ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।

ନ ଵାଚଂ ଵିଜିଜ୍ଞାସୀତ ଵକ୍ତାରଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ନ ଗନ୍ଧଂ ଵିଜିଜ୍ଞାସୀତ ଘ୍ରାତାରଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ନ ରୂପଂ ଵିଜିଜ୍ଞାସୀତ ରୂପଵିଦ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ନ ଶବ୍ଦଂ ଵିଜିଜ୍ଞାସୀତ ଶ୍ରୋତାରଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ନାନ୍ନରସଂ ଵିଜିଜ୍ଞାସୀତାନ୍ନରସଵିଜ୍ଞାତାରଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ନ କର୍ମ ଵିଜିଜ୍ଞାସୀତ କର୍ତାରଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ନ ସୁଖଦୁଃଖେ ଵିଜିଜ୍ଞାସୀତ ସୁଖଦୁଃଖଯୋର୍ଵିଜ୍ଞାତାରଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ନାନନ୍ଦଂ ନ ରତିଂ ନ ପ୍ରଜାତିଂ ଵିଜିଜ୍ଞାସୀତାନନ୍ଦସ୍ଯ ରତେଃ ପ୍ରଜାତେର୍ଵିଜ୍ଞାତାରଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ନେତ୍ଯାଂ ଵିଜିଜ୍ଞାସୀତୈତାରଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ । ନ ମନୋ ଵିଜିଜ୍ଞାସୀତ ମନ୍ତାରଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ । ତା ଵା ଏତା ଦଶୈଵ ଭୂତମାତ୍ରା ଅଧିପ୍ରଜ୍ଞଂ ଦଶ ପ୍ରଜ୍ଞାମାତ୍ରା ଅଧିଭୂତଂ ଯଦ୍ଧି ଭୂତମାତ୍ରା ନ ସ୍ଯୁର୍ନ ପ୍ରଜ୍ଞାମାତ୍ରାଃ ସ୍ଯୁର୍ଯଦ୍ଵା ପ୍ରଜ୍ଞାମାତ୍ରା ନ ସ୍ଯୁର୍ନ ଭୂତମାତ୍ରାଃ ସ୍ଯୁଃ

କେବେ ମଧ୍ୟ କଥାକୁ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କଥାକୁ କହୁଥିବାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍। ଗନ୍ଧକୁ ଜାଣିବାକୁ ନୁହେଁ, ଗନ୍ଧ ନେଉଥିବାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍। ରୂପକୁ ଜାଣିବାକୁ ନୁହେଁ, ଦେଖୁଥିବାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍। ଶବ୍ଦକୁ ଜାଣିବାକୁ ନୁହେଁ, ଶୁଣୁଥିବାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍। ଖାଦ୍ୟର ରସକୁ ଜାଣିବାକୁ ନୁହେଁ, ରସ ଅନୁଭବ କରୁଥିବାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍। କାମକୁ ଜାଣିବାକୁ ନୁହେଁ, କାମ କରୁଥିବାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍। ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଜାଣିବାକୁ ନୁହେଁ, ସେଗୁଡିକୁ ଅନୁଭବ କରୁଥିବାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍। ଆନନ୍ଦ, ରତି, ସନ୍ତାନକୁ ଜାଣିବାକୁ ନୁହେଁ, ସେଗୁଡିକୁ ଅନୁଭବ କରୁଥିବାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍। ଗତିକୁ ଜାଣିବାକୁ ନୁହେଁ, ଗତି କରୁଥିବାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍। ମନକୁ ଜାଣିବାକୁ ନୁହେଁ, ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଦଶଟି ଭୂତତତ୍ତ୍ୱ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଏବଂ ଦଶଟି ବୁଦ୍ଧିତତ୍ତ୍ୱ ଭୂତତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ। ଯଦି ଭୂତତତ୍ତ୍ୱ ନଥାଏ, ବୁଦ୍ଧିତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନଥାଏ; ଯଦି ବୁଦ୍ଧିତତ୍ତ୍ୱ ନଥାଏ, ଭୂତତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନଥାଏ।

ନ ହ୍ଯନ୍ଯତରତୋ ରୂପଂ କିଞ୍ଚନ ସିଦ୍ଧ୍ଯେନ୍ନୋ ଏତନ୍ନାନା ତଦ୍ଯଥା ରଥସ୍ଯାରେଷୁ ନେମିରର୍ପିତା ନାଭାଵରା ଅର୍ପିତା ଏଵମେଵୈତା ଭୂତମାତ୍ରାଃ ପ୍ରଜ୍ଞାମାତ୍ରାସ୍ଵର୍ପିତାଃ ପ୍ରଜ୍ଞାମାତ୍ରାଃ ପ୍ରାଣେଽର୍ପିତାଃ ସ ଏଷ ପ୍ରାଣ ଏଵ ପ୍ରଜ୍ଞାତ୍ମାନନ୍ଦୋଽଜରୋଽମୃତଃ । ନ ସାଧୁନା କର୍ମଣା ଭୂଯାନ୍ନୋ ଏଵାସାଧୁନା କନୀଯାନ୍ । ଏଷ ହ୍ଯେଵୈନଂ ସାଧୁକର୍ମ କାରଯତି ତଂ ଯମେଭ୍ଯୋ ଲୋକେଭ୍ଯୋ ଉନ୍ନିନୀଷତ ଏଷ ଉ ଏଵୈନମସାଧୁ କର୍ମ କାରଯତି ତଂ ଯମଧୋ ନିନୀଷତେ । ଏଷ ଲୋକପାଲ ଏଷ ଲୋକାଧିପତିରେଷ ସର୍ଵେଶ୍ଵରଃ ସ ମ ଆତ୍ମେତି ଵିଦ୍ଯାତ୍ସ ମ ଆତ୍ମେତି ଵିଦ୍ଯାତ୍

ଏକାକି କେବେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଯେପରି ଚକାର ଆରାରେ ନେମି ଲାଗିଥାଏ, ଏବଂ ନାଭିରେ ଆରା ଲାଗିଥାଏ, ସେପରି ଭୂତତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ବୁଦ୍ଧିତତ୍ତ୍ୱରେ ନିର୍ଭର କରିଛି, ବୁଦ୍ଧିତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ପୁଣି ପ୍ରାଣରେ ନିର୍ଭର କରିଛି। ଏହି ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧିର ଆତ୍ମା, ଆନନ୍ଦମୟ, ବୟସ ନ ହୁଏ, ଅମୃତ। ଭଲ କାମ କଲେ ବଡ଼ ହୁଏନାହିଁ, ଖରାପ କାମ କଲେ ଛୋଟ ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ପ୍ରାଣ ନିଜେ ଭଲ କାମ କରାଏ ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକରୁ ଉପରକୁ ନେଇଯାଏ; ଏହି ପ୍ରାଣ ନିଜେ ଖରାପ କାମ କରାଏ ଏବଂ ତଳକୁ ନେଇଯାଏ। ଏହି ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଲୋକର ରକ୍ଷକ, ଲୋକର ମାଲିକ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିକାରୀ। ଏହି ପ୍ରାଣ ମୋର ଆତ୍ମା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ପ୍ରାଣ ମୋର ଆତ୍ମା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ୍।

ସ ହୋଵାଚ ବାଲାକିର୍ଯ ଏଵୈଷ ଆକାଶେ ପୁରୁଷସ୍ତମେଵାହମୁପାସ ଇତି ତଂ ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁର୍ମା ମୈତସ୍ମିନ୍ସମଵାଦଯିଷ୍ଠାଃ ପୂର୍ଣମପ୍ରଵର୍ତି ବ୍ରହ୍ମେତି ଵା ଅହମେତମୁପାସ ଇତି ସ ଯୋ ହୈତମେଵମୁପାସ୍ତେ ପୂର୍ଯତେ ପ୍ରଜଯା ପଶୁଭିର୍ନୋ ଏଵ ସ୍ଵଯଂ ନାସ୍ଯ ପ୍ରଜା ପୁରା କାଲାତ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ

ସେ କହିଲେ, 'ବାଳାକି, ଏହି ଆକାଶରେ ଥିବା ପୁରୁଷ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଏକାକି ଧ୍ୟାନ କରେ।' ତାହାପରେ ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି ଭାବି ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଏହିଠାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ନାହିଁ, ଏହା ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ପ୍ରବୃତ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରେ।' ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ପୁତ୍ର ପଶୁ ଓ ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜେ ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି କରେ ନାହିଁ।

ସେ କହିଲେ, 'ବାଳାକି, ଏହିଁ ହେଉଛନ୍ତି ସେଇ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଆତ୍ମା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ପୁରୁଷ ଶୟନ କାଳରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେ; ମୁଁ ଏହାଙ୍କୁ ଏକାକି ଧ୍ୟାନ କରେ।' ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଏହିଁ ଯମ, ଏହିଁ ରାଜା। ମୁଁ ଏହାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରେ।' ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ପାଇଁ ମିଳିଯାଏ।

ତତ ଉ ହ ବାଲାକିସ୍ତୂଷ୍ଣୀମାସ ତଂ ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁରେତାଵନ୍ନୁ ବାଲାକା୩ଇ ଇତ୍ଯେତାଵଦ୍ଧୀତି ହୋଵାଚ ବାଲାକିସ୍ତଂ ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁର୍ମୃଷା ଵୈ କିଲ ମା ସମଵାଦଯିଷ୍ଠା ବ୍ରହ୍ମ ତେ ବ୍ରଵାଣୀତି । ସ ହୋଵାଚ ଯୋ ଵୈ ବାଲାକ ଏତେଷାଂ ପୁରୁଷାଣାଂ କର୍ତା ଯସ୍ଯ ଵୈତତ୍କର୍ମ ସ ଵୈ ଵେଦିତଵ୍ଯ ଇତି ତତ ଉ ହ ବାଲାକିଃ ସମିତ୍ପାଣିଃ ପ୍ରତିଚକ୍ରାମୋପାଯାନୀତି ତଂ ହୋଵାଚଜାତଶତ୍ରୁଃ ପ୍ରତିଲୋମରୂପମେଵ ସ୍ଯାଦ୍ଯତ୍କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ବ୍ରାହ୍ମଣମୁପନଯେତ୍ । ଏହି ଵ୍ଯେଵ ତ୍ଵା ଜ୍ଞପଯିଷ୍ଯାମୀତି ତଂ ହ ପାଣାଵଭିପଦ୍ଯ ପ୍ରଵଵ୍ରାଜ ତୌ ହ ସୁପ୍ତଂ ପୁରୁଷମୀଯତୁସ୍ତଂ ହାଜାତଶତ୍ରୁରାମନ୍ତ୍ରଯାଂଚକ୍ରେ । ବୃହତ୍ପାଣ୍ଡରଵାସଃ ସୋମରାଜନ୍ନିତି । ସ ଉ ହ ତୂଷ୍ଣୀମେଵ ଶିଶ୍ଯେ । ତତ ଉ ହୈନଂ ଯଷ୍ଟ୍ଯାଵିଚିକ୍ଷେପ ସ ତତ ଏଵ ସମୁତ୍ତସ୍ଥୌ ତଂ ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁଃ । କ୍ଵୈଷ ଏତଦ୍ଵାଲୋକେ ପୁରୁଷୋଽଶଯିଷ୍ଟ କ୍ଵୈତଦଭୂତ୍କୁତ ଏତଦାଗା୩ଦିତି । ତତ ଉ ହ ବାଲାକିର୍ନ ଵିଜଜ୍ଞୌ

ତାପରେ ବାଳାକି ଚୁପ୍ ହେଲେ। ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏଇଁ ହେ ବାଳାକି, ଏଠିରେ ଶେଷ କି?' ବାଳାକି କହିଲେ, 'ହଁ, ଏଠିଏ ଶେଷ।' ତାହାପରେ ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଅନ୍ୟଥା ଧ୍ୟାନ କରିଛ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଦେଖେଇବି।' ସେ କହିଲେ, 'ଏହି ସମସ୍ତ ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଯିଏ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଯାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଏହା, ସେଇ ଜଣେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।' ତାପରେ ବାଳାକି ହାତରେ ଇଂଧନ ନେଇ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏହା ଅଲଟା ହେବ, ଯଦି କ୍ଷତ୍ରିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଶିଖାଏ। ଆସ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଜଣେଇବି।' ସେ ବାଳାକିଙ୍କର ହାତ ଧରି ଚାଲିଗଲେ। ଦୁଇଜଣେ ଏକ ଶୁଯାଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଅଜାତଶତ୍ରୁ ଡାକିଲେ, 'ହେ ସୋମ ରାଜା, ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଛ!' କିନ୍ତୁ ସେ ଚୁପ୍ଚାପ ଶୁଅଥିଲେ। ତାପରେ ତାଙ୍କୁ ଲାଠିରେ ମାଡ଼ିଲେ, ତେବେ ସେ ଉଠିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଅଜାତଶତ୍ରୁ ପଚାରିଲେ, 'ଏହି ଦେହରେ ଥିବା ପୁରୁଷ କେଉଁଠି ଥିଲେ? କେଉଁଠୁ ଆସିଲେ, କେଉଁଠି ଗଲେ?' ବାଳାକି ଏହା ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ।

ତଂ ହୋଵାଚାଜାତଶତ୍ରୁର୍ଯତ୍ରୈଷ ଏତଦ୍ବାଲାକେ ପୁରୁଷୋଽଶଯିଷ୍ଟ ଯତ୍ରୈତଦଭୂଦ୍ଯତ ଏତଦାଗାଦ୍ଧିତା ନାମ ହୃଦଯସ୍ଯ ନାଡ୍ଯୋ ହୃଦଯାତ୍ପୁରୀତତମଭିପ୍ରତନ୍ଵନ୍ତି ତଦ୍ଯଥା ସହସ୍ରଧା କେଶୋ ଵିପାଟିତସ୍ତାଵଦଣ୍ଵ୍ଯଃ ପିଙ୍ଗଲସ୍ଯାଣିମ୍ନା ତିଷ୍ଠନ୍ତି । ଶୁକ୍ଲସ୍ଯ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ପୀତସ୍ଯ ଲୋହିତସ୍ଯେତି ତାସୁ ତଦା ଭଵତି । ଯଦା ସୁପ୍ତଃ ସ୍ଵପ୍ନଂ ନ କଞ୍ଚନ ପଶ୍ଯତ୍ଯସ୍ମିନ୍ପ୍ରାଣ ଏଵୈକଧା ଭଵତି ତଥୈନଂ ଵାକ୍ସର୍ଵୈର୍ନାମଭିଃ ସହାପ୍ଯେତି ଚକ୍ଷୁଃ ସର୍ଵୈ ରୂପୈଃ ସହାପ୍ଯେତି ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ସର୍ଵୈଃ ଶବ୍ଦୈଃ ସହାପ୍ଯେତି ମନଃ ସର୍ଵୈର୍ଧ୍ଯାତୈଃ ସହାପ୍ଯେତି ସ ଯଦା ପ୍ରତିବୁଧ୍ଯତେ ଯଥାଗ୍ନେର୍ଜ୍ଵଲତୋ ସର୍ଵା ଦିଶୋ ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗା ଵିପ୍ରତିଷ୍ଠେରନ୍ନେଵମେଵୈତସ୍ମାଦାତ୍ମନଃ ପ୍ରାଣା ଯଥାଯତନଂ ଵିପ୍ରତିଷ୍ଠନ୍ତେ ପ୍ରାଣେଭ୍ଯୋ ଦେଵା ଦେଵେଭ୍ଯୋ ଲୋକାସ୍ତଦ୍ଯଥା କ୍ଷୁରଃ କ୍ଷୁରଧ୍ଯାନେଽଵହିତଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଶ୍ଵଂଭରୋ ଵା ଵିଶ୍ଵଂଭରକୁଲାଯ ଏଵମେଵୈଷ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଆତ୍ମେଦଂ ଶରୀରମାତ୍ମାନମନୁପ୍ରଵିଷ୍ଟ ଆ ଲୋମଭ୍ଯ ଆ ନଖେଭ୍ଯଃ

ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, 'ଏହି ପୁରୁଷ ଯେଉଁଠି ଶୁଅଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ଥିଲେ, ଯେଉଁଠୁ ଆସିଲେ—ସେଠି ହୃଦୟର ହିତା ନାମକ ନାଳୀଗୁଡ଼ିକ ଅଛି, ଯାହା ହୃଦୟରୁ ସରା ଦିଗକୁ ପ୍ରସାରିତ। ଯେପରି ହଜାର ଭାଗରେ ଚିରା ହେଉଥିବା କେଶ, ସେପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏହି ନାଳୀଗୁଡ଼ିକ ରହିଛି—ଧଳା, କଳା, ହଳଦିଆ, ଲାଲ ରଙ୍ଗର। ସେଠି ସେ ବସିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଲୋକ ଶୁଏ ଏବଂ କୌଣସି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସେ କେବଳ ପ୍ରାଣ ସହିତ ଏକତା ହୋଇଯାଏ। ତେବେ ତାଙ୍କର ବାଣୀ ସମସ୍ତ ନାମ ସହିତ, ଚକ୍ଷୁ ସମସ୍ତ ଆକୃତି ସହିତ, କାନ ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ସହିତ, ମନ ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ସହିତ ତାଙ୍କ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଯେତେବେଳେ ସେ ଜାଗେ, ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରୁ ସ୍ପୁଳିଙ୍ଗ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚିଟିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ପ୍ରାଣଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଏ। ପ୍ରାଣରୁ ଦେବତାମାନେ, ଦେବତାମାନେଠାରୁ ଲୋକମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଯେପରି ଛୁରି ମୁଡ଼ିରେ ରଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ମକଡ଼ସା ତାଙ୍କର ଜାଲରେ ଥାଏ, ସେପରି ଏହି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଆତ୍ମା ଏହି ଦେହରେ ଲୋମରୁ ନଖ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବେଶ କରିଛି।