:: ॐ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता । मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम् । आविरावीर्म एधि । वेदस्य मा आणीस्थः । श्रुतं मे माप्रहासीः । अनेनाधीतेनाहोरात्रान्सन्दधामि । ऋतं वदिष्यामि। सत्यं वदिष्यामि । तन्मामवतु । तद्वक्तारमवतु । अवतु मामवतुवक्तारम् चित्रो ह वै गार्ग्यायणिर्यक्षमाण आरुणिं वव्रे स ह पुत्रं श्वेतकेतुं प्रजिघाय याजयेति । तं हासीनं पप्रच्छ गौतमस्य पुत्रास्ते संवृतं लोके यस्मिन्माधास्यस्यन्यमुताहो बॊद्ध्वा तस्य लोके धास्यसीति । स होवाच नाहमेतद्वेद हन्ताचार्यं पृच्छानीति । स ह पितरमासाद्य पप्रच्छेतीति मा प्राक्षीत्कथं प्रतिब्रवाणीति । स होवाचाहमप्येतन्न वेद सदस्येव वयं स्वाध्यायमधीत्य हरामहे यन्नः परे ददत्येह्युभौ गमिष्याव इति । स ह समित्पाणिश्चित्रं गार्ग्यायणिं प्रतिचक्रम उपायानीति तं होवाच ब्रह्मार्होसि गौतम यो मामुपागा एहि त्वा ज्ञपयिष्यामीति
ଓଁ, ମୋର କଥା ମନରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଉ, ଏବଂ ମୋର ମନ କଥାରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଉ। ହେ ଆତ୍ମା, ତୁମେ ମୋ ପାଖରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉ। ମୁଁ ବେଦରୁ ଯାହା ଶିଖିଛି, ତାହା ମୁଁ ଭୁଲିନଉଁ। ମୁଁ ଯାହା ଶୁଣିଛି, ସେଥିରୁ ମୋତେ ବଞ୍ଚିତ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଏହି ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ଏକତ୍ର କରେ। ମୁଁ ନ୍ୟାୟ କଥା କହିବି, ମୁଁ ସତ୍ୟ କଥା କହିବି। ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱ କଥା କହୁଥିବାକୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ମୋତେ ଓ କଥା କହୁଥିବାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଚିତ୍ର ଗାର୍ଗ୍ୟାୟଣି, ଆରୁଣିଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ କରିବା ପାଇଁ ବାଛିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଶ୍ୱେତକେତୁଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ପଠାଇଲେ। ଶ୍ୱେତକେତୁ ବସିଥିବାବେଳେ, ଚିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ଗୌତମଙ୍କ ପୁଅ, ତୁମେ ମୋତେ ଏମିତି କୌଣସି ଲୋକରେ ରଖିବା, ଯାହାକୁ ଜାଣିବା ପରେ ରଖିବ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଲୋକରେ?” ଶ୍ୱେତକେତୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହା ଜାଣେନି। ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପଚାରିବି।” ସେ ତାଙ୍କର ବାପାଙ୍କୁ ଗଲେ ଏବଂ ପଚାରିଲେ, “ଆପଣ ମୋତେ ଏହା ପଢ଼ାଇନଥିଲେ କି? ମୁଁ କିପରି ଉତ୍ତର ଦେବି?” ବାପା କହିଲେ, “ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହା ଜାଣେନି। ଆମେ ମଣ୍ଡଳରେ ବସିଥିବା ଲୋକମାନେ ପରି ବେଦ ପଢ଼ି ଅନ୍ୟମାନେ ଯାହା ଦେଇଥାନ୍ତି, ତାହା ନେଉଛୁ। ଆମେ ଦୁଇଜଣେ ଏଠାକୁ ଚଳିଯିବା।” ତେଣୁ, ହାତରେ କୁଷ ନେଇ, ସେ ଚିତ୍ର ଗାର୍ଗ୍ୟାୟଣିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ଚିତ୍ର କହିଲେ, “ଗୌତମ, ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ଆସିଛ। ଆସ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଶିଖାଇବି।”
द्वितीयॊऽध्यायः
ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ।
अथ संवेशञ्जायायै हृदयमभिमृशेद्यत्ते सुसीमे हृदये हितमन्तः प्रजापतौ मन्येऽहं मां तद्विद्वांसं तेन माहं पौत्रमघं रुदमिति न हास्मत्पूर्वाः प्रजाः प्रैतीति
ଏବେ, ଶୟନ କକ୍ଷକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ବେଳେ, ପତି ତାଙ୍କର ଜନନୀଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି କହିବେ: 'ହେ ପ୍ରିୟା, ତୁମ ହୃଦୟରେ ଯେଉଁ ପବିତ୍ରତା ଅଛି, ମୁଁ ତାହାକୁ ଜାଣି, ପୁଅର କୃତ୍ୟ ଦୁଃଖରେ କଦାପି କାନ୍ଦିବି ନାହିଁ। ଆମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଆମ ପୂର୍ବରୁ ଚାଲିଯିବେ ନାହିଁ।'
स होवाच ये वै के चास्माल्लोकात्प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति । तेषां प्राणैः पूर्वपक्ष आप्यायते । अथापरपक्षे न प्रजनयति । एतद्वै स्वर्गस्य लोकस्य द्वारं यश्चन्द्रमास्तं यत्प्रत्याह तमतिसृजतेऽथ य एनं प्रत्याहतमिह वृष्टिर्भूत्वा वर्षति स इह कीटो वा पतङ्गो वा शकुनिर्वा शार्दूलो वा सिंहो वा मत्स्यो वा परश्वा वा पुरुषो वान्यो वैतेषु स्थानेषु प्रत्याजायते यथाकर्म यथाविद्यम् । तमागतं पृच्छति कोऽसीति तं प्रतिब्रूयाद्विचक्षणादृतवो रेत आभृतं पञ्चदशात्प्रसूतात्पित्र्यावतस्तन्मा पुंसि कर्तर्येरयध्वं पुंसा कर्त्रा मातरि मा निषिक्तः स जायमान उपजायमानो द्वादश त्रयोदश उपमासो द्वादशत्रयोदशेन पित्रा सन्तद्विदेहं तन्म ऋतवो मर्त्यव आरभध्वम् । तेन सत्येन तपसर्तुरस्म्यार्तवोऽस्मि कोऽसि त्वमस्मीति तमतिसृजते
ସେ କହିଲେ, “ଏଠାରୁ ଯେଉଁମାନେ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଚନ୍ଦ୍ରମାସ୍କୁ ଯାନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ରମାର ପୂର୍ବାର୍ଧ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ। ଆଉ ପରାର୍ଧରେ ତାହା ପ୍ରଜନନ କରେନାହିଁ। ଏହା ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକର ଦ୍ୱାର। ଯିଏ ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଇପାରେ, ସେ ମୁକ୍ତି ପାଏ; ଯିଏ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରେନାହିଁ, ସେ ବର୍ଷା ଭାବେ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରିଯାଏ, ଏବଂ ସେଠାରେ କୃମି, ପୋକ, ପକ୍ଷୀ, ବାଘ, ସିଂହ, ମାଛ, ମଣିଷ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ତାଙ୍କର କର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନ ଅନୁଯାୟୀ। ସେ ଫେରି ଆସିଲେ, ତାଙ୍କୁ ପଚାରାଯାଏ, 'ତୁମେ କିଏ?' ସେ ଉତ୍ତର ଦେଉଛି, 'ମୁଁ ଅନୁଭବଶୀଳ ଋତୁମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିବା, ପନ୍ଦରଟି ଭାଗର ପିତାଙ୍କ ଶୁକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ପିତୃବଂଶର। ମୋତେ ମାତାରେ ନ ପକାନ୍ତୁ, ପିତାଙ୍କୁ କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ରଖନ୍ତୁ। ଋତୁମାନେ, ମରଣଶୀଳ ଲୋକମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଦେହ ଗଠନ କରନ୍ତୁ। ଏହି ସତ୍ୟ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ମୁଁ ଋତୁ, ମୁଁ ପ୍ରଜା। ତୁମେ କିଏ?' ଏଭଳି କହିଲେ ସେ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
स एतं देवयानं पन्थानमासाद्याग्निलोकमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकं स आदित्यलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोकं तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मलोकस्यारोहृदो मुहूर्तॊऽन्वेष्टिहा विरजा नदील्यो वृक्षः सालज्यं संस्थानमपराजितमायतनमिन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ । विभुप्रमितं विचक्षणाऽऽसन्द्यमितौजाः पर्यङ्कः प्रिया च मानसी प्रतिरूपा च चाक्षुषी पुष्पाण्यावयतौ वै च जगान्यम्बाश्चाम्बावयवीश्चाप्सरसः । अम्बया नद्यस्तमित्थंविदागच्छति तं ब्रह्मा हाभिधावत मम यशसा विजरां वा अयं नदीं प्रापन्न वा अयं जरयिष्यतीति
ସେ ଦେବମାର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ଆଗ୍ନିଲୋକକୁ, ପୁଣି ବାୟୁଲୋକକୁ, ପୁଣି ବରୁଣଲୋକକୁ, ପୁଣି ଆଦିତ୍ୟଲୋକକୁ, ପୁଣି ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକକୁ, ପୁଣି ପ୍ରଜାପତିଲୋକକୁ, ଏବଂ ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚେ। ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଉଠୁଥିବା ଲୋକମାନେ ନିମିତ୍ତେ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅନ୍ୱେଷଣ, ବିରଜା ନଦୀ, ସାଳ ଗଛ, ସଂସ୍ଥାନ ନଗର, ଅପରାଜିତ ମହଳ, ଦୁଇ ଦ୍ୱାରପାଳ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ପ୍ରଜାପତି ଅଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ବିଭୁପ୍ରମିତ ସିଂହାସନ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବିଚକ୍ଷଣ ଆସନ, ଅମିତ ତେଜ ଶୟନ, ମନର ପ୍ରିୟା, ଚକ୍ଷୁର ଶୋଭା, ଫୁଲ, ନଦୀ, ମାଆଁମାନେ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଅଛନ୍ତି। ନଦୀ ପାଖରେ ମାଆଁମାନେ ଏଭଳି ଆସନ୍ତି। ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଦୌଡ଼ି ଆସନ୍ତି, କହନ୍ତି, “ମୋର ମହିମାରେ, ଏହି ଜଣେ ବିରଜା ନଦୀକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି କି, କିମ୍ବା ଏଠାରେ ବୟସ୍କ ହେବେ କି?”
तं पञ्चशतान्यप्सरसां प्रतिधावन्ति शतं चूर्णहस्ताः शतं फलहस्ताः शतमाञ्जनहस्ताः शतं माल्याहस्ताः ब्रह्मालङ्कारेणालङ्कुर्वन्ति स ब्रह्मालङ्कारेणालङ्कृतो ब्रह्म विद्वान् ब्रह्मैवाभिप्रैति स आगच्छत्यारं हृदं तन्मनसात्येति तमित्वा सम्प्रतिविदो मज्जन्ति स आगच्छति मुहूर्तान्येष्टिहांस्तेऽस्मादपद्रवन्ति स आगच्छति विरजां नदीं तां मनसैवात्येति । तत्सुकृतदुष्कृते धूनुते । तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृतमुपयन्त्यप्रिया दुष्कृतं तद्यथा रथेन धावयन्रथचक्रे पर्यवेक्षत, एवमहोरात्रे पर्यवेक्षत एवं सुकृतदुष्कृते सर्वाणि च द्वन्द्वानि स एष विसुकृतो विदुष्कृतो ब्रह्म विद्वान्ब्रह्मैवाभिप्रैति
ତାଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚଶେ ଅପ୍ସରାମାନେ ଦୌଡ଼ି ଆସନ୍ତି: ଏକଶେ ଚୁରୁଣ ହାତରେ, ଏକଶେ ଫଳ ହାତରେ, ଏକଶେ ଅଞ୍ଜନ ହାତରେ, ଏକଶେ ମାଳା ହାତରେ। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ କରନ୍ତି। ସେ ଏହି ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବେ, ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସେ ହୃଦୟର ହ୍ରଦକୁ ଯାନ୍ତି, ମନରେ ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତିନାହିଁ ସେମାନେ ସେଠି ଡୁବିଯାନ୍ତି। ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅନ୍ୱେଷଣକୁ ଯାନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକି ତାଙ୍କୁ ଦୂରେ ଚାଲିଯାନ୍ତି। ସେ ବିରଜା ନଦୀକୁ ଯାନ୍ତି, ମନରେ ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ସେ ନିଜର ଭଲ ଓ ଖରାପ କର୍ମକୁ ଝାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି। ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଜଣମାନେ ଭଲ କର୍ମକୁ ଅନୁସରନ୍ତି, ଅପ୍ରିୟ ଜଣମାନେ ଖରାପ କର୍ମକୁ। ଯେପରି ରଥ ଚଳାଇ ରଥର ଚକାକୁ ଦେଖିବା, ସେପରି ସେ ଦିନ ଓ ରାତି, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଭଲ ଓ ଖରାପ କର୍ମକୁ ଦେଖନ୍ତି। ଏଭଳି ଭଲ ଓ ଖରାପ କର୍ମରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବେ, ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
स आगच्छतील्यं वृक्षं तं ब्रह्मगन्धः प्रविशति, स आगच्छति सालज्यं संस्थानं तं ब्रह्मरसः प्रविशति, आगच्छत्यपराजितमायतनं तं ब्रह्मतेजः प्रविशति स आगच्छति । इन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ तावस्मादपद्रवतः स आगच्छति विभुप्रमितं तं ब्रह्मयशः प्रविशति स आगच्छति विचक्षणामासन्दीं बृहद्रथन्तरे सामनी पूर्वौ पादौ श्यैत नौधसे चापरौ वैरूपवैराजे अनूच्येते शाक्वररैवते तिरश्ची सा प्रज्ञा प्रज्ञया हि विपश्यति स आगच्छ्त्यमितौजसं पर्यङ्कं स प्राणस्तस्य भूतं च भविष्यच्च पूर्वौ पादौ श्रीश्चेरा चापरौ बृहद्रथन्तरे अनूच्ये भद्रयज्ञायज्ञीये शीर्षण्यमृचश्च सामानि च प्राचीनातानानि यजूंषि तिरश्चीनानि सोमांशव उपस्तरणमुद्गीथ उपश्रीः श्रीरुपबर्हणं तस्मिन्ब्रह्मास्ते तमित्थंवित्पादेनैवाग्र आरोहति । तं ब्रह्माह कोऽसीति तं प्रतिब्रूयात्
ସେ ଇଳା ଗଛ ପାଖକୁ ଯାଏ, ସେଠି ବ୍ରହ୍ମର ସୁଗନ୍ଧ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ପରେ ସେ ସାଲଜ୍ୟ ନାମକ ନଗରକୁ ଯାଏ, ସେଠି ବ୍ରହ୍ମର ସ୍ବାଦ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହାପରେ ସେ ଅପରାଜିତ ନାମକ ରାଜମହଳକୁ ଯାଏ, ସେଠି ବ୍ରହ୍ମର ତେଜ ପ୍ରବେଶ କରେ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ପ୍ରଜାପତି ନାମକ ଦୁଇ ଦ୍ୱାରପାଳଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଏ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅଟକାନ୍ତି ନାହିଁ। ପରେ ସେ ବିଭୁପ୍ରମିତ ନାମକ ସିଂହାସନକୁ ଯାଏ, ସେଠି ବ୍ରହ୍ମର ଯଶ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହାପରେ ସେ ବିଚକ୍ଷଣା ନାମକ ବୁଦ୍ଧିମତୀ ଆସନକୁ ଯାଏ, ଯାହାର ପ୍ରମୁଖ ଦୁଇଟି ପାଦ ବୃହଦ୍ରଥନ୍ତର ଓ ଶ୍ୟୈତ ସାମ ଅଟେ, ପଛର ଦୁଇଟି ପାଦ ନୌଧସେ ଓ ବୈରୂପବୈରାଜ ସାମ ଅଟେ, ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ଭାଗ ଶାକ୍ବର ଓ ରୈବତ ସାମ ଅଟେ। ଏହି ଆସନ ବୁଦ୍ଧି ଅଟେ, କାରଣ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମାନେ ଦେଖିପାରନ୍ତି। ପରେ ସେ ଅମିତ ତୌଜସ ନାମକ ଶଯ୍ୟାକୁ ଯାଏ, ଯାହାର ପ୍ରମୁଖ ଦୁଇଟି ପାଦ ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ, ପଛର ପାଦ ବୃହଦ୍ରଥନ୍ତର ସାମ, ମୁଣ୍ଡ ଭଦ୍ର ଓ ଯଜ୍ଞାଯଜ୍ଞୀୟ ସାମ, ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ଭାଗ ପୁରୁଣା ସାମ ଓ ଯଜୁର୍ବେଦ, ଶଯ୍ୟାର ତଳେ ସୋମରସ, ଉପରେ ଉଦ୍ଗୀଥ ଓ ଶ୍ରୀ ତକିଆ ଭାବେ ଅଟେ। ଏହି ଶଯ୍ୟାରେ ବ୍ରହ୍ମ ବସିଛନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଏ, ବ୍ରହ୍ମ ପଚାରନ୍ତି— "ତୁମେ କିଏ?" ସେ ଉତ୍ତର ଦେବା ଉଚିତ।
ऋतुरस्म्यार्तवोऽस्म्याकाशाद्योनेः सम्भूतो भार्या एतत्संवत्सरस्य तेजोभूतस्य भूतस्यात्मभूतस्य त्वमात्मासि यस्त्वमसि सोहमस्मीति तमाह कोऽहमस्मीति सत्यमिति ब्रूयात्किं तद्यत्सत्यमिति यदन्यद्देवेभ्यश्च प्राणेभ्यश्च तत्सदथ यद्देवाच्च प्राणाश्च तत्त्यं तदेतया वाचाभिव्याह्रियते सत्यमित्येतावदिदं सर्वमिदं सर्वमसि । इत्येवैनं तदाह । तदेतदृक्श्लोकेनाभ्युक्तं यजूदरः सामशिरा असावृङ्मूर्तिरव्ययः । स ब्रह्मेति हि विज्ञेय ऋषिर्ब्रह्ममयो महानिति । तमाह केन मे पौंस्रानि नामान्याप्नोतीति प्राणेनेति ब्रूयात् । केन स्त्रीनामानीति वाचेति केन नपुंसकनामानीति मनसेति केन गन्धानिति घ्राणेनेति ब्रूयात् । केन रूपाणीति चक्षुषेति केन शब्दानिति श्रोत्रेणेति केनान्नरसानिति जिह्वयेति केन कर्माणीति हस्ताभ्यामिति केन सुखदुःखे इति शरीरेणेति केनानन्दं रतिं प्रजापतिमित्युपस्थेनेति । केनेत्या इति पादाभ्यामिति केन धियो विज्ञातव्यं कामानिति प्रज्ञयेति ब्रूयात्तमह । आपो वै खलु मे ह्यसावयं ते लोक इति सा या ब्रह्मणॊ जितिर्या व्यष्टिस्तां जितिं जयति तां व्यष्टिं व्यश्नुते य एवं वेद य एवं वेद
ମୁଁ ଋତୁ, ମୁଁ ଋତୁର ଫଳ, ଆକାଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି। ହେ ପତ୍ନୀ, ତୁମେ ବର୍ଷ, ତୁମେ ତେଜ, ତୁମେ ସତ୍ତା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆତ୍ମା, ତୁମେ ମୋର ଆତ୍ମା; ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଅଛ, ସେଠି ମୁଁ ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମ ପଚାରନ୍ତି— "ମୁଁ କିଏ?" ସେ ଉତ୍ତର ଦେଉଛି— "ସତ୍ୟ।" କଣ ଏହି ସତ୍ୟ? ଦେବତା ଓ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ି ଯାହା ଅଛି, ସେହି ସତ୍ୟ; ଦେବତା ଓ ପ୍ରାଣ ଯାହା ଅଟେ, ସେହି ତଥ୍ୟ। ଏହି ସବୁକୁ ଏହି କଥାରେ 'ସତ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ତୁମେ, ଏହି ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟ ତୁମେ। ଏଭଳି ସେ ଶିଖାଏ। ଏହି ଶ୍ଲୋକର ଅର୍ଥ— ଯଜୁର୍ବେଦ ପେଟ, ସାମବେଦ ମୁଣ୍ଡ, ଏହି ଋକ୍ ରୂପ ଅବିନାଶୀ। ସେ ବ୍ରହ୍ମ, ଋଷି, ବଡ଼ ବ୍ରହ୍ମମୟ। ବ୍ରହ୍ମ ପଚାରନ୍ତି— "ମୁଁ କେମିତି ପୁରୁଷ ନାମ ପାଏ?" ସେ ଉତ୍ତର ଦେଉଛି— "ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା।" "କେମିତି ନାରୀ ନାମ?"— "ବାକ୍ ଦ୍ୱାରା।" "କେମିତି ନପୁଂସକ ନାମ?"— "ମନ ଦ୍ୱାରା।" "କେମିତି ସୁଗନ୍ଧ?"— "ନାକ ଦ୍ୱାରା।" "କେମିତି ରୂପ?"— "ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା।" "କେମିତି ଶବ୍ଦ?"— "କାନ ଦ୍ୱାରା।" "କେମିତି ରସ?"— "ଜିହ୍ବା ଦ୍ୱାରା।" "କେମିତି କାମ?"— "ହାତ ଦ୍ୱାରା।" "କେମିତି ସୁଖ ଦୁଃଖ?"— "ଶରୀର ଦ୍ୱାରା।" "କେମିତି ଆନନ୍ଦ, ରତି, ସନ୍ତାନ?"— "ଉପସ୍ଥ ଦ୍ୱାରା।" "କେମିତି ଚଳାଚଳ?"— "ପାଦ ଦ୍ୱାରା।" "କେମିତି ଧି, ଇଚ୍ଛା ଜଣାଯାଏ?"— "ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା।" ଏଭଳି ସେ ଶିଖାଏ। ପାଣି ମୋର ଓ ତୁମର ଲୋକ। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ଜୟ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଲାଭ କରେ। ଯିଏ ଏଭଳି ଜାଣେ, ସେ ଏହି ଲାଭ ପାଏ।
प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह कौषीतकिस्तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो मनो दूतं वाक्परिवेष्ट्री चक्षुर्गात्रं श्रोत्रं संश्रावयितृ तस्मै वा एतस्मै प्राणाय ब्रह्मण एताः सर्वा देवता अयाचमानाय बलिं हरन्ति तथो एवास्मै सर्वाणि भूतान्ययाचमानायैव बलिं हरन्ति य एवं वेद तस्योपनिषन्न याचेदिति । तद्यथा ग्रामं भिक्षित्वाऽलब्धोपविशेन्नाहमतो दत्तमश्नीयामिति । य एवैनं पुरस्तात्प्रत्याचक्षीरंस्त एवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इत्येष धर्मो याचतो भवति । अन्यतस्त्वेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति
କୌଷୀତକି କହିଲେ— "ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ।" ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଯେଉଁ ଶ୍ୱାସ, ତାହାର ପାଖରେ ମନ ଦୂତ, ବାକ୍ ସେବାକାରୀ, ଚକ୍ଷୁ ଶରୀର, କାନ ଶୁଣାଇବାକୁ ଅଟେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଶ୍ୱାସ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅନୁରୋଧ ନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ବଳି ଆଣନ୍ତି; ଏହିପରି ଯିଏ ଏହି ଜାଣେ, ସେଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ବଳି ଆଣନ୍ତି। ତେଣୁ ଆଗରେ ବସିଥିବା ଲୋକଠାରୁ କିଛି ଚାହିଁବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଗାଁରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗି ମିଳିଲା ନାହିଁ, ତେବେ ବସିଯାଇ, "ମୋତେ ଯାହା ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ, ତାହା ଖାଇବି ନାହିଁ" ବୋଲି କହେ; ଏଭଳି ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ଲୋକ ଯଦି ଦେବାକୁ ମନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି— "ଆମେ ଦେବୁ।" ଏହା ଅନୁରୋଧ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟମ। ନହେଲେ, ସେମାନେ କେବଳ କହନ୍ତି— "ଦେବୁ," କିନ୍ତୁ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ।
प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह पैङ्ग्यस्तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो वाक्परस्ताच्चक्षुरारुन्धे चक्षुः परस्ताच्छ्रोत्रमारुन्धे श्रोत्रं परस्तान्मन आरुन्धे मनः परस्तात्प्राण आरुन्धे तस्मै वा एतस्मै वा प्राणाय ब्रह्मण एताः सर्वा देवता अयाचमानाय बलिं हरन्ति एवास्मै सर्वाणि भूतान्ययचमानायैव बलिं हरन्ति य एवं वेद तस्यॊपनिषन्न याचेदिति तद्यथा ग्रामं भिक्षित्वाऽलब्ध्वोपविशेन्नाहमतो दत्तमश्नीयामिति य एवैनं पुरस्तात्प्रत्याचक्षीरंस्त एवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इत्येष धर्मो याचितो भवत्यन्यतस्त्वेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति
ପୈଙ୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, "ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଯେଉଁ ଶ୍ୱାସ, ତାହାଠାରୁ କଥା ଅଗ୍ରଗାମୀ, ଦୃଷ୍ଟି ଏହା ଦ୍ୱାରା ଅଟକିଯାଏ, ଦୃଷ୍ଟି ତାହାଠାରୁ ଅଗ୍ରଗାମୀ, ଶ୍ରବଣ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଅଟକିଯାଏ, ଶ୍ରବଣ ତାହାଠାରୁ ଅଗ୍ରଗାମୀ, ମନ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଅଟକିଯାଏ, ମନ ତାହାଠାରୁ ଅଗ୍ରଗାମୀ, ଶ୍ୱାସ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଅଟକିଯାଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଶ୍ୱାସ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅନୁରୋଧ ନକରି ବଳି ଦେଇଥାନ୍ତି; ଏହିପରି, ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେଠିକି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ଅନୁରୋଧ ନକରି ବଳି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହିକାରଣରୁ, ଯିଏ ନିକଟରେ ବସିଛି, ସେଠାରୁ କିଛି ଚାହିଁବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେପରି, ଗାଁରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗି ମିଳିଲାନାହିଁ, ତେବେ ବସିଯାଏ, 'ମୋତେ ଯାହା ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ, ତାହା ଖାଇବି ନାହିଁ' ବୋଲି; ଏହିପରି, ଯଦି ସାମ୍ନାରେ ଥିବାମାନେ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି, 'ଆମେ ଦେବୁ'। ଏହା ଅନୁରୋଧ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟମ। ନହେଲେ, ସେମାନେ କେବଳ କହନ୍ତି, 'ଆମେ ଦେବୁ', କିନ୍ତୁ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ।
अथात एकधनावरोधनं यदेकधनमभिध्यायात्पौर्णमास्यां वाऽमावास्यायां वा शुद्धपक्षे वा पुण्ये नक्षत्रेऽग्निमुपसमाधाय परिसमुह्य परिस्तीर्य पर्युक्ष्योपूर्वदक्षिणं जान्वाच्य स्रुवेण वा चमसेन वा कंसेन वैता आज्याहुतीर्जुहोति वाङ्नामदेवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । प्राणॊ नाम देवताऽवरॊधिनी सा मेमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । चक्षुर्नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । श्रोत्रं नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । मनो नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाह। प्रज्ञा नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रजिघ्रायाज्यलेपेनाङ्गान्यनुविमृज्य वाचंयमोऽभिप्रवृज्यार्थं ब्रवीत दूतं वा प्रहिणुयाल्लभते हैव
ଏବେ ଏକ ଧନ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ବିଷୟରେ: ଯଦି କେହି ଏକ ଧନ ଚାହେ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଅମାବାସ୍ୟା, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ କିମ୍ବା ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ରରେ, ଅଗ୍ନି ଜଳାଇ, ସଂଗ୍ରହ କରି, ବିଛାଇ, ଛିଟାଇ, ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଛାମଚ କିମ୍ବା ପାତ୍ର କିମ୍ବା ଥାଳି ଦ୍ୱାରା ଘିଅ ଆହୁତି ଦେଉଛି: 'ବାଣୀ ଦେବୀ, ଯିଏ ବନ୍ଧନ କରେ, ସେ ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଧନ ବନ୍ଧିଦିଅ; ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାହା।' 'ଶ୍ୱାସ ଦେବୀ, ଯିଏ ବନ୍ଧନ କରେ, ସେ ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଧନ ବନ୍ଧିଦିଅ; ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାହା।' 'ଦୃଷ୍ଟି ଦେବୀ, ଯିଏ ବନ୍ଧନ କରେ, ସେ ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଧନ ବନ୍ଧିଦିଅ; ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାହା।' 'ଶ୍ରବଣ ଦେବୀ, ଯିଏ ବନ୍ଧନ କରେ, ସେ ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଧନ ବନ୍ଧିଦିଅ; ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାହା।' 'ମନ ଦେବୀ, ଯିଏ ବନ୍ଧନ କରେ, ସେ ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଧନ ବନ୍ଧିଦିଅ; ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାହା।' 'ବୁଦ୍ଧି ଦେବୀ, ଯିଏ ବନ୍ଧନ କରେ, ସେ ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଧନ ବନ୍ଧିଦିଅ; ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାହା।' ଏପରେ ଧୂଆଁର ସୁଗନ୍ଧ ଶୁଘି, ଘିଅ ଲଗାଇ ଦେହକୁ ମସାଇ, କଥାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛା କହିବା ଉଚିତ୍, କିମ୍ବା ଦୂତ ପଠାଇବା ଉଚିତ୍; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେ ଲାଭ କରେ।
अथातो दैवस्मरो यस्य प्रियो बुभूषेद्यस्यै वा एषां वै तेषामेवैकस्मिन्पर्वण्यग्निमुपसमाधायैतयैवावृतैता आज्याहुतीर्जुहोति वाचं मयि जुहॊम्यसौ स्वाहा । चक्षुस्ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा । श्रॊत्रं ते मयि जुहॊम्यसौ स्वाहा । मनस्ते मयि जुहॊम्यसौ स्वाहा । प्रज्ञां ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रजिघ्रायाज्यलेपेनाङ्गान्यनुविमृज्य वाचंयमोऽभिप्रवृज्य संस्पर्शं जिगमिषेदपि वाताद्वा सम्भाषमाणस्तिष्ठेत्प्रियो हैव भवति स्मरन्ति हैवास्य
ଏବେ ଦେବତା ସ୍ମୃତି ବିଷୟରେ: ଯେଉଁଠାରେ କେହି ପ୍ରିୟ ଲୋକ ମନେ ପକାଇବାକୁ ଚାହେ, କିମ୍ବା ଯାହା ପାଇଁ ଏହା କରାଯାଏ, ଯେକୌଣସି ପୂଜା ଦିନରେ, ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅନୁସାରେ ଅଗ୍ନି ଜଳାଇ ଘିଅ ଆହୁତି ଦେଇ: 'ତୁମ ବାଣୀକୁ ମୋ ଭିତରେ ଅର୍ପଣ କରୁଛି, ଏହି ଜଣ, ସ୍ୱାହା।' 'ତୁମ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ମୋ ଭିତରେ ଅର୍ପଣ କରୁଛି, ଏହି ଜଣ, ସ୍ୱାହା।' 'ତୁମ ଶ୍ରବଣକୁ ମୋ ଭିତରେ ଅର୍ପଣ କରୁଛି, ଏହି ଜଣ, ସ୍ୱାହା।' 'ତୁମ ମନକୁ ମୋ ଭିତରେ ଅର୍ପଣ କରୁଛି, ଏହି ଜଣ, ସ୍ୱାହା।' 'ତୁମ ବୁଦ୍ଧିକୁ ମୋ ଭିତରେ ଅର୍ପଣ କରୁଛି, ଏହି ଜଣ, ସ୍ୱାହା।' ଏପରେ ଧୂଆଁର ସୁଗନ୍ଧ ଶୁଘି, ଘିଅ ଲଗାଇ ଦେହକୁ ମସାଇ, କଥାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସ୍ପର୍ଶ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍, କିମ୍ବା ବାତାସ ମଧ୍ୟରେ କେହି କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ ଚୁପ୍ଚାପ୍ ରହିବା ଉଚିତ୍। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେ ପ୍ରିୟ ହୁଏ; ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି।
अथातः सायमन्नं प्रातर्दनमान्तरमग्निहोत्रमिति चाचक्षते यावद्वै पुरुषो भाषते न तावत्प्राणितुं शक्नोति प्राणं तदा वाचि जुहोति । यावद्वै पुरुषः प्राणिति न तावद्भाषितुं शक्नोति वाचं तदा प्राणे जुहोति । एतेऽनन्तेऽमृताहुतिर्जाग्रच्च स्वपंश्च सन्ततमव्यवच्छिन्नं जुहोत्यथ या अन्या आहुतयोऽन्तवत्यस्ताः कर्ममय्यो हि भवन्त्येतद्ध वै पूर्वे विद्वांसोऽग्निहोत्रं न जुहवांचक्रुः
ଏବେ ସାଂଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତ ଭୋଜନ ବିଷୟରେ: ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକ କଥା କହେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ୱାସ ନେଇପାରେନାହିଁ; ତେବେ ସେ ଶ୍ୱାସକୁ ବାଣୀରେ ଅର୍ପଣ କରେ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକ ଶ୍ୱାସ ନେଉଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଥା କହିପାରେନାହିଁ; ତେବେ ସେ ବାଣୀକୁ ଶ୍ୱାସରେ ଅର୍ପଣ କରେ। ଏହି ଅର୍ପଣ ସଦା, ଅବିରତ, ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଥାଏ, ଏବଂ ଅମୃତ ଅର୍ପଣ। ଅନ୍ୟ ଯେଉଁ ଅର୍ପଣ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକର ଶେଷ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଏହିକାରଣରୁ ପୁରୁଣା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରୁନଥିଲେ।
उक्थं ब्रह्मेति ह स्माह शुष्कभृङ्गरस्तदृगित्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्यायाभ्यर्च्यन्ते तद्यजुरित्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्याय युज्यन्ते तत्सामेत्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्याय सन्नमन्ते तच्छ्रीरित्युपासीत तद्यश इत्युपासीत तत्तेज इत्युपासीत तद्यथैतच्छास्त्राणां श्रीमत्तमं यशस्वितमं तेजस्वितमं भवति । तथैवैवं विद्वान्सर्वेषां भूतानां श्रीमत्तमो यशस्वितमस्तेजस्वितमो भवति । तमेतमैष्टकं कर्ममयमात्मानमध्वर्युः संस्करोति तस्मिन्यजुर्मयं प्रवयति यजुर्मयम् ऋङ्मयं होता ऋङ्मये साममयमुद्गाता स एष सर्वस्यै त्रयीविद्याया आत्मैष उ एवास्यात्मा एतदात्मा भवति य एवं वेद
ଶୁଷ୍କଭୃଙ୍ଗର କହିଲେ, "ଉକ୍ଥ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ।" ଏହାକୁ ଋକ୍ରୂପେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପାଇଁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ଏହାକୁ ଯଜୁସ୍ରୂପେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହାକୁ ସାମନ୍ରୂପେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପାଇଁ ଶିର ନମାନ୍ତି। ଏହାକୁ ଶ୍ରୀ, ଯଶ, ତେଜସ୍ରୂପେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେପରି ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଧନୀ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ତେଜସ୍ବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଧନୀ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ତେଜସ୍ବୀ ହୁଏ। ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ କର୍ମରୂପ ଇଷ୍ଟକା ଭାବେ ଗଢ଼େ। ଏହି ଇଷ୍ଟକାରେ ସେ ଯଜୁସ୍କୁ ବୁନେ, ହୋତା ଋକ୍କୁ ବୁନେ, ଉଦ୍ଗାତା ସାମନ୍କୁ ବୁନେ। ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନର ଏହି ଆତ୍ମା, ଏହି ଏହାର ନିଜ ଆତ୍ମା। ଯିଏ ଏପରି ଜାଣେ, ସେ ଏହି ଆତ୍ମା ହୁଏ।
अथातः सर्वजितः कौषीतकेस्त्रीण्युपासनानि भवन्ति यज्ञोपवीतं कृत्वाप आचम्य त्रिरुदपात्रं प्रसिच्योद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठेत वर्गोऽसि पाप्मानं मे वृङ्धीत्येतयैवावृता मध्ये सन्तमुद्वर्गोऽसि पाप्मानं मे वृङ्धीत्येतयैवावृताऽस्तं यन्तं संवर्गोऽसि पाप्मानं मे संवृङ्धीति । यदहोरात्राभ्यां पापं करोति सं तद्वृङ्क्ते
ଏବେ ସର୍ବଜିତ୍ ବିଷୟରେ କହିବାକୁ, କୌଷୀତକମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ପିନ୍ଧି, ପାଣି ପିଇ, ଅପକୃତ ଭାଣ୍ଡରେ ତିନିଥର ପାଣି ଛିଟି ଦେଇ, ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ— "ତୁମେ ତେଜସ୍, ମୋର ପାପ ଦୂର କର।" ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ— "ତୁମେ ଉପତେଜସ୍, ମୋର ପାପ ଦୂର କର।" ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ସଂଧ୍ୟା ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ— "ତୁମେ ସଂତେଜସ୍, ମୋର ପାପ ଦୂର କର।" ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଯେପରି ପାପ କରେ, ସେ ସବୁ ଏଭଳି ଦୂର ହୁଏ।
अथ मासि मास्यमावास्यायां पश्चाच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेतैतयैवावृता हरिततृणाभ्यां वाक्प्रत्यस्यति यत्ते सुसीमं हृदयमधि चन्द्रमसि श्रितं तेनामृतत्वस्येशानं माहं पौत्रमघं रुदमिति न हास्मात्पूर्वाः प्रजाः प्रयन्तीति नु जातपुत्रस्याथाजातपुत्रस्याप्यायस्व समेतु ते सन्ते पयांसि समुयन्तु वाजा यमादित्या अंशुमाप्याययन्तीत्येतास्तिस्र ऋचो जपित्वा मास्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिराप्याययिष्ठा यॊऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशुभिराप्यायस्वेति दैवीमावृतमावर्त आदित्यस्यावृतमन्वावर्तयति दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते
ଏବେ ମାସର ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନରେ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମାକୁ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଦୁଇଟି ହରିତ ଘାସ ଛିଁଡ଼ି, ଏହିପରି କହିବା— "ଚନ୍ଦ୍ରମା, ତୁମ ହୃଦୟରେ ଯେଉଁ ଶୁଦ୍ଧତା ଅଛି, ତାହା ଯେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ରମାରେ ବସିଛି, ସେଇ ଶୁଦ୍ଧତା ମୋତେ ଅମୃତତ୍ୱର ଅଧିକାରୀ କରୁ। ପୁଅର ଦୁଃଖରେ ମୁଁ କଦାପି କାନ୍ଦିବି ନାହିଁ।" ଏହିକାରଣରୁ ପୂର୍ବଜମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ପୁଅ ଥାଉ କି ନ ଥାଉ, "ବଢ଼, ତୋ ଦୁଧ ଏକତ୍ରିତ ହେଉ, ପାଣି ଓ ଧନ ଏକସାଥି ଆସୁ। ଆଦିତ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର କିରଣରେ ତୋତେ ବଢ଼ାନ୍ତୁ।" ଏହି ତିନିଟି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, "ମୋତେ ଓ ମୋର ପରିବାରକୁ ଶ୍ୱାସ, ସନ୍ତାନ ଓ ପଶୁରେ ବଢ଼ା। ଯିଏ ଆମକୁ ଘୃଣା କରେ, ଓ ଯାହାକୁ ଆମେ ଘୃଣା କରୁ, ସେଉଁଠି ଶ୍ୱାସ, ସନ୍ତାନ ଓ ପଶୁରେ ବଢ଼ା।" ଏହା ଦେବମୟ ମନ୍ତ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜର ଘୁରାଣ, ଡାହାଣ ହାତର ଘୁରାଣ।
अथ पौर्णमास्यां पुरस्ताच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेतैतयैवावृता सोमो राजासि विचकक्षणः पञ्चमुखोऽसि प्रजापतिर्ब्राह्मणस्त एकं मुखं तेन मुखेन राज्ञोऽत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु राजा त एकं मुखं तेन मुखेन विशोत्सि तेनैव मुखेन मामन्नादं कुरु श्येनस्त एकं मुखं तेन मुखेन पक्षिणोऽत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु अग्निष्ट एकं मुखं तेन मुखेनेमं लोकमत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु त्वयि पञ्चमं मुखं तेन मुखेन सर्वाणि भूतान्यत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु मास्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिरवक्षेष्ठा योऽस्माद्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशुभिरवक्षीयस्वेति दैवीमावृतमावर्त आदित्यस्यावृतमन्वावर्तन्त इति दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते
ଏବେ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନରେ, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମାକୁ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ— "ତୁମେ ସୋମ, ରାଜା, ଜ୍ଞାନୀ, ପାଞ୍ଚମୁଖୀ। ତୁମେ ପ୍ରଜାପତି, ବ୍ରାହ୍ମଣ; ଗୋଟିଏ ମୁହଁରେ ରାଜାକୁ ଭୋଜ, ଏହି ମୁହଁରେ ମୋତେ ଭୋଜନ କରନି। ତୁମେ ରାଜା; ଗୋଟିଏ ମୁହଁରେ ପ୍ରଜାକୁ ଭୋଜ, ଏହି ମୁହଁରେ ମୋତେ ଭୋଜନ କରନି। ତୁମେ ଶ୍ୟେନ; ଗୋଟିଏ ମୁହଁରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୋଜ, ଏହି ମୁହଁରେ ମୋତେ ଭୋଜନ କରନି। ତୁମେ ଅଗ୍ନି; ଗୋଟିଏ ମୁହଁରେ ଏହି ଲୋକକୁ ଭୋଜ, ଏହି ମୁହଁରେ ମୋତେ ଭୋଜନ କରନି। ତୁମେ ପଞ୍ଚମ ମୁହଁ; ଏହି ମୁହଁରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଭୋଜ, ଏହି ମୁହଁରେ ମୋତେ ଭୋଜନ କରନି। ମୋ ଓ ମୋର ପରିବାରର ଶ୍ୱାସ, ସନ୍ତାନ ଓ ପଶୁ କମିଯାଉ ନାହିଁ। ଯିଏ ଆମକୁ ଘୃଣା କରେ, ଓ ଯାହାକୁ ଆମେ ଘୃଣା କରୁ, ସେଉଁଠି ଶ୍ୱାସ, ସନ୍ତାନ ଓ ପଶୁ କମିଯାଉ।" ଏହା ଦେବମୟ ମନ୍ତ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜର ଘୁରାଣ, ଡାହାଣ ହାତର ଘୁରାଣ।
अथ प्रोष्यान्पुत्रस्य मूर्धानमभिमृशेत् । अङ्गादङ्गात्सम्भवसि हृदयादधिजायसे । आत्मा त्वं पुत्र माविथ स जीव शरदः शतमसाविति नामास्य गृह्णाति । अश्मा भव परशुर्भव हिरण्यमस्तृतं भव । तेजो वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतमसाविति नामास्य गृह्णाति। येन प्रजापतिः प्रजाः पर्यगृह्णादरिष्ट्यै तेन त्वा परिगृह्णाम्यसाविति नामास्य गृह्णात्यथास्य दक्षिणे कर्णे जपत्यस्मै प्रयन्धि मघवन्नृजीषिन्नितीन्द्र श्रेष्ठानि द्रविणानि धेहीति सव्ये मा च्छित्था मा व्यथिष्ठाः शतं शरद आयुषो जीव पुत्र । ते नाम्ना मूर्धानमभिजिघ्राम्यसाविति त्रिर्मूर्धानमवजिघ्रेद्गवां त्वा हिङ्कारेणाभिहिङ्करोमीति त्रिर्मूर्धानमभिहिङ्कुर्यात्
ଏବେ, ବାହାରୁ ଫେରିଲେ, ପିତା ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କର ମୁଣ୍ଡକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି କହିବେ: 'ତୁମେ ଦେହର ଅଂଗଅଂଗୁଠୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ହୃଦୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛ। ମୋ ପୁଅ, ତୁମେ ମୋ ଆତ୍ମା, ତୁମେ କ୍ଷୟ ହେଉନାହିଁ। ଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ୍ତୁ ରୁହ।' ଏହିପରି କହି ତାଙ୍କୁ ନାମ ଦିଅନ୍ତି। 'ପାହାଡ଼ ପରି ଦୃଢ଼ ହେଉ, କୁହାଡ଼ି ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ହେଉ, ସୁନା ପରି ଅକ୍ଷତ ରୁହ। ତୁମର ନାମ ତେଜସ୍, ଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ୍ତୁ ରୁହ।' ଏହିପରି କହି ତାଙ୍କୁ ନାମ ଦିଅନ୍ତି। 'ପ୍ରଜାପତି ଯେପରି ନିଜ ସୃଷ୍ଟିକୁ ରକ୍ଷା କଲେ, ସେହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଛି।' ଏହିପରି କହି ତାଙ୍କୁ ନାମ ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ, ତାଙ୍କର ଡାହାଣ କାନରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି: 'ହେ ମଘବାନ୍, ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନ ଦିଅ।' ବାମ କାନରେ: 'ତୁମେ ଛାଡ଼ିଯିଅନାହିଁ, ଭୟ କରନାହିଁ। ଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ୍ତୁ ରୁହ, ପୁଅ।' ତାପରେ, ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଶୁଘନ୍ତି: 'ଗାଁର ଧ୍ୱନି ସହିତ ତୁମକୁ ଶୁଘୁଛି।' ଏହିପରି ତିନିଥର ମୁଣ୍ଡ ଶୁଘିବା ଉଚିତ୍। ଏବଂ ତିନିଥର ଗାଁର ଧ୍ୱନି କରିବା ଉଚିତ୍।
अथातो दैवः परिमर एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यदग्निर्ज्वलत्यथैतन्म्रियते यन्न ज्वलति तस्यादित्यमेव तेजो गच्छति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यथादित्यो दृश्यतेऽथैतन्म्रियते यन्न दृश्यते तस्य चन्द्रमसमेव तेजो गचछति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्चन्द्रमा दृश्यते । अथैतन्म्रियते यन्न दृश्यते तस्य विद्युतमेव तेजो गच्छति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यद्विद्युद्विद्योततेऽथैतन्म्रियते यन्न विद्योतते तस्य वायुमेव तेजो गच्छति वायुं प्राणः । ता वा एताः सर्वा देवता वायुमेव प्रविश्य वायौ मृता न मृच्छन्ते तस्मादेव उ पुनरुदीरत इत्यधिदैवतमथाध्यात्मम्
ଏବେ ଦେବତାଙ୍କର ଅନ୍ତିମ ଅବସ୍ଥା: ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ନି ଜଳୁଛି, ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ନି ନିଶ୍ୱାସ ନେଉନାହିଁ, ତାହାର ତେଜ ଆଦିତ୍ୟକୁ ଯାଏ, ପ୍ରାଣ ବାୟୁକୁ ଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ତାହାର ତେଜ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଯାଏ, ପ୍ରାଣ ବାୟୁକୁ ଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ତାହାର ତେଜ ବିଜୁଳିକୁ ଯାଏ, ପ୍ରାଣ ବାୟୁକୁ ଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ବିଜୁଳି ଚମକେ, ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ଯେତେବେଳେ ବିଜୁଳି ଚମକେ ନାହିଁ, ତାହାର ତେଜ ବାୟୁକୁ ଯାଏ, ପ୍ରାଣ ବାୟୁକୁ ଯାଏ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ବାୟୁରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ବାୟୁରେ ଲୟ ହେଲେ ସେମାନେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରି ସେମାନେ ପୁନି ଉତ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଏହା ଦେବତାଙ୍କ ବିଷୟରେ। ଏବେ ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ।
एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यद्वाचा वदत्यथैतन्म्रियते यन्न वदति तस्य चक्षुरेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्चक्षुषा पश्यत्यथैतन्म्रियते यन्न पश्यति तस्य श्रोत्रमेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्छ्रोत्रेण शृणोत्यथैतन्म्रियते यन्न शृणोति तस्य मन एव तेजो गच्छति प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यन्मनसा ध्यायत्यथैतन्म्रियते यन्न ध्यायति तस्य प्राणमेव तेजो गच्छति प्राणं प्राणस्तावा एताः सर्वा देवताः प्राणमेव प्रविश्य प्राणे मृता न मृच्छन्ते तस्मा देव उ पुनरुदीरते तद्यदिह वा एवं विद्वांस उभौ पर्वतावभिप्रवर्तेयातां तुस्तूर्षमाणो दक्षिणश्चोत्तरश्च न हैवैनं स्तृण्वीयाताम् । अथ य एनं द्विषन्ति यांश्च स्वयं द्वेष्टि त एनं सर्वे परिम्रियन्ते
ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଯେତେବେଳେ କିଏ କଥା କହେ। ଯେତେବେଳେ କଥା କହିବା ବନ୍ଦ ହୁଏ, ତାହାର ତେଜ ଚକ୍ଷୁକୁ ଯାଏ, ପ୍ରାଣ ପ୍ରାଣକୁ ଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଚକ୍ଷୁ ଦେଖେ, ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ଯେତେବେଳେ ଦେଖିବା ବନ୍ଦ ହୁଏ, ତାହାର ତେଜ କାନକୁ ଯାଏ, ପ୍ରାଣ ପ୍ରାଣକୁ ଯାଏ। ଯେତେବେଳେ କାନ ଶୁଣେ, ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ଯେତେବେଳେ ଶୁଣିବା ବନ୍ଦ ହୁଏ, ତାହାର ତେଜ ମନକୁ ଯାଏ, ପ୍ରାଣ ପ୍ରାଣକୁ ଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ଯେତେବେଳେ ଚିନ୍ତା ବନ୍ଦ ହୁଏ, ତାହାର ତେଜ ପ୍ରାଣକୁ ଯାଏ, ପ୍ରାଣ ପ୍ରାଣକୁ ଯାଏ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ପ୍ରାଣରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ପ୍ରାଣରେ ଲୟ ହେଲେ ସେମାନେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରି ସେମାନେ ପୁନି ଉତ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଯଦି ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ଦୁଇଜଣ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗରୁ ଦୁଇଟି ପାହାଡ଼କୁ ଯିବେ, କେହି ତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ଓ ଯାହାକୁ ସେ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।
अथातो निःश्रेयसादानं सर्वा ह वै देवता अहं श्रेयसे विवदमानाः । अस्माच्छरीरादुच्चक्रमुस्तद्दारुभूतं शिष्येथैतद्वाक्प्रविवेश तद्वाचा वदच्छिष्य एव । अथैतच्चक्षुः प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छिष्य एवाथैनच्छ्रोत्रं प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छ्रोत्रेण शृण्वच्छिष्य एवाथैनन्मनः प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छ्रोत्रेण शृण्वन्मनसा ध्यायच्छिष्य एवाथैतत्प्राणः प्रविवेश तत्तत एव समुत्तस्थौ ते देवाः प्राणे निःश्रेयसं विचिन्त्य प्राणमेव प्रज्ञात्मानमभिसम्भूय सहैतैः सर्वैरस्माल्लोकादुच्चक्रमुः । ते वायु-प्रतिष्ठाकाशात्मानः स्वर्ययुस्तथॊ एवैवं विद्वान्सर्वेषां भूतानां प्राणमेव प्रज्ञात्मानमभिसम्भूय सहैतैः सर्वैरस्माच्छरीरादुत्क्रामति स वायुप्रतिष्ठाकाशात्मा न स्वरेति तद्भवति यत्रैतद्देवास्तत्प्राप्य तदमृतो भवतियदमृता देवाः
ଏବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ଲାଭ ବିଷୟରେ କହିବାକୁ ଯାଉଛି। ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ, କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେବେ ବୋଲି ଆପସରେ ବିବାଦ କରି, ଏହି ଶରୀରକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ଶରୀର ଜଡ଼ ହୋଇ ରହିଗଲା। ପ୍ରଥମେ ବାଣୀ ଆସିଲା, ଶରୀର ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା କଥା କହିଲା, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ଜଡ଼ ରହିଲା। ପରେ ଦୃଷ୍ଟି ଆସିଲା, ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା କଥା କହିଲା, ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଲା, ତଥାପି ଜଡ଼ ରହିଲା। ପରେ ଶ୍ରବଣ ଆସିଲା, ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା କଥା କହିଲା, ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଲା, ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଶୁଣିଲା, ତଥାପି ଜଡ଼ ରହିଲା। ପରେ ମନ ଆସିଲା, ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା କଥା କହିଲା, ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଲା, ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଶୁଣିଲା, ମନ ଦ୍ୱାରା ଚିନ୍ତା କଲା, ତଥାପି ଜଡ଼ ରହିଲା। ଶେଷରେ ପ୍ରାଣ ଆସିଲା, ଏବଂ ସେଠାରୁ ଶରୀର ଉଠିଗଲା। ଦେବତାମାନେ ପ୍ରାଣକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଭାବି, ପ୍ରାଣକୁ ଜ୍ଞାନର ଆତ୍ମା ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ଏହି ଲୋକରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ। ସେମାନେ ବାୟୁକୁ ଆଧାର ଏବଂ ଆକାଶକୁ ସ୍ୱରୂପ ଭାବରେ ଧରି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଏଭଳି ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣକୁ ଜ୍ଞାନର ଆତ୍ମା ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରି, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ସହିତ ଏହି ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଯାଏ। ସେ ବାୟୁକୁ ଆଧାର ଏବଂ ଆକାଶକୁ ସ୍ୱରୂପ ଭାବରେ ଧରି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯେତେବେଳେ ଦେବତାମାନେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମର ହୁଅନ୍ତି; ଏହିପରି ଦେବତାମାନେ ଅମର।
अथातः पितापुत्रीयं सम्प्रदानमिति चाचक्षते । पिता पुत्रं प्रेष्यन्नाह्वयति नवैस्तृणैरगारं संस्तीर्याग्निमुपसमाधायोदकुम्भं सपात्रमुपनिधायाहतेन वाससा सम्प्रच्छन्नः स्वयं श्येत एत्य पुत्र उपरिषटादभिनिपद्यते, इन्द्रियैरस्येन्द्रियाणि संस्पृश्यापि वास्याभिमुखत एवासीताथास्मै संप्रयच्छति वाचं मे त्वयि दधानीति पिता वाचं ते मयि दध इति पुत्रः प्राणं मे त्वयि दधानीति पिता प्राणं ते मयि दध इति पुत्रः । चक्षुर्मे त्वयि दधानीति पिता चक्षुस्ते मयि दध इति पुत्रः । श्रोत्रं मे त्वयि दधानीति पिता श्रोत्रं ते मयि दध इति पुत्रः । मनो मे त्वयि दधानीति पिता मनस्ते मयि दध इति पुत्रः । अन्नरसान्मे त्वयि दधानीति पितान्नरसांस्ते मयि दध इति पुत्रः । कर्माणि मे त्वयि दधानीति पिता कर्माणि ते मयि दध इति पुत्रः । सुखदुःखे मे त्वयि दधानीति पिता सुखदुःखे ते मयि दध इति पुत्रः । आनन्दं रतिं प्रजातिं मे त्वयि दधानीति पिता आनन्दं रतिं प्रजातिं ते मयि दध इति पुत्रः । इत्या मे त्वयि दधानीति पिता इत्या ते मयि दध इति पुत्रः । धियो विज्ञातव्यं कामान्मे त्वयि दधानीति पिता धियो विज्ञातव्यं कामांस्ते मयि दध इति पुत्रः । अथ दक्षिणावुत्प्राङुपनिष्क्रामति तं पितानुमन्त्रयते यशो ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यं कीर्तिस्त्वा जुषतामित्यथेतरः सव्यमंसमन्ववेक्षते पाणिनान्तर्धाय वसनान्तेन वा प्रच्छाद्य स्वर्गांल्लोकान्कामानवाप्नुहीति स यद्यगदः स्यात्पुत्रस्यैश्वर्ये पिता वसेत्परि वा व्रजेद्यद्यु वै प्रेयाद्यदेवैनं समापयति तथा समापयितव्यो भवति तथा समापयितव्यो भवति
ଏବେ ପିତାରୁ ପୁଅକୁ ଦେବା ପରମ୍ପରା ବିଷୟରେ କହାଯାଉଛି। ପିତା, ପୁଅକୁ ଡାକି, ନଉଟି କୁଶ ଛାଡ଼ି, ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ଜଳ ଭରା କୁମ୍ଭ ଏବଂ ପାତ୍ର ରଖି, ଜରା ହୋଇଥିବା ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଢାକି, ନିଜେ ଶୋଇଥାଏ। ପୁଅ ଆସି, ପିତାଙ୍କ ନିକଟରେ ବସେ। ପିତା ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ପୁଅଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ପୁଅ ସମ୍ମୁଖରେ ବସେ। ତାପରେ ପିତା କହନ୍ତି— "ମୁଁ ବାଣୀ ତୁମରେ ଦେଉଛି।" ପୁଅ କହେ— "ପିତା, ବାଣୀ ମୋରେ ଦିଅ।" "ମୁଁ ପ୍ରାଣ ତୁମରେ ଦେଉଛି।" "ପିତା, ପ୍ରାଣ ମୋରେ ଦିଅ।" "ମୁଁ ଦୃଷ୍ଟି ତୁମରେ ଦେଉଛି।" "ପିତା, ଦୃଷ୍ଟି ମୋରେ ଦିଅ।" "ମୁଁ ଶ୍ରବଣ ତୁମରେ ଦେଉଛି।" "ପିତା, ଶ୍ରବଣ ମୋରେ ଦିଅ।" "ମୁଁ ମନ ତୁମରେ ଦେଉଛି।" "ପିତା, ମନ ମୋରେ ଦିଅ।" "ମୁଁ ଖାଦ୍ୟର ରସ ତୁମରେ ଦେଉଛି।" "ପିତା, ଖାଦ୍ୟର ରସ ମୋରେ ଦିଅ।" "ମୁଁ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମରେ ଦେଉଛି।" "ପିତା, କାର୍ଯ୍ୟ ମୋରେ ଦିଅ।" "ମୁଁ ସୁଖ ଦୁଃଖ ତୁମରେ ଦେଉଛି।" "ପିତା, ସୁଖ ଦୁଃଖ ମୋରେ ଦିଅ।" "ମୁଁ ଆନନ୍ଦ, ରତି ଏବଂ ସନ୍ତାନ ତୁମରେ ଦେଉଛି।" "ପିତା, ଆନନ୍ଦ, ରତି ଏବଂ ସନ୍ତାନ ମୋରେ ଦିଅ।" "ମୁଁ ଗତି ତୁମରେ ଦେଉଛି।" "ପିତା, ଗତି ମୋରେ ଦିଅ।" "ମୁଁ ବୁଦ୍ଧି, ବିବେକ ଏବଂ ଇଚ୍ଛା ତୁମରେ ଦେଉଛି।" "ପିତା, ବୁଦ୍ଧି, ବିବେକ ଏବଂ ଇଚ୍ଛା ମୋରେ ଦିଅ।" ଏପରେ ପିତା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଉଠି, ପୁଅକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତି— "ଯଶ, ବ୍ରହ୍ମତେଜ, ଆହାର, କୀର୍ତି ତୁମେ ପାଅ।" ଅନ୍ୟଜଣ ଦକ୍ଷିଣ ଜଂଘା ଦେଖି, ହାତ କିମ୍ବା ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାକି, ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ— "ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ ଏବଂ ଇଚ୍ଛା ପାଅ।" ଯଦି ପିତା ସ୍ୱସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି, ସେ ପୁଅଙ୍କ ସମୃଦ୍ଧିରେ ରହନ୍ତି, କିମ୍ବା ଚାଲିଯାନ୍ତି। ଯଦି ପୁଅ ଚାଲିଯାଏ, ତେବେ ପିତା ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଦାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥାନ୍ତି।
प्रतर्दनो ह दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम । युद्धेन च पौरुषेण च तं हेन्द्र उवाच । प्रतर्दन वरं ते ददानीति स होवाच प्रतर्दनः । त्वमेव मे वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति तं हेन्द्र उवाच । न वै वरोऽवरस्मै वृणीते त्वमेव वृणीष्वेत्येवमरो वै किल म इति होवाच प्रतर्दनोऽथो खल्विन्द्रः सत्यादेव नेयाय । सत्यं हीन्द्रः स होवाच । मामेव विजानीह्येतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्ये । यन्मां विजानीयात् । त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनमवाङ्मुखान्यतीन्सालावृकेभ्यः प्रायच्छं बह्वीः सन्धा अतिक्रम्य दिवि प्रह्लादीयानतृणमहमन्तरिक्षे पौलोमान्पृथिव्यां कालखाञ्जान् । तस्य मे तत्र न लोम च मामीयते । स यो मां विजानीयान्नास्य केन च कर्मणा लोको मीयते । न मातृवधेन न पितृवधेन न स्तेयेन न भ्रूणहत्यया नास्य पापं च न चकृषो मुखान्नीलं वेत्तीति
ପ୍ରତର୍ଦନ, ଦିବୋଦାସଙ୍କ ପୁଅ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରିୟ ନିବାସକୁ ଗଲେ। ଯୁଦ୍ଧ ଏବଂ ପ୍ରଭାବ ଦ୍ୱାରା, ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ— "ପ୍ରତର୍ଦନ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉଛି।" ପ୍ରତର୍ଦନ କହିଲେ— "ଆପଣ ଯାହା ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ସର୍ବାଧିକ ଭଲ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ତାହା ମୋ ପାଇଁ ଚୟନ କରନ୍ତୁ।" ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ— "ଆଶୀର୍ବାଦ ଅନ୍ୟ ପାଇଁ ଚୟନ କରାଯାଏ ନାହିଁ; ତୁମେ ନିଜେ ଚୟନ କର।" ପ୍ରତର୍ଦନ କହିଲେ— "ତେବେ ମୋତେ ଅମରତ୍ୱ ଦିଅ।" ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯିବ; କାରଣ ଇନ୍ଦ୍ର ସତ୍ୟ। ସେ କହିଲେ— "ମୋତେ ଜାଣ; ଏହା ମୁଁ ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ସର୍ବାଧିକ ଭଲ ବୋଲି ଭାବେ। ଯେଉଁଠି ମୋତେ ଜାଣିବ। ମୁଁ ତିନିମୁଣ୍ଡିଆ ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର ଦାନବକୁ ତଳକୁ ମୁହଁ କରାଇ ସାଳାବୃକମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଇଲି। ଅନେକ ବାଧା ଅତିକ୍ରମ କରି, ସ୍ୱର୍ଗରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦୀୟମାନେ, ଆକାଶରେ ପୌଲୋମମାନେ, ପୃଥିବୀରେ କାଳଖଞ୍ଜମାନେ ଉପରେ ଜିତିଲି। ଏହି ସମସ୍ତ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର ଏକଟି କେଶ ମଧ୍ୟ କ୍ଷତି ପାଇଲା ନାହିଁ। ଯିଏ ମୋତେ ଜାଣେ, ତାଙ୍କୁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଲୋକର ହାନି ହୁଏ ନାହିଁ; ମାତା ବା ପିତା ହତ୍ୟା, ଚୋରି, ଗର୍ଭହତ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବି ତାଙ୍କୁ ପାପ ଛୁଁଏ ନାହିଁ। ସେ ମୁଁହରୁ ନୀଳ ଦେଖେ ନାହିଁ।
स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्व | आयुः प्राणः प्राणो वा आयुः प्राण एवाचामृतम् । यावद्ध्यस्मिञ्छरीरे प्राणो वसति तावदायुः । प्राणेन ह्येवामुष्मिंल्लोकेऽमृतत्वमाप्नोति । प्रज्ञया सत्यसङ्कल्पं स यो ममायुरमृतमित्युपास्ते सर्वमायुरस्मिंल्लोक एति । आप्नोत्यमृतत्वमक्षितिं स्वर्गे लोके । तद्धैक आहुरेकभूयं वै प्राणा गच्छन्तीति । न हि कश्चन शक्नुयात्सकृद्वाचा नाम प्रज्ञापयितुं चक्षुषा रूपं श्रोत्रेण शब्दं मनसा ध्यानमित्येकभूयं वै प्राणाः । एकैकमेतानि सर्वाण्येव प्रज्ञापयन्ति । वाचं वदन्ती सर्वे प्राणा अनुवदन्ति । चक्षुः पश्यत्सर्वे प्राणा अनुपश्यन्ति श्रोत्रं शृण्वत्सर्वे प्राणा अनुशृण्वन्ति मनो ध्यायत्सर्वे प्राणा अनुध्यायन्ति प्राणं प्राणन्तं सर्वे प्राणा अनुप्राणन्तीति । एवमुहैवैतदिति हेन्द्र उवाच । अस्तीत्येव प्राणानां निःश्रेयसादानमिति
ସେ କହିଲେ— "ମୁଁ ପ୍ରାଣ, ମୁଁ ଜ୍ଞାନର ଆତ୍ମା। ମୋତେ ଆୟୁଷ୍ୟ ଏବଂ ଅମରତ୍ୱ ଭାବେ ଉପାସନା କର।" ଆୟୁଷ୍ୟ ହେଉଛି ପ୍ରାଣ; ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଆୟୁଷ୍ୟ; ପ୍ରାଣ ହିଁ ଅମରତ୍ୱ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଣ ଏହି ଶରୀରରେ ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆୟୁଷ୍ୟ ରହିଛି। ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ମାନେ ଏହି ଲୋକରେ ଅମରତ୍ୱ ପାଇଥାଏ। ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ହୁଏ। ଯିଏ "ମୋତେ ଆୟୁଷ୍ୟ ଏବଂ ଅମରତ୍ୱ" ଭାବେ ଉପାସନା କରେ, ସେ ଏହି ଲୋକର ସମସ୍ତ ଆୟୁଷ୍ୟ ପାଏ, ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକରେ ଅମରତ୍ୱ ଏବଂ ଅବିନାଶିତ୍ୱ ପାଏ। କେହି କହନ୍ତି— "ପ୍ରାଣଗୁଡ଼ିକ ଅଲଗା ଯାଆନ୍ତି।" କିନ୍ତୁ କେହି ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ନାମ, ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ରୂପ, ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ, ମନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ଏକାଥରେ ଶିଖାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ପ୍ରାଣଗୁଡ଼ିକ ଏକତାରେ ଅଛନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ସମସ୍ତକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ବାଣୀ କଥା କହିଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଶ୍ରବଣ ଶୁଣିଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ମନ ଚିନ୍ତା କଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ପ୍ରାଣ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଏହିପରି ଏହା ଠିକ୍ ଅଛି, ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ। ଏହିପରି ପ୍ରାଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ଲାଭ ହୁଏ।
जीवति वागपेतो मूकान्हि पश्यामो जीवति चक्षुरपेतोऽन्धान्हि पश्यामो जीवति श्रोत्रापेतो बधिरान्हि पश्यामो जीवति मनोपेतो बालान्हि पश्यामो जीवति बाहुच्छिन्नो जीवत्यूरुच्छिन्न इति । एवं हि पश्याम इति । अथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योतथापयति । तस्मादेतदेवोऽथमुपासीत । यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः । सह ह्येतावस्मिञ्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतस्तस्यैषैव दृष्टिः । एतद्विज्ञानम् । यत्रैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति । तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति । स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो सर्वा दिशॊ विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः । तस्यैषैव सिद्धिरेतद्विज्ञानम् । यत्रैतत्पुरुष आर्तो मरिष्यन्नाबल्यं न्येत्य मोहं नैति तदाहुः । उदक्रमीच्चित्तम् । न शृणोति न पश्यति वाचा वदति न ध्यायत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः
ଜୀବନ୍ତ ଥିବାବେଳେ କେବେ କେବେ କଥା କହିପାରୁନଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ଜୀବନ୍ତ ଥିବାବେଳେ ଦେଖିପାରୁନଥିବା ଅନ୍ଧ ଲୋକଙ୍କୁ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ଜୀବନ୍ତ ଥିବାବେଳେ ଶୁଣିପାରୁନଥିବା ବଧିରଙ୍କୁ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ଜୀବନ୍ତ ଥିବାବେଳେ ବୁଝିପାରୁନଥିବା ଶିଶୁମନ୍ତି ଲୋକଙ୍କୁ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ହାତ କଟିଯିବା ସତ୍ୱେ ଲୋକ ବଞ୍ଚିଯାନ୍ତି, ଉରୁ କଟିଯିବା ସତ୍ୱେ ଲୋକ ବଞ୍ଚିଯାନ୍ତି—ଏଭଳି ଆମେ ଦେଖୁଛୁ। କିନ୍ତୁ ଶ୍ୱାସ ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରଜ୍ଞାର ଆତ୍ମା ଏହି ଦେହକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଧାରଣ କରେ ଏବଂ ଜୀବନ୍ତ ରଖେ। ଏହିପରି ଏହାକୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ପ୍ରାଣ, ସେଇ ପ୍ରଜ୍ଞା; ଯେଉଁ ପ୍ରଜ୍ଞା, ସେଇ ପ୍ରାଣ। ଏମାନେ ଦେହରେ ଏକାସାଥି ରହନ୍ତି, ଏକାସାଥି ବାହାରିଯାନ୍ତି। ଏହିଅଟି ଦୃଷ୍ଟି, ଏହିଅଟି ଜ୍ଞାନ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ପୁରୁଷ ଶୁଏ ଏବଂ କୌଣସି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଭିତରେ କେବଳ ପ୍ରାଣ ଏକା ହୋଇ ରହେ। ତାଙ୍କୁ ବାକ୍ ସମସ୍ତ ନାମ ସହ ଯୋଗାଏ, ଚକ୍ଷୁ ସମସ୍ତ ରୂପ ସହ, ଶ୍ରୋତ୍ର ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ସହ, ମନ ସମସ୍ତ ଧ୍ୟାନ ସହ ଯୋଗାଏ। ସେ ଯେତେବେଳେ ଜାଗିଉଠନ୍ତି, ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରୁ ସ୍ପୁଳିଙ୍ଗ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚିଟିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ପ୍ରାଣମାନେ ତାଙ୍କ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଯାନ୍ତି; ପ୍ରାଣରୁ ଦେବତା, ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଲୋକମାନେ। ଏହିଅଟି ସିଦ୍ଧି, ଏହିଅଟି ଜ୍ଞାନ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ପୁରୁଷ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁଶୟ୍ୟାରେ ଥାନ୍ତି, ଶକ୍ତି ହରାଇ ଅବୁଝ ହୋଇଯାନ୍ତି, ତେବେ କୁହାଯାଏ—'ତାଙ୍କର ମନ ବାହାରିଯାଇଛି'। ସେ ଶୁଣନ୍ତିନାହାନ୍ତି, ଦେଖନ୍ତିନାହାନ୍ତି, କଥା କହନ୍ତିନାହାନ୍ତି, ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତିନାହାନ୍ତି। ତେବେ ତାଙ୍କ ଭିତରେ କେବଳ ପ୍ରାଣ ଏକା ହୋଇ ରହେ। ବାକ୍ ସମସ୍ତ ନାମ ସହ, ଚକ୍ଷୁ ସମସ୍ତ ରୂପ ସହ, ଶ୍ରୋତ୍ର ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ସହ, ମନ ସମସ୍ତ ଧ୍ୟାନ ସହ ଯୋଗାଏ। ସେ ଯେତେବେଳେ ଜାଗିଉଠନ୍ତି, ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ସ୍ପୁଳିଙ୍ଗ ଚିଟିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ପ୍ରାଣମାନେ ତାଙ୍କ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଯାନ୍ତି; ପ୍ରାଣରୁ ଦେବତା, ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଲୋକମାନେ।
स यदास्माच्छरीरादुत्क्रामति सहैवैतैः सर्वैरुत्क्रामति वागस्मात्सर्वाणि नामान्यभिविसृजते सृजते । वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति प्राणोऽस्मात्सर्वान्गन्धानभिविसृजते प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति चक्षुरस्मात्सर्वाणि रूपाण्यभिविसृजते चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति श्रोत्रमस्मात्सर्वाञ्च्छब्दानभिविसृजते श्रोत्रेण सर्वाञ्च्छब्दानाप्नोति मनोऽस्मात्सर्वाणि ध्यातान्यभिविसृजते मनसा सर्वाणि ध्यातान्याप्नोति सैषा प्राणे सर्वाप्तिः । यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः स ह ह्येतावस्मिञ्च्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतः । अथ खलु यथाऽस्यै प्रज्ञायै सर्वाणि भूतान्येकं भवन्ति तद्व्याख्यास्यामः
ଯେତେବେଳେ ପୁରୁଷ ଏହି ଦେହରୁ ବାହାରିଯାନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ବାହାରିଯାନ୍ତି। ବାକ୍ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ନାମକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ବାକ୍ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ନାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ରୂପକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଶ୍ରୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ଶ୍ରୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ମନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଧ୍ୟାନକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ମନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଧ୍ୟାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ପ୍ରାଣରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାପ୍ତି ଅଛି। ଯେଉଁ ପ୍ରାଣ, ସେଇ ପ୍ରଜ୍ଞା; ଯେଉଁ ପ୍ରଜ୍ଞା, ସେଇ ପ୍ରାଣ। ଏମାନେ ଦେହରେ ଏକାସାଥି ରହନ୍ତି, ଏକାସାଥି ବାହାରିଯାନ୍ତି। ଏବେ ଯେପରି ପ୍ରଜ୍ଞାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏକାତ୍ମକ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଏହାକୁ ଆମେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା।
वागेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै नाम परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा । घ्राणमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य गन्धः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा चक्षुरेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य रूपं परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा श्रोत्रमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य शब्दः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा जिह्वैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यान्नरसः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा हस्तावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोः कर्म परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा शरीरमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य सुखदुःखे परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा उपस्थ एवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यानन्दो रतिः प्रजातिः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा पादावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोरित्या परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा प्रज्ञैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै धियो विज्ञातव्यं कामाः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा
ବାକ୍ ପ୍ରଜ୍ଞାର ଏକ ଅଙ୍ଗ, ତାହାର ନାମ ପାରେ ଥିବା ଭୂତତ୍ତ୍ୱ। ଘ୍ରାଣ ପ୍ରଜ୍ଞାର ଏକ ଅଙ୍ଗ, ତାହାର ଗନ୍ଧ ପାରେ ଥିବା ଭୂତତ୍ତ୍ୱ। ଚକ୍ଷୁ ପ୍ରଜ୍ଞାର ଏକ ଅଙ୍ଗ, ତାହାର ରୂପ ପାରେ ଥିବା ଭୂତତ୍ତ୍ୱ। ଶ୍ରୋତ୍ର ପ୍ରଜ୍ଞାର ଏକ ଅଙ୍ଗ, ତାହାର ଶବ୍ଦ ପାରେ ଥିବା ଭୂତତ୍ତ୍ୱ। ଜିଭ୍ ପ୍ରଜ୍ଞାର ଏକ ଅଙ୍ଗ, ତାହାର ଖାଦ୍ୟରସ ପାରେ ଥିବା ଭୂତତ୍ତ୍ୱ। ହାତ ପ୍ରଜ୍ଞାର ଏକ ଅଙ୍ଗ, ତାହାର କର୍ମ ପାରେ ଥିବା ଭୂତତ୍ତ୍ୱ। ଶରୀର ପ୍ରଜ୍ଞାର ଏକ ଅଙ୍ଗ, ତାହାର ସୁଖ ଦୁଃଖ ପାରେ ଥିବା ଭୂତତ୍ତ୍ୱ। ଉପସ୍ଥ ପ୍ରଜ୍ଞାର ଏକ ଅଙ୍ଗ, ତାହାର ଆନନ୍ଦ, ରତି, ସନ୍ତାନ ପାରେ ଥିବା ଭୂତତ୍ତ୍ୱ। ପାଦ ପ୍ରଜ୍ଞାର ଏକ ଅଙ୍ଗ, ତାହାର ଗତି ପାରେ ଥିବା ଭୂତତ୍ତ୍ୱ। ପ୍ରଜ୍ଞା ନିଜେ ଏକ ଅଙ୍ଗ, ତାହାର ବୁଦ୍ଧି, ବିବେକ, ଇଚ୍ଛା ପାରେ ଥିବା ଭୂତତ୍ତ୍ୱ।
प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि सामान्याप्नोति । प्रज्ञया प्राणं समारुह्य प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्रेण सर्वाञ्च्छब्दानाप्नोति प्रज्ञया जिह्वां समारुह्य जिह्वया सर्वानन्नरसानाप्नोति प्रज्ञया हस्तौ समारुह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्माण्याप्नोति प्रज्ञया शरीरं समारुह्य शरीरेण सुखदुःखे आप्नोति प्रज्ञयोपस्थं समारुह्योपस्थेनानन्दं रतिं प्रज्ञामाप्नोति प्रज्ञया पादौ समारुह्य पादाभ्यां सर्वा इत्या आप्नोति प्रज्ञयैव धियं समारुह्य प्रज्ञयैव धियो विज्ञातव्यं कामानाप्नोति
ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ବାକ୍କୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରି, ବାକ୍ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ନାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରି, ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଷୁକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରି, ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୋତ୍ରକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରି, ଶ୍ରୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ଜିଭ୍କୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରି, ଜିଭ୍ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟରସକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ହାତକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରି, ହାତ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ଶରୀରକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରି, ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ଦୁଃଖ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରି, ଉପସ୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ, ରତି, ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ପାଦକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରି, ପାଦ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରି, ପ୍ରଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧି, ବିବେକ, ଇଚ୍ଛା ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ।
न हि प्रज्ञापेता वाङ्नाम किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतन्नाम प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतः प्राणो गन्धं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतं गन्धं प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतं चक्षू रूपं किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतद्रूपं प्राज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतं श्रोत्रं शब्दं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतं शब्दं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेता जिह्वान्नरसं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतमन्नरसं प्राज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतौ हतौ कर्म किञ्चन प्रज्ञपयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्कर्म प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतं शरीरं सुखदुःखं किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्सुखदुःखं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेत उपस्थ आनन्दं रतिं प्रजातिं काञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतमानन्दं न रतिं प्रजातिं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतौ पादावित्यां काञ्चन प्रज्ञापयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतामित्यां प्राज्ञसिषमिति न हि प्रज्ञापेता धीः काचन सिद्ध्येन्न प्रज्ञातव्यं प्रज्ञायेत्
ବୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼ି କେବେ ମଧ୍ୟ କଥା କିଛି ଦେଖାଇପାରେ ନାହିଁ, ଯଦି ମୋର ମନ ନଥାଏ। ସେଠିପାଇଁ କହିଲେ—'ମୁଁ ଏହି ନାମଟି ଜାଣିନଥିଲି।' ବୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼ି ଶ୍ୱାସ କେବେ ମଧ୍ୟ ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯଦି ମୋର ମନ ନଥାଏ। ସେଠିପାଇଁ କହିଲେ—'ମୁଁ ଏହି ଗନ୍ଧଟି ଜାଣିନଥିଲି।' ବୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼ି ଚକ୍ଷୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ରୂପ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ, ଯଦି ମୋର ମନ ନଥାଏ। ସେଠିପାଇଁ କହିଲେ—'ମୁଁ ଏହି ରୂପଟି ଜାଣିନଥିଲି।' ବୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼ି କାନ କେବେ ମଧ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିପାରେ ନାହିଁ, ଯଦି ମୋର ମନ ନଥାଏ। ସେଠିପାଇଁ କହିଲେ—'ମୁଁ ଏହି ଶବ୍ଦଟି ଜାଣିନଥିଲି।' ବୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼ି ଜିଭ କେବେ ମଧ୍ୟ ଖାଦ୍ୟର ରସ ଅନୁଭବ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯଦି ମୋର ମନ ନଥାଏ। ସେଠିପାଇଁ କହିଲେ—'ମୁଁ ଏହି ଖାଦ୍ୟର ରସ ଜାଣିନଥିଲି।' ବୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼ି ହାତ କେବେ ମଧ୍ୟ କାମ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯଦି ମୋର ମନ ନଥାଏ। ସେଠିପାଇଁ କହିଲେ—'ମୁଁ ଏହି କାମଟି ଜାଣିନଥିଲି।' ବୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼ି ଶରୀର କେବେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯଦି ମୋର ମନ ନଥାଏ। ସେଠିପାଇଁ କହିଲେ—'ମୁଁ ଏହି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଜାଣିନଥିଲି।' ବୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼ି ଉପସ୍ଥାନ୍ଗ କେବେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ, ରତି କିମ୍ବା ସନ୍ତାନ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ, ଯଦି ମୋର ମନ ନଥାଏ। ସେଠିପାଇଁ କହିଲେ—'ମୁଁ ଏହି ଆନନ୍ଦ, ରତି, ସନ୍ତାନ ଜାଣିନଥିଲି।' ବୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼ି ପାଦ କେବେ ମଧ୍ୟ ଗତି ଦେଇପାରେ ନାହିଁ, ଯଦି ମୋର ମନ ନଥାଏ। ସେଠିପାଇଁ କହିଲେ—'ମୁଁ ଏହି ଗତି ଜାଣିନଥିଲି।' ବୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼ି ଧୀର ଉନ୍ନତି ହୁଏନାହିଁ, ଜ୍ଞାନ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।
न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यान्न गन्धं विजिज्ञासीत घ्रातारं विद्यान्न रूपं विजिज्ञासीत रूपविद्यं विद्यान्न शब्दं विजिज्ञासीत श्रोतारं विद्यान्नान्नरसं विजिज्ञासीतान्नरसविज्ञातारं विद्यान्न कर्म विजिज्ञासीत कर्तारं विद्यान्न सुखदुःखे विजिज्ञासीत सुखदुःखयोर्विज्ञातारं विद्यान्नानन्दं न रतिं न प्रजातिं विजिज्ञासीतानन्दस्य रतेः प्रजातेर्विज्ञातारं विद्यान्नेत्यां विजिज्ञासीतैतारं विद्यात् । न मनो विजिज्ञासीत मन्तारं विद्यात् । ता वा एता दशैव भूतमात्रा अधिप्रज्ञं दश प्रज्ञामात्रा अधिभूतं यद्धि भूतमात्रा न स्युर्न प्रज्ञामात्राः स्युर्यद्वा प्रज्ञामात्रा न स्युर्न भूतमात्राः स्युः
କେବେ ମଧ୍ୟ କଥାକୁ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କଥାକୁ କହୁଥିବାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍। ଗନ୍ଧକୁ ଜାଣିବାକୁ ନୁହେଁ, ଗନ୍ଧ ନେଉଥିବାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍। ରୂପକୁ ଜାଣିବାକୁ ନୁହେଁ, ଦେଖୁଥିବାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍। ଶବ୍ଦକୁ ଜାଣିବାକୁ ନୁହେଁ, ଶୁଣୁଥିବାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍। ଖାଦ୍ୟର ରସକୁ ଜାଣିବାକୁ ନୁହେଁ, ରସ ଅନୁଭବ କରୁଥିବାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍। କାମକୁ ଜାଣିବାକୁ ନୁହେଁ, କାମ କରୁଥିବାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍। ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଜାଣିବାକୁ ନୁହେଁ, ସେଗୁଡିକୁ ଅନୁଭବ କରୁଥିବାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍। ଆନନ୍ଦ, ରତି, ସନ୍ତାନକୁ ଜାଣିବାକୁ ନୁହେଁ, ସେଗୁଡିକୁ ଅନୁଭବ କରୁଥିବାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍। ଗତିକୁ ଜାଣିବାକୁ ନୁହେଁ, ଗତି କରୁଥିବାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍। ମନକୁ ଜାଣିବାକୁ ନୁହେଁ, ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଦଶଟି ଭୂତତତ୍ତ୍ୱ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଏବଂ ଦଶଟି ବୁଦ୍ଧିତତ୍ତ୍ୱ ଭୂତତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ। ଯଦି ଭୂତତତ୍ତ୍ୱ ନଥାଏ, ବୁଦ୍ଧିତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନଥାଏ; ଯଦି ବୁଦ୍ଧିତତ୍ତ୍ୱ ନଥାଏ, ଭୂତତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନଥାଏ।