ଏହି ଉପନିଷଦର ଗଭୀର କଥା ଏପରି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—କୌଷୀତକି ବ୍ରାହ୍ମଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି, କେବଳ ଏକ ଉପାଦାନ ବା କେବଳ ଏକ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ଵାରା କୌଣସି ରୂପ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ଅଲଗା କିଛି ନୁହେଁ। ଯେପରି ଚକ୍ରର ଧାର ତାର ସ୍ପୋକରେ ଓ ହବ୍ ଧାରରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଥାଏ, ସେପରି ବୈଶ୍ୱିକ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଜ୍ଞାନ ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ତତ୍ତ୍ୱ ଶ୍ୱାସରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏହି ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନମୟ ଆତ୍ମା, ଆନନ୍ଦମୟ, ବୟସ ରହିତ, ଅମୃତ। କୌଣସି ଭଲ କାମ କରି ଏହି ଆତ୍ମା ବଡ଼ ହୁଏନାହିଁ, କିମ୍ବା ଖରାପ କାମ କରି ଛୋଟ ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜେ ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଏ ଓ ଉପରକୁ ଉଠାଏ, ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜେ ଖରାପ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଏ ଓ ତଳକୁ ନେଇଯାଏ। ସେଇ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଜଗତର ରକ୍ଷକ, ନାୟକ, ଶାସକ। ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିବା ଦରକାର—“ଏହି ମୋ ଆତ୍ମା”—ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖିବା ଦରକାର। ଏହି ପରେ, ବାଳାକିର ପୁତ୍ର ଗାର୍ଗ୍ୟ, ଏକ ଅଧ୍ୟୟନ୍ତା, ବିଭିନ୍ନ ଜାତିରେ, ଯେପରି ଉଶୀନର, ମତ୍ସ୍ୟ, କୁରୁ, ପଞ୍ଚାଳ, କାଶୀ, ବିଦେହ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିଲେ। ସେ ଅଜାତଶତ୍ରୁ, କାଶୀର ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ କହିଲେ, “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ବିଦ୍ୟା ଶିଖେବି।” ରାଜା ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଏକ ହଜାର ଦେଉଛି।” ଏହି ସମ୍ବାଦରେ ଜନକଙ୍କୁ ଜନକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଲୋକେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ନ୍ତି। ତା’ପରେ ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, “ବାଳାକିର୍ୟ, ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଥିବା ପୁରୁଷକୁ ମୁଁ ପୂଜା କରେ।” ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, “ଏଭଳି ପୂଜା କରିବେ ନାହିଁ। ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ମୁଣ୍ଡରେ ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ମୁଁ ଏଭଳି ପୂଜା କରେ। ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ମୁଣ୍ଡରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୁଅନ୍ତି।” ପୁନର୍ବାର ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, “ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଥିବା ପୁରୁଷକୁ ମୁଁ ପୂଜା କରେ।” ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, “ଏଭଳି କରିବେ ନାହିଁ। ସୋମ ହେଉଛନ୍ତି ରାଜା, ଖାଦ୍ୟର ଆତ୍ମା। ଏଭଳି ପୂଜା କରିଲେ, ଖାଦ୍ୟର ଆତ୍ମା ହେବେ।” ପରେ ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, “ଏହି ବିଜୁଳିରେ ଥିବା ପୁରୁଷକୁ ମୁଁ ପୂଜା କରେ।” ରାଜା କହିଲେ, “ଏହିପରି କରିବେ ନାହିଁ। ସେ ତେଜସ୍ବୀ ଆତ୍ମା। ଏଭଳି ପୂଜା କରିଲେ, ତେଜସ୍ବୀ ଆତ୍ମା ହେବେ।” ଏହିପରି ଗାର୍ଗ୍ୟ ପ୍ରତି ଦେବତାରେ ଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଲ୍ଲେଖ କରିଲେ—ବଜ୍ର, ଆକାଶ, ପବନ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ଦର୍ପଣ, ପ୍ରତିଧ୍ୱନି, ଶବ୍ଦ, ଛାୟା, ଦେହ, ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁଥିବା ଚେତନା, ଡାହାଣ ଓ ବାମ ଚକ୍ଷୁ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପରେ ରାଜା ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, “ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରିବେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରେ।” ଏହି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧ୍ୟାନରେ ନିଜେ ଏହି ଦେବତାଙ୍କ ଗୁଣ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସେହି ଶେଷ ନୁହେଁ। ଏହି ଭାବେ ଗାର୍ଗ୍ୟ ଚୁପ୍ଚାପ ହେଇଗଲେ। ତେବେ ଅଜାତଶତ୍ରୁ ପଚାରିଲେ, “ବାଳାକି, ଏହା ସବୁ ତୁମ ଜ୍ଞାନ?” ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, “ହଁ, ଏହା ସବୁ।” ତେବେ ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ଉପରେ ବ୍ୟର୍ଥ ଧ୍ୟାନ କଲା। ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି—ଏହି ସମସ୍ତ ପୁରୁଷଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଯାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଏହି ସମସ୍ତ, ସେଇ ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ମୁଖ୍ୟ।” ଏହା ଶୁଣି ବାଳାକି ହାତରେ ଇଂଧନ ନେଇ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଗଲେ। ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, “ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଶିଖାଏ, ଏହା ଅନୁଚିତ, କିନ୍ତୁ ଚାଲ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଶିଖେଇବି।” ସେ ତାଙ୍କ ହାତ ଧରି ଏକ ଶୟନ ମାନବ ପାଖକୁ ନେଇଗଲେ। ରାଜା ଡାକିଲେ, “ହେ ରାଜା ସୋମ, ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା!” କିନ୍ତୁ ସେ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ତା’ପରେ ଲାଠିରେ ମାଡ଼ିଲେ, ସେ ଉଠିବା ସହିତ ଚେତନାକୁ ଫେରିଲେ।